Projekt biologji zhvillimi
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Projekt biologji zhvillimi

le

  • 3,460 vues

Biologji zhvillimi (developmental biology)

Biologji zhvillimi (developmental biology)

Statistiques

Vues

Total des vues
3,460
Vues sur SlideShare
3,460
Vues externes
0

Actions

J'aime
2
Téléchargements
17
Commentaires
0

0 Ajouts 0

No embeds

Accessibilité

Catégories

Détails de l'import

Uploaded via as Microsoft Word

Droits d'utilisation

© Tous droits réservés

Report content

Signalé comme inapproprié Signaler comme inapproprié
Signaler comme inapproprié

Indiquez la raison pour laquelle vous avez signalé cette présentation comme n'étant pas appropriée.

Annuler
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Êtes-vous sûr de vouloir
    Votre message apparaîtra ici
    Processing...
Poster un commentaire
Modifier votre commentaire

Projekt biologji zhvillimi Document Transcript

  • 1. ProjektFormimi i tubit tretes tek gjitaretTubi tretes e ka origjinen nga endoderma. Ajo formohet nga qeliza te cilat i nenshtroheningresionit. Pikerisht qelizat te cilat ingresojne permes brazdes primitive dhe perhapen lateralishtduke formuar strukturat qe do te formoje endoderma. Pra me fjale te tjera, jane levizjet cefalo-koudale dhe laterale te cilat e kthejne diskun gjerminal tre shtresor ne nje cilinder qe perbehet ngatre shtresa.Shtresa me e brendeshme dhe ajo qendrore formojne endoder. Strukturat apo organet te cilatformohen nga endoderma. Endoderma embrionale formon mbulesen e brendeshme ose epiteliumine tubit te frymemarrjes dhe tubin tretes. Tubi tretes perbehet nga:1. Zorra e perparme; 2. Zorra e mesme dhe 3. Zorra e prapme te cilat japin ezofagun, stomakunduodenin, zorren e holle dhe ate te trashe, rektumin dhe kloken (vrima anale dhe kanali anal).Strukturat baze te aparatit tretes japin perkatesisht:1. Zorra e perparme: ezofag, stomak dhe pjesen e perparme te duodenit, ezofagu eshte nje gyp qelidh faringun me stomakun2. Zorra e mesme: pjesen e prapme te duodenit, zorren e holle, nje pjese te vogel te kolones, kuzorra e holle eshte e specializuar per te rritur siperfaqen e tretjes dhe perthithjen e lendeveushqimore3. Zorra e prapme: rektumin, kanalin anal( qe vazhdon me vrimen anale), mbulesa e brendeshme efshikzes urinare dhe uretres, ku fshikeza urinare dhe uretra formohen nga dontoisi, i cili origjinohetnga nje zgjatim i zorres se prapme dhe formon dhe kloaken embrionale e cila tek gjitaret ndahetnga nje rrip mezenkimal qe quhet peritoneum. Peritoneumi e ndan ne: 1. Membrane urogjenitale;2. Membranen anale.Membrana anale futet ne brendesi dhe formon nje kopje permes nje depresioni duke formuarproktedeumin . Organi i cili e merr fillesen nga evaginimi i gypit tretes eshte pankreasi. Ngadivertikuli hepatik (melcia) formohet ose origjinohet nje zgjatim (i treti ne radhe) i cili formonredimentin konkreonit ventral. Nga nje divertikul i formuar nga duodeni formohet rudimenti ipankreasit dorsal. Keto dy rudimente (trasta fillestare) rriten dhe nderkohe zorra peson nje perkuljeduke shkaktuar qe dy rudimentet pankreatik te takohen, te fuzohen ne nje pjese te tyre dukeformuar nje pancreas te vetem. Tek gjitaret, kanali i lobit dorsal humbet lidhjen me zorren dhe egjithe pjesa eskretuese e pankreasit derdhet ne kanalin ventral (kjo ndodh kryesisht tek njeriu).Kanali ventral bashkohen ne kanalin koaledok (ku bashkohen kanali hepatic dhe ai cistik i fshikzesse temthit) dhe perfundon ne duoden (fillesen e zorres se holle) me pas vazhdon me ampulen eValterit.Fillesa e tubit tretes dhe e tubit frymemarres perbehet nga faringu. Faringu formohet ngaendoderma e cila ne pjesen anteriore formon hapsiren orale e cila eshte e bllokuar nga ektodermaqe quhet pllake orale e cila si pasoje e nje depresioni formon homodeonin. Tek gjitaret, nga faringe marrin fillesen mushkrite.
  • 2. Mëlçia dhe fshikëza e tëmthita)Karakteristikat kryesore.Mëlçia është një organ metabolik kompleks, dhe është po ashtu gjendra më e madhe e trupit.Mëlçia gjendet në zgavrën abdominale, nën diafragmë në anën e djathtë. Është e rrethuar nga njëcapsule me indi fibroz që e ndan në dy lobe kryesorë:; lobi i majtë dhe i djathtë, që më tej janë tëndarë në lobtha. Arteria hepatike çon në mëlçi gjak arterioz. Ndërsa vena portë (portale) çon nëmëlçi gjakun venoz të organeve abdominale. Pasi gjaku kalon në kapilarët e mëlçisë , sinusoidët –ai kalon në venën heptike dhe më në fund në venën zgavrore të poshtme. Nga mëlçia lindin dydukte hepatike, që bashkohen për të formuar duktin e përbashkët hepatik. Dukti i përbashkëthepatik vazhdon në duktin e përbashkët të vrerit, që më pas derdhet në duodenum pasi takohet meduktin pankreatik.b)Melçia dhe fshikëza e tëmthit tek gjitaretMelçia formohet nga “sythi” hepatik i cili ka formën e nje cekumi qe lind në fillimim te zorrës sëmesme në pozicionin ventral-median.Skaji i këtij sythi formon shumë degëzime te cilat japin lobethepatike dhe fshikëzën e tëmthit. Lobet hepatike të maturuara sekretojnë bilën e cila drenohet ngashumë kanale hepatike , ndërsa bila e mbledhur në fshikëzën e tëmthit drenohet nga një kanalcistik . Të gjithë këto kanale pranë bazës së fshikëzës së tëmthit duke formuar një kënd . Përrrjedhojë, bila që vjen nga mëlçia do të kalojë dhe të grumbullohet në fshikëzën e tëmthit me anë tekanalit cistik. Por vendi ku kanalet hepatike dhe kanali cistik konvergojnë ne mes te tyre eshtefillimi i kanalit bilar te përbashkët ose kanali koleodok , përfshihet në ampulen e Vaterit , qëpërfaqëson një vend të specializuar te murit te duodenit . Në këtë ampulë derdhet dhe kanalipankreatik. Kanalet dhe ampulat janë të mbështjella me një pjesë muskulare që quhet sfinkteri iOdit. Tek shumica e gjitarëve pjesa më e madhe e mezenterit ventral zhduket, mbetet vetëm pjesae mezenterit ventral ne nivelin e duodenit dhe të stomakut e cila “pushtohet” nga “sythi”hepatic .Pjëset e mbetura ruhen si ligamenti hepato-duodenal që lidh duodenin me mëlçinë dhe si ligamentigastro-hepatik që lidh pjesën pilorike të stomakut me mëlçine .Tek mëlçia përfundojnë dy enë gjaku që përbejnë sistemin afferent : arteria hepatike e cilashkeputet nga aorta dhe venat portë-hepatike e cila e sjell gjakun nga viseret (zorra). Gjakulargohet nga mëlçia me anë të venave hepatike, të cilat përbejnë sistemin eferent .c) Funksionet kryesore te melçisë1. Prodhon faktorët e gjakut ,proteinave, tëmthit dhe të më shumë se 100 enzimave të ndryshme.2. Ndikon në metabolizmin e kolesterolit, depozitimin e glukogjenit si burim energjie, mbajtjennormale të përqendrimit të sheqerit në gjak.3. Rregullimin e hormoneve të ndryshme dhe detoksifikimin e medikamenteve dhe helmeve,duke përfshirë alkoolin.
  • 3. 4. Melçia prodhon bilën, një lëng që përmban kripëra dhe pigment bilare të cilat luajnë rol tërëndesishëm në tretjen e yndyrnave.5. Proceson aminoacidet e prodhon urenë dhe acidin urik.6. Mban rezerva hekuri (Fe) e bakri (Cu), të domosdoshme për prodhimin e eritrociteve (rruazate kuqe).7. Funksion rezervues - DEPO. Mban rezervat karbohidrateve (sheqernave) në formë glikogjeniduke mbajtur një proces (me dy kalime):a - shndërron glukozën - në glikogjen.b - kthen glikogjenin në glukozë.8. Prodhon fibrinogjenin e gjakut, ndoshta dhe albuminën e globulinën.Formimi i veshkesMezoderma e ndermjetme (ose intermediale) gjendet vetem ne nivelin e trungut si nje grubullqelizash qe lidhin somitet me fleten mezodermale laterale. Qelizar e ketij rajoni do te formojnesistemin urogjenital: veshkat, gonadet, dhe duktet perkatese. Veshkat perbehen nga dy elementea- nefronet (ose tubulat), te cilat jane njesite funksionale filtruese te veshkes, dhe b- duktet (osekanalet), te cilet e mbledhin filtratin dhe e transportojne ne kloake. Si nefronet, ashtu edhe duktetformohen nga rripi I mezodermes se ndermjetme qe pershkon te gjithe gjatesine e trungut. Gjatezhvillimit, ne stade te njepasnjeshme sipas nje progresioni hapsinor dhe kohor, duke kaluar ngaskaji anterior ne ate posterior te embrionit, formohen tre veshka te ndryshme qe e kane origjinennga mezenkima nefrogjenike, nje korde kjo dorsolaterale e mezenkimes qe derivon ngamezoderma e ndermjetme dhe qe zgjerohet prej kokes deri ne kloake. Veshka e pare zhvillohetne pjesen me anteriore te mezodermes se ndermjetme dhe njihet si veshka pronefrike ose veshkaprimitive. Njesite degmentale te pronefrozes quhen nefrotome, japin nefronet te cilet filtrojnefluidin e trupit permes tubulave pronfrike ne nje kanal te gjate qe quhet dukti pronefrik.Megjithese pronefroza shfaqet ne te gjithe embrionet e vertebroreve, ajo ruhet si nje veshkefunksionale vetem ne format adulte te disa lloje peshqish, si dhe ne larvat e amfibeve. Neshumicen e vertebroreve ajo ka nje jete te shkurter dhe fillon te regresoje, nderkohe qe zhvillohetnje veshke e dyteposhte saj. Kjo veshkee dyte njihet si veshkamezonefrike oseveshka primare dheperfaqeson veshkenfunksionale teamfibeve te rritur dhepeshqeve si dhe teembrioneve tevertebroreve me te
  • 4. larte. Ne kete rast tubulat mezonefrike perfundojne ne duktin pronefrik, I cili tashme quhet duktimezonefrik apo dukti I Wolfit. Pjesa mezodermale e gonadeve, te dalave gjenitale, zhvillohet nekufirin medial te mezonefrozes. Tek amniotet, mezonefroza gjithashtu regreson dhezevendesohet nga veshka metanefrike ose veshka sekondare. Keshtu zhvillimi I veshkes paraqetnje vazhdimesi te diferencimit progresiv anterior-posterior te embrionit, duke perbere nje ngashembujt me interesante te historise evolucionate te vertebroreve. Dukti pronefrik shfaqet heretne zhvillim (ne diten e 22-te tek njeriu dhe diten e 8-te tek miu) prej mezodermes se ndermjetme,nga ana ventrale e somiteve anteriore. Fillimisht dukti pronefrik eshte nje korde qelizash, por mepas hapet ne mes dhe skaji posterior fillon te migroje mbrapsh per tek kloaka, ku ai fuzon, dukesiguruar keshtu per organizmin nje hapje ne mjedisin e jashtem. Pjesa anteriore e duktit induktonmezenkimen fqinje te formoje tubulat e veshkes fillestare, pronefronet. Tubulat pronefrikehappen ne njerin skaj ne kavitetin celomik dhe ne skajin tjeter ne duktin pronefrik,Tubulat pronefrike perbejne veshkat funskionale tek peshqit dhe larvat e amfibeve. Tek ketoorganizma, produktet e panevojshme filtrohen nga gjaku ne nje strukture te vaskularizuar (neformen e nje shkopi)prane tubules pronefrike , e njohur si glomus.Filtrati kalon nga celumi ne tubule, pastaj neduktin pronefrik dhe se fundmi ne kloake. Tekgjitaret, tubulat pronefrike dhe pjesa anterioree duktit pronefrik degjenerojne, ndersa pjesetme posteriore te duktit pronefrik ruhen. Sicvume ne dukje me siper, kjo pjese qe mbetet eduktit pronefrik sherben si perberes kryesor Isistemit te ekskretimit, gjate zhvillimit te tij,dhe quhet dukti nefrik ose I Wolfit.Nderkohe qe tubulat pronefrike degjenerojne,pjesa qendrore e duktit nefrik, induktonformimin e nje kompleti te ri tubulash teveshkes prej mezenkimes fqinje. Keto tubulaperbejne mezonefronet ose veshkenmezonefrike. Ashtu sikurse tubulat pronefrike, edhe tubulat mezonefrike formohen me njeprogresion anterioposterior. Ne pergjithesi tubulat mezonefrike zgjaten dhe zhvillojne nje fundkonkav me formen e nje gote, e njohur si kapsula glomerulare, e cila rrethon nje nyjekapilaresh, e quajtur glomerule. Kjo glomerule, e cila eshte nje zgjatim I degezuar I aortesdorsale, ndryshon nga glomusi I tubules pronefrike, qe eshte nje strukture e gjate e vaskularizuar.Filtrati nga glomerula kalon ne tubulen mezonefrike ku ndodh edhe nje riabsorbim jonesh. Mepas urina e paperqendruar kalon ne duktin mezonefrik.
  • 5. Ne disa specie gjitaresh, mezonefronet funksionojne per nje kohe te shkurter ne filtrimin eurines, por tek njerezit dhe brejtesit, ajo nuk funksionon si veshke. Tek njerezit formohen rreth30 tubula mezonefrike. Nderkohe qe ne pjesen e pasme induktohet formimi I tubulave te reja,tubulat mezonefrike anteriorere fillojne te reagojne me ane te apoptozes. Megjithese ekziston pernje kohe te shkurter, veshka mezonefrike kryen funksione te rendesishme gjate zhvillimit. Separi, ajo eshte burim I qelizave stem hematopojetike te nevojshme per zhvillimin e qelizave tekuqe te gjakut. Se dyti, ne gjitaret meshkuj disa nga tubulat mezonefrike ruhen per t’u beresperme-mbajtes te testeve (vas deferens dhe duktet eferente). Zhvillimi I veshkes metanefrikeose te perhershme te reptileve, shpendeve dhe gjitareve fillon nga dy te meparshmet. Kjo e funditorigjininohet nga dy rudimente embrionale. Nje rudiment perfaqesohet nga pjesa kaudale emezenkimes nefrogjenike, ndersa rudimenti tjeter eshte syth uterik qe perfaqeson nje xhep teduktit mezonefrik, pikerisht afer zones se kloakes. Mezenkima metanefrogjenike jep nefronet,ndersa sythi uterik jep ureterin, pelvisin renal, calyxes (qe perfaqesojne degezimet e tij) si dhetubulat kolektore.NEURULIMI“Ceshtja me intriguese nga te gjitha, eshte se truri mund te jete aq i fuqishem sa te zgjidheproblemin se si vete ai eshte formuar!” Ky shkrim tregon enigmen me te madhe qe qendron nerrugen e konstruktimit te nje organi sic eshte truri, i cili ne saje kujteses dhe mendimit, koordinonproceset e ndergjegjshme dhe jo te ndergjegjshme.Tek vertebroret gastrulimi krijon nje embrionme nje shtrese te brendshme endodermale, nje shtrese te ndermjetme mezodermale dhe nje tjeterte jashtme ekzodermale. Bashkepunimi ndermjet mezodermes dorsal dhe ektodermes qe shtrihetmbi te eshte nje nga bashkeveprimet me te rendesishme te gjithe procesit te zhvillimit, sepseeshte pikerisht ai qe fillon organogjenezen, pra krijimin e indeve dhe organeve te tjera. Gjateketij bashkeveprimi , korde-mezoderma e indukton mezodermen mbi te, te formoje nje tubnervor, qe perfaqeson nje strukture paraardhese te sistemit nervor qendror. Ky proces gjate tecilit shtresa e sheshte e qelizave ektodermale transformohet ne nje tub, quhet neurulim, ndersaembrioni qe i nenshtrohet ndryshimeve te tilla quhet neurule. Indikacioni i pare qe nje rajon iektodermes eshte i destinuar te behet ind nervor eshte ndryshimi i formes se qelizave, qe sjell sirezultat formimin e places nervore. Me pas skajet e places nervore trashen dhe ngrihen lart perte formuar palosjet nervore, nderkohe qe ne qender te places shfaqet nje ulluk nervor, i cili dote ndaje anen e majte dhe te djathte te embrionit. Palosjet nervore takohen mbi ullukun nervor kufuzojne per te formuar tubin nervor. Ne skajin anerior te tubit nervor do te formohet truri, ndersapergjate trungut ai do te formoje palcen e kurrizit. Fuzimi i palosjeve nervore rezulton nendarjen e ektodermes nervore nga ajo epidermale, e cila tashme mbeshtej komplet embrionin.Gjate procesit te neurulimit nga pjesa dorsal e tubit nervor vecohet nje populacion qelizash, i cilimeqenese vendoset mbi tubin nervor quhen dhe kreshta nervore. Keto qeliza nuk qendrojnegjate ne kete zone, ato migrojne ne drejtim lateral dhe dorsal per te formuar kudo ne trup tipa tendryshem qelizash. Tek gjitaret, neurulimi dhe procesi shoqerues i organizimit te planit truporfillon me pjesen e perparme, nderkohe qe pjesa e pasme i nenshtrohet ende gastrulimit.
  • 6. Ka dy menyra te formimit te tubit nervor:1..Gjate neurulimit primar, qelizat qe rrethojne pllaken nervore bejne qe qelizat e placesnervore te shumohen, invaginohen dhe shkeputen nga siperfaqja per te formuar nje tub.2. Gjate neurulimit sekondar, tubi nervor rrjedh nga nje korde solide qelizash qe zhytet neembrion dhe me pas hapet ne qender per te formuar nje tub.Tek gjitaret, pjesa e perparme e tubit nervor formohet me ane te neurulimit primar, kurseneurulimi sekondar mendohet se fillon afersisht tek somiti 35.- Neurulimi primar –Gjate neurulimit primar ektoderma fillestare ndahet ne tre lloje qelizash: 1. Ektoderma nervore ecila ndodhet ne brendesi dhe nga ajo do te formohen truri dhe palca e kurrizit.2. Ektoderma epidemale e cila eshte e vendosur jashte, nga do te formohet lekura.3. Qeliza e kreshtes nervore te cilat do te formojne nje pjese te sistemit nervor periferik dhegline, qelizat me pigment te lekures dhe disa qeliza te tjera.Procesi i neurulimit primar ndahet ne kater stade:1. Formimi i pllakes nervore;2. Marrja e formes perfundimtare te pllakes nervore;3. Perkulja e pllakes nervore per te formuar ullukun nervor;4.mbyllja e ullukut nervor per te formuar tubin nervor.Formimi i pllakes nervore dhe vete procesi i neurulimit fillojne kur mezoderma dorsalesinjalizon qelizat ektodermale mbi te, te zgjaten per te formuar qelizat cilindrike te pllakesnervore. Gjate kohes qe qelizat ektodermale te linjes se mesme zgjaten, qelizat e destinuara teformojne epidermen behen me te sheshta. Zgjatja e qelizave ektodermale dorsale ben qe kjo zonete ngrihet mbi ektodermen qe e rrethon, duke krijuar pllaken nervore.Marrja e forms perfundimtare e pllakes nervore perfshin forca te brendeshme te qelizave tepllakes nervore. Rolin kryesor ne marrjen e formes perfundimtare te pllakes nervore e luajneqelizat e vijes qendrore te saj, te cilat ndoshen mbi notokorde.Perkulja e pllakes nervore, shkaktohet nga forca te brendshme dhe te jashtme te qelizave tepllakes nervore. Ky proces perfshin formimin e zonave apo pikave te “menteshave” (hingepoints) ku tubi nervor takon indet rrethuese. Ne keto zona, qelizat e ardheshme epidermaleaderohen ne skajet anesore te pllakes nervore dhe i levizin ato ne drejtim te vijes qendrore. Tekgjitaret, qelizat e linjes ne mesit te pllakes nervore quhen qelizat e pikes qendrore te perkuljes.Ato derivojne nga ajo pjese e pllakes nervore qe ndodhet menjehere perpara nyjes se Hensenit.Mbyllja e tubit nervor ndodh kur palosjet nervore afrohen ne vijen qendrore dorsale. Me vonepalosjet bashkohen me njera-tjetren dhe pikerisht nga kjo zone shkeputen qeliza te cilat do teformojne kreshten nervore. Qelizat kraniale te kreshtes nervore qe do te formojne strukturat efytyres dhe te qafes, migrojne ne kohen qe palat nervore avancojne drejt njera-tjetres, ndersa nerajonin e palces kurrizore, qelizat e kreshtes nervore nuk migrojne para mbylljes ne tubit nervor.Formimi i tubit nervor nuk ndosh njekohesisht ne te gjithe ektodermen dhe kjo duket qarte tekgjitaret sepse boshti i tyre zgjatet perpara neurulimit. Nderkohe qe ne rajonin cefalik, neurulimika avancuar mjaft, zona e bishtit eshte duke iu nenshtruar akoma gastrulimit. Ne skajin cefalik,
  • 7. muri i tubit formon nje sere fryrjesh dhe ngushtimesh qe do te japin kompartimentet e ndryshmete trurit, ndersa pertej rajonit te kokes tubi nervor mbetet nje tub i thjeshte qe zgjatet ne drejtim tebishtit. Pasi mbyllet, ne te gjithe gjatesine e tij, tubi nervor ka pamjen e nje cilindri me dy hapjete quajtura neuopori anterior dhe posterior. Mbyllja e tubit tek gjitaret fillon pergjate boshtitantero-posterior ne disa pika njekohesisht. P.sh. tek njeriu mbyllja e tij kerkon bashkeveprimin efaktoreve gjenetike dhe mjedisore. Tubi nervor perfundon si nje cilinder i mbyllur qe ndahet ngaektoderma siperfaqsore.-Neurulimi sekondar-Neurulimi sekondar perfshin fillimisht krijimin e nje korde palcore (medulare) dhe me pashapjen apo shpimin e saj per te formuar nje tub nervor.-Diferncimi i tubit nervor-Diferencimi i tubit nervor ne rajone te ndryshme te sistemit nervor qendror ndosh njekohesishtne tre nivele te ndryshme:1. Ne nivelin anatomic te pergjithshem gjate te cilit tubi nervor dhe lumeni i tij fryhen dhengushtohen, per te formuar dhomat e trurit dhe palcen kurrizore;2. Ne nivelin indor, qe konsiston ne riorganizime te popullatave qelizore neb brendesi te murit tetubit nervor, per te formuar me pas rajonet e ndryshme funksionale te trurit dhe palces kurrizore;3. Ne nivelin qelizor, ku qelizat neuroepiteliale diferencohen ne tip ate ndryshme qelizashnervore (neurone) si dhe qelizash mbeshtetese (glia). Zhvillimi i hershem i trurit ne shumicen evertebroreve eshte i ngjashem, por truri i njeriut eshte struktura me e organizuar ne toke dhenjekohesisht edhe organi me interesant ne mbreterine e kafsheve!Tubi nervor formon sistemin nervor qendror (SNQ). Zhvillimi i tij impresionon sepse qe prejmbylljes se tubit nervor ne embrion e deri pas lindjes, organizmi i njeriut formon 250.000neurone/minute deri sa SNQ-ja te permbaje rreth 100 miliarde neurone.Sistemi nervor perbehet nga dy tipe qelizash: neuronet dhe qelizat e glise. Neuronet kryejnefunksionin themelor te sistemit nervor-komunikimin me ane te impulsive elektrike. Nje neuronperbehet nga trupi i qelizes dhe zgjatimet qe dalin prej tij. Keta te fundit jane dy llojesh:dentritet, qe ne pergjithesi marrin impulset nga qelizat e tjera, dhe aksoni, i cili transmetonimpulset nervore ne drejtim te qelizave te tjera.Qelizat e neuroglise perbejne tipin e dyte te qelizave qe derivojne nga epiteli nervor dhe disalloje qelizash te glise derivojne edhe nga kreshta nervore. Ato nuk kane vetem funksionmbeshtetes, ato veprojne edhe sio fagocite ne SNQ. Ato gjithashtu mbeshtillen per nje numer temadh aksonesh duke formuar nje “deng” membranash, qe njihen me emrin mieline.-Organizimi trunor-Truri zhvillohet nga pjesa kraniale e tubit nervor. Ndermjet dites se trete dhe te peste tezhvillimit, volumi i trurit zmadhohet 30 here. Ky zgjerim kaq i shpejte shkaktohet nga njepresion pozitiv i fluidit ne kavitetet e brendshme. Ne kohen e mbylljes se palave neural, indet
  • 8. dorsale perqark zones nderkjet trurit dhe palces kurrizore, ushtrojne presion qe sjell ngushtimin etubit nervor pikerisht ne bazen e trurit te ardhshem.Grupe te ndryshme qelizash formojne lenden gri te quajtur berthama dhe disa te tjera korteksintrunor. Ne embrionin kater javesh te njeriut, tubi nervor ne skajin cefalik eshte i diferencuar ne:prosencefalon, mesencefalon dhe rhombencefalon. Nje jave me pas prosencefaloni ndahet netelencefalon dhe diencefalon. Rhombencefaloni ndahet ne nje porcion dorsal anterior,mentecefalon dhe nje pjese ventral mielencefalon.Medulla mielencefaloni formon medulla oblongata. Kjo pjese e trurit ruan nje ngjashmeri mepalcen shpinore. Medulla kontrollon reflekset e qafes, fytit dhe gjuhes, kurse palca shpinorekontrollon reflekset e trungut dhe te ekstremiteteve. Medulla dallohet nga palca shpinore semurret laterale te saj duket sikur rrotullohen rreth nje boshti imagjinar ne pllaken e dyshemes. Tedyja ato permbajne neurone eferente, ndersa ajo alare permban interneurone aferent.Cerebelumi. Metencefaloni jep cerebelumi dhe uren. Cerebelumi, apo truri i vogel zhvillohetnga ana dorsale dhe ka kete emer se korteksi i tij paloset duke krijuar brazda, ashtu sic ndodhedhe te truri i madh cerebrumi.Ura. Ne anen e cerebelumit, ne anen ventral te metencefalonit formohet ura, ecila sherben sirrugelidhese per fibrat nervore ndermjet palces shpinore dhe cerebelumit.Mesencefaloni. Mesencefaloni eshte i ngjashem nga ana morfologjike me palcen shpinore.Shtresa marginale zmadhohet ventralisht dhe ne te akomodohen fibrat nervore qe lidhinkorteksin cerebral me uren dhe palcen shpinore. Pllakat alare formojne ne anen dorsale temesencefalonit dy ted ala, te cilat me anen e brazdave transversale ndahen ne kater formacione tequajtura kolikuli. Te gjitaret, kolikulat perfaqesojne stacione ritransmetuese qe pergjigjen perreflekset e te parit dhe te degjuarit.Diencefaloni. Diencefaloni eshte i perbere nga dy pllaka alare qe ndahen nga ventrikula e treteqe eshte e ngushte kur pllakat bazale mungojne.Telencefaloni. Telencefaloni perfaqeson pjesen me anterior te trurit dhe eshte i perbere nga dyhemisferat e medha cerebrale. Cdo hemisfore rrethon nje ventrikul dhe permban nga nje pleksuskoroid. Zhvillimi i hemisferave te medha trunore reflekton filogjenezen e tyre. Pjesa me e re ecerebrumit e quajtur neopallium zhvillohet vone, por rritet shpejt.Tek te rriturit hemisfera e majte dhe e djathte lidhet me anen e disa komisurave qe kryqezohenne linjen qendrore. Aksonet e pare te kryqezuar formojne komisuren anterior, kurse komisura mee rendeshime eshte corpus callosum (trup i forte).Sistemi nervor periferik perfshin te gjithe indet nervore jashte sistemit nervor qendror. Aiperfaqesohet nga aksionet e gjate qe zgjaten prej neuroneve te cilet jane lokalizuar ne SNQ.Gjithashtu ne SNP bejne pjese edhe ganglionet qe origjinohen nga kreshtat nervore dhe pllakodetektodermale.
  • 9. MIOGJENEZAMiogjeneza eshte procesi i formimit te fibrave muskulare.Miotubat me shume berthama mund te formohen :1.si rezultat i fuzimit te disa mioblasteve njeberthamore2.si rezultat i ndarjeve beerthamore ten je mioblasti te vetem (pa u shoqeruar me citokineze )Brenda cdo somiti ka dy grupe qelizash nga te cilat formohen qelizat muskulare. Ne te dy rastetsinjalet,instruktojne qelizat e miotomit te behen muskuj duke i induktuar te sintetizojne proteinenMyoD. Keto sinjale emetohen prej notokordes dhe tubit nervor dhe ndarja e kompleksitnotokorde e tub nervor prej somiteve sjell si pasoje nje vdekje masive qelizore ne somite si dhenderpreje te zhvillimit te muskulatures me origjine nga miotomet.Miotubat formohen nga bashkimi i disa mioblasteve. Fuzimi i mioblasteve fillon atehere kurato pushojne se ndari. Mioblastet shumohen pa u diferencuar kur jane te pranishem faktore tevecante te rritjes (FGH ).Kur keta faktore mbarohen, mioblastet pushojne se ndari , sekretojne fibronektine ne mjedisin etyre jashhte qelizor dhe lidhen me te me ane te integrines α5β1.Faza e dyte eshte vendosja e mioblasteve ne vargje. Ky stad ndermjetesohet nga glikoproteinate membranes qelizore ( kadherinat, proteinat CAM )Faza e trete eshte fuzimi i qelizave. Ne kete rast jonet Ca2+paraqiten mjaft kritike. Ka te dhenaqe fuzimi ndermjetesohet nga meltrinaMiotubat shnderrohen ne fibra muskulare duke rekrutuar mioblaste te tjera si dhe dukedepozituar fibrile te aktines dhe miozines.Fibrat muskulare jane kontraktile, karakterizohen nga nje aparence e strijuar dhe rrethohen prejnje lamine bazale. Numri i fibrave muskulare eshte karakteristik per nje gjitar adult dhepercaktohet mjaft here gjate zhvillimit embrional. Me pas rritja e mases muskulare arrihetkryesisht ne saje te zmadhimit te fibrave muskulare ekzistuese. Ne kete rast ato rriten ne gjatesiduke rekrutuar me shume mioblaste ne skajet e tyre. Disa mioblaste vazhdojen te ruajnekontaktet me fibren muskulare te maturuar si dhe me brendesine e lamines bazale dhe nesemuskuli demtohet, keto mioblaste mund te riaktivizohen per tu proliferuar. Ne kete rastpasardhesit e tyre mund te fuzohen per te formuar fibra te reja muskulare.
  • 10. ORGANOGJENEZA TEK GJITARET.Procesi dinamik me ane te te cilit zigota njerezore njeqelizore behet nje i rritur me 100 trilioneqeliza eshte ndoshta fenomeni me i mrekullueshem ne te gjithe natyren. Studiuesit tani e dine seshume prej funksioneve rutine te permbushura nga trupi i te rriturit themelohen gjate shtatzenise- shpesh shume kohe para lindjes. Periudha e zhvillimit para lindjes po kuptohet gjithmone e meshume si kohe e pergatitjes, gjate se ciles njeriu ne zhvillim siguron strukturat e shumta, dhepraktikon aftesite e shumta, qe nevojiten per mbijetese mbas lindjes. Gjate 8 javeve te para mbasfekondimit, njeriu ne zhvillim quhet embrion, qe do te thote "duke u rritur brenda per brenda".Kjo kohe, e quajtur periudha embrionike, karakterizohet nga formimi i shumices se sistemevekryesore te trupit. Brenda rreth 2,5 javeve, shtresa e jashtme embrionale ka formuar 3 inde tespecializuara, ose shtresa fillestare, te quajtur ektoderme, endoderme dhe mezoderme.Ektoderma krijon struktura te shumta, ku perfshihen truri, shtylla kurrizore, nervat, lekura,thonjte, dhe floket. Endoderma prodhon shtresen e brendshme te sistemit te frymemarrjes dhe tegypit tretes, si dhe prodhon pjese te organeve kryesore si p.sh. te melcise dhe te pankreasit.Mezoderma formon zemren, veshkat, kockat, kercet, muskujt, qelizat e gjakut dhe struktura tetjera. Formimi i kockes, i quajtur kockezim, fillon brenda klavikules, ose kularthit, dhe kockavete nofulles se siperme dhe te poshtme. Skeleti është tërësia e kockave të trupit, të cilat lidhen menjëra-tjetrën me anë të kyçeve. Boshti i skeletit përfshin kockat e fytyrës, të kafkës dhe tështyllës vertebrore, dhe kafazi i krahërorit ku qëndrojnë brinjët. Skeleti lidhet me gjymtyrët esipërme me anë të brezit të legenit. Çdo pjesë e skeletit përmbush një funksion të caktuar: kockate boshtit të skeletit mbajnë trupin dhe mbrojnë organet jetësore, kurse kockat e gjymtyrëve bëjnëtë mundur lëvizjet e shumëllojshme, kontribuojnë në qëndrueshmërinë e trupit, bëjnë të mundurecjen si dhe kapjen e shtrëngimin e objekteve. Kockat mbahen nga një sistem gjenial nyjesh dhementeshash që i mundësojnë kurrizorëve të lëvizin. Kockat nuk janë aq të forta dhe të rënda siçduken. Nga brenda kanë hapësira boshe, që i bëjnë të lehta dhe lejojnë kalimin e enëve të gjakutdhe të nervave. Kockat janë inde të gjalla - ato rriten dhe shërohen vetë, një lloj si lëkura. Nëraste të thyerjes së ndonjë kocke, indi i ri kockor formohet me shpejtësi dhe plotëson boshllëkun.Me rastin e stërvitjeve të trupit ato ngjeshën dhe bëhen më të forta. Kockat lidhen ndërmjet tyreme nyje të cilat ju mundësojnë atyre levizshmerin. Nyjet tek gishtat, bërrylat dhe gjunjët punojnësi mentesha, duke kufizuar lëvizjen kryesisht vetëm në një drejtim. Po ashtu është karakteristike
  • 11. edhe nyja e legenit dhe e shpatullave që kanë formën e një topi brenda një zgavre. Kjo zgjidhje ilejon krahët dhe këmbët të lëvizin lirisht në çdo drejtim. Në të gjitha nyjet e lëvizshme ndodhetnjë lëngë që rrethon nyjen dhe e bën atë të lëviz me lehtësi. Njeriu leviz me ane te sitemitlokomotor. Zakonisht lidhet me sutura kerce dhe nyje. Skeleti i trupit perbehet nga shtyllaruazore derrasa gjoksore dhe brinjett. Zhvillimi i gjymtyreve te siperme dhe te poshtme fillonme daljen e sytheve te gjymtyreve brenda javes 4-te.Kockat origjinohen prej mezodermes paraksiale. Skeleti formohet sipas tre drejtimeve:-somitet formojne skeleti boshtor-fleta mezodermale laterale formon skeleti e gjymtyreve-kreshta nervore kraniale formone kockat e kercet kraniofaciale dhe te harqeve brankiale.Osteogjeneza behet sipas dy menyrave dhe ne te dy rastet ndothe shendrrimi i nje indimezenkimal preekzistues ne ind kockor.OSIFIKIMI INTRAMEMBRANOROsifikimi intamembranor eshte menyra me ane te se ciles formohen kockat e sheshta te kafkes.Qelizat mezenkimale te derivuara nga kreshta nervore bashkeveprojne me matriksinekstraqelizor te qelizave epiteliale te kokes per te formuar kocke. Fillimishte qelizatmezenkimale shumohen dhe kondensohen. Disa nga keto qeliza formojne kapilaret, ndersa disate tjera ndryshojne formen e tyre per tub ere osteoblaste, te afta per te sekretuar matriksekstraqelizor. Ky i fundit perbehet prej kolagjeni dhe proteoglukanet, i cili lidhe kriprat e Ca. Kjolidhje mundesone kalcifikimi e matriksi prekockor (osteid). Osteoblastet mbeten te bllokuara nematriksin e kalcifikuar dhe behen osteocite. Nje rol shume te rendesishem ne shendrrimin eqelizave mezenkimale ne osteoblaste, luan faktori i transkriptimit CBFA1 i cili aktivizohet ngaproteina BMP.
  • 12. OSIFIKIMI ENDOKONDRIALPerfshin formimin e indit kercor nga qelizat mezenkimale dhe me pas zevendesimin e tij nga indkockor Procesi ndahet ne pese faza:Faza 1:Qelizat mezenkimale percaktohen per t’u bere qeliza kercore, me nderhyrjen e faktoreveparakrine te cilet induktojne qelizat mezodermale te shprehin dy faktoret e transkriptimit, PAX1dhe scleraxis.Faza 2:Qelizat mezenkimale te percaktuara per tu ber osteoblaste, kondensohen ne nodulakompakte dhe diferencohen ne kondrocite. Per fillimin e kondensimit ka shume rendesi N-katherinat,ndersa per ruajtjen e tij N-CAM.Faza 3:Kondrocitet shumohen per te formuar modeli e kockes. E nderkohe qe ndahen,kondrocitet sekretojne nje matriks jashteqelizore specific per kercet.Faza 4:Kondrocitet pushojne se ndari dhe rrisin shume volumin, duke u shenderruar nekondrocite hipertrofike.Faza 5:Perfshin pushtimin e modelit kercore nga enet e gjakut.Kondrocitet hipertrofike vdesin me apoptoze. Hapsira boshe mbushet nga palca e kockes.Nderkohe nje grup qeliza qe kane rrethuar modelin kercore, diferencohen ne osteoblaste. Keto tefundit fillojne te formojne matriksi kockor dhe keshtu kerci zevendesohet nga kocka. Perberesitskeletore te shtylles vertebrore, pelvisi dhe gjymtyret fillimisht formohen nga ind kercor dhe mepas behen kocka. Ne kockat e gjata te shume gjitareve, ostifikimi endokondrial perparon ngaqendra e kockes ne ted y drejtimet. Pra, kartilagji formohet ne skajet e kockave, te quajturaepifiza, ndersa mineralizimi ndodh ne pjesen qendrore te kockes, diafize. Zona kercore ne fundete kockave te gjata quhn pllakat epifizale te rritjes. Keto pllaka permbajne tre rajone: nje rajon teproliferimit te kondrociteve, nje rajon te kondrociteve te maturuara, dhe nje rajon te kondrocitevehipertrofike. Per sa kohe qe pllakat epifizle te rritjes jane te afta te prodhojne kondrocite, kockavazhdon te rritet.
  • 13. KockaEshte nje ind skeletik dominant i te rriturit. Matrici i indit kockor eshte nje material i forte opak, iminiralizuar. Qelizat kockore, osteocidet, mbyllen brenda ketij matriksi. Kockat penetrohen ngaenet e gjakut te cilat arrijne ne qelizat kockore permes kanaltheve. Siperfaqja e jashtme e kockeseshte e mbuluar me nje shtrese indi te dendur lidhor qe quhet perioste. Pjeset e jshteme tekockave perbehen prej nje indi kockor kompakt, nje maske kjo e forte eshtrore. Ne brendesitakohet nje ind kockor sfungjeror, i perbere nga nje rrjete trabekulash prej materiali kockor qe ijapin kockes fortesine dhe formen, por pjesa me e madhe e saj eshte e mbushur nga indevaskulare, dhjamore ose inde te tjera te bute qe formojne palcen e kockes. Palca e kockes sjellfunksione te reja si rezerv yndyre dhe formimi i qelizave te gjakut. Rritja e kockes behet permesdepozitimit te substancave ne formen e lamelave. Kocka nuk eshte nje ind statik dhe nje materialinaktiv ajo eshte nje strukture qe ripunohet morfologjikisht ne menyre te vazhduar permes njeprocesi te shkaterrimit (permes osteoklasteve) dhe rindertimit (permes osteoblasteve).Gjitarët kanë një strukturë kockore mbështetëse brenda trupit të tyre,me të cilën janë tëbashkangjitur muskujt dhe ligamentet.Kjo është ajo që ne e quajmë endoskelet.Shumica egjitarëve kanë 7 vertebra apo (cervical vertebrae) në regjionin e qafës.Skeletit përbëhet prejkokës në njërën anë të boshtit kurrizorë,pastaj më poshtë zgjaten edhe brinjët për të formuarkafazin e krahërorit i cili do të mbrojë organet vitale (të rëndësishme),dhe katër gjymtyrët përlëvizje. Boshti kurrizor mbaron me bishtin.Për shkak të ndryshimeve të mëdha që egzistojnë mesambienteve jetësore të gjitarëve egziston një numër i mad hi dallimeve në ndërtimin e skeletit nëmes grupeve të ndryshme të gjitarëve.Disa specie nuk kanë bisht,disa tjerëve u mungojnëgjymtyrët e përparme ndërsa edhe kafka është shumë variabile.BRINJET DHE KAFAZI I KRAHARORITNë kafazin e kraharorit janë të radhitura 12 palë brinjë të lidhura me kriskullin (pazmorin -dërrasën e kaharorit). Derrasa e kraharorit ka formën e shpatës, nëpër trupin e saj ajo lidhet mebrinjët. Pjesa e sipërme e saj, mbajtësja e derrises se kraharorit quhet manubrium (timoni),ai
  • 14. lidhet me çiftin e parë të brinjëve. Fundi i derrises se kraharorit ka formën e majës; tek njerzitme moshë të re është i përbër prej kërci (indi kërcor) kurse duke u rritur kthehet në ind kockor.Të gjitha (24) brinjët lidhen me unazat e boshtit kurrizor (shtyllës kurrizore) nga prapa kurse ngapara me shtyllën e kraharorit(sternum) me përjashtim të çiftit të 11 dhe 12.Brinjet shtrihen prej vijes se mesme te shpines deri te vija e mesme e perparme. Jane 12 palebrinje. Nuk lidhen direkt per drrasen e gjoksit, por permes kercave. Ndahen ne:Brinje te verteta (true ribs). Brinjët e vërteta janë brinjët të cilat lidhen drejtpërdrejt me shtyllen ekraharorit përmes kërcës ku bëjnë pjesë 7 çiftet e para.Brinje te rrejshme (false ribs). Brinjët e pavërteta janë 5 çifte ,prej tyre çiftet e 8,9 dhe 10 janë tëlidhura me brinjën e 7 me kërcë, kurse çiftet 11 dhe 12 janë të lidhura vetëm nga pjesa e prapmedhe nuk lidhen me shtyllen e kraharorit dhe as në ndonjë brinjë, por janë të lira.Brinje te lira (floating ribs).Bejne pjese ciftet 11 dhe 12.Hapësira ndërmjet brinjëve është e përbërë nga muskujt, enëve të gjakut, fijeve nervore.Kafazi ikrahërorit i mbron organet vitale të trupit si zemrën dhe mushkëritë, ai gjithashtu zgjerohet dhemblidhet/tkurret për të lejuar ajrin që të hyjë dhe dalë jashtë mushkërive.KYCET
  • 15. Kyçet e njeriut janë lidhës mes eshtrave të njerëzve në të gjitha pjesët e skeletit. Kyçetmundësojnë gjithashtu lëvizjen midis eshtrave. Në të gjitha kyçet takohen të paktën dy eshtra, tëcilat i ndan një e çarë e ngushtë e kyçit. Ato pjesë të eshtrave që takohen janë të mbuluara ngakërce. Kërci është i fortë dhe rrëshqitëse dhe bën që sipërfaqet ti qëndrojnë konsumimit dhe tërrëshqasin lehtë kundrejt njëra-tjetrës. Në të çarën e kyçit ka pak lëng që i lehtëson akoma më tejlëvizjet e eshtrave . Lëngu i kyçit furnizon gjithashtu kërcein me oksigjen dhe lëndë ushqyese.Çdoherë që ashti shtyp kyçin, ky lëng derdhet me vrull prej poreve dhe bën që sipërfaqja e kyçittë rrëshqas si në vajë. Kyçi rrethohet nga një cipë indi lidhës që quhet kupë e kyçit. Pjesa ebrendshme e kupës së kyçit është e veshur nga cipa e kyçit. Kyçe të ndryshme lejojnë lëvizje tëndryshme. Disa kanë lëvizshmëri të madhe në drejtime të shumta, ndërsa të tjerat lejojnë vetëmlëvizjen përpara dhe mbrapa, si për shembull kyçi i gjurit.NOFULLANofulla (nga Latinishtja mandibula - “kockë e nofullës“) artikulohet me kafkën, dhe bën pjesënë grupin e eshtrave të kafkës,konkretishte fytyrës.Tek nofulla e poshtme dallojmë trupin dhe dydegë.Trupi paraqet zgjatimet dhëmbore bashkë me gropat ku janë të vendosura rrënjët edhëmbëve.Degët janë dy zgjatime, zgjatimi i përparmë koronoidal dhe zgjatimi i pasëm mekokën e mandibullës për nyjëzim me ashtin tëmblor.SHPATULLA (GJYMTYRA E SIPERME)
  • 16. Shpatulla (scapula) bën pjesë në anatomin e njeriut , dhe shërben si lidhës i krahut dheklavikulës.Shpatulla është e vendosur në pjesën e sipërme të shpinës (kurrizit) dhe që ka formë tëtrekëndëshit.Shpatulla bën pjesë në grupin e eshtrave të gjymtyrëve të sipërme .Tek shpatulladallojmë : dy anë , tre kënde dhe tre brinjë.Ana e përparme quhet brinjore pasi shtrihet mbibrinjë,ndërsa ana tjetër quhet shkëmbore.Këndet janë : këndi i sipërm ,këndi i poshtëm dhe këndii jashtëm .Brinjët (shpatullor) janë : brinjët e jashtëm, të brendshëm dhe të sipërme.Shpatullalidhet me klavikulën nëpërmjet akromionit, muskujt lëvizës të dorës janë të lidhura ngusht meshpatullën.GISHTAT E DORESEshtrat e dorës bëjnë pjesë në grupin e eshtrave të gjymtyrëve të sipërme.Eshtrat e dorëspërbëhen prej 27 eshtra të ndara në tre grupe :eshtrat e rrënjës të dorës ,eshtrat e shuplakës dheeshtrat e gishtave ose falangjet .Eshtrat e rrënjës së dorësJanë 8 eshtra karpale (carpus) që radhiten në dy rradhë me nga 4 eshtra.Këto eshtra janë të vogladhe ndërmjet tyre janë të artikuluara dhe të lidhura me lidhje të shkurtra dhe të forta. Këto eshtranë anën e sipërme lidhen me radiusin dhe në anën e poshtme me eshtrat e shuplakës.Eshtrat e shuplakës së dorës5 eshtra metakarpale (metakarpus) që përbëjn shputën dhe njëkohësisht dorën,të cilat numërohenprej gishtit të madh , si i pari , i dyti etj.Eshtrat e gishtave të dorësEshtrat e gishtave (phalanges) që janë 14 duke pasur parasysh se gishti i madh ka 2 eshtra,nësecilin gisht ka nga tre eshtra.Edhe pse janë të shkurtëra kë to eshtra bëjnë pjesë në eshtrat egjata.Gjishtat (falangat) i ndajmë në tre grupe ndërmjet të cilave kemi : Falanga e poshtme,Falanga e mesme dhe Falanga e poshtme .
  • 17. GJYMTYRA E POSHTME Gjymtyrëte poshtme te njeriu kanë role të ndryshme por mbi tëgjitha luajnë rol të rëndësishëm ,dmth mbajnë peshën trupore duke e bartur trupin.Ndërtimi i gjymtyrëveGjymtyrët e poshtme përbëhen prej këtyre eshtrave:Ashti i komblikut (legeni),ashti i kofshës (femuri),kupa e gjurit (patella),ashti i madh nëngjurit(tibia),ashti i vogël i nëngjurit (fibula),eshtrat e shputës të këmbës legeni i njeriut.SKELETI I KOKESKafka është skeleti i kokës.Në fjalorin e gjuhës shqipe Kafka është: Tërsia e kockave të kokës qëe rrethojnë trurin. Skeleti është i ndarë në dy pjesë:Eshtrat kraniale formojnë një hapsirë topthore te mbuluara me eshtra të cilat i japin formën dheqë e mbrojn trurin. Skeleti kranial përbëhet prej disa copa |eshtrash :
  • 18. Eshtra ballore (ose frontales) përbën pjesën e përparme të kafkës. Kjo pjesë mbulon dy sytë dhehapsirën e hundës. Në këtë eshter ka zbaztira të cilat quhen sinuse ballore të cilat janë të lidhurame hapsirën hundore . Këto sinuse bashkarisht me sinuset e tjera qe janë shumë afër hundësquhen sinuse paranazale të kafkës.Eshtra murore (ose parietale) përben pjesën më të madhe të catis se kokes dhe pjeseve anësore.Eshtra tëmthore (ose temporale) prërbën pjesët anësore të eshtrave të kafkës . Këtu bën pjessinusi asteroid I cili është I specializuar për kanalet e veshit, dhe gjith veshin e brendshëm dheveshin e mesëm.Eshtra sitor (os ethmoidal) është shumë I leht dhe thyhet leht , gjendet në mes të syve.Kjo llojeshtre merr pjesë si mur I mesëm ne dy zbraztirat e syve.Gjithashtu ka disa dhoma ajrore qëështë pjesë e sinuseve paranazal .Eshtra pykore (ose sphenoidales) gjendet në bazën e kafkës para dy eshtrave temporale.Ashti zverkor (occipitale) paraqet pjesën e pasme të kafkës. Në pjesën bazë të këtij ashti gjendetnjë vrimë e madhe që quhet (foramen magnum) në të cilën lidhet palca kurrizore me trurin.Eshtrat e fytyrës (pjesa e skeletit të fytyrës) përbëhet prej 15 eshtra:Nofulla e poshtme,nofulla esipërme,ashti mollzor,ashti i hundës,ashti i lotit,vomeri,guaska e hundës,ashti i qjellzës.SHTYLLA KURRIZOREBoshti kurrizor përbëhet prej disa eshtrave pa forma të rregullta të cilat quhen unaza. Te fëmijëtka 33-34 por duke u rritur unazat e poshtme ngjiten. Tek një njeri i rritur ka 26 unaza. Ndërmjetunazave ka disqe kërce të cilat boshtit kurrizor i japin elasticitet për një lakim të madh. Në mesine secilës unazë ka një vrimë të madhe ku të gjitha unazat lidhen përmes indit lidhor, këto vrimabashkarisht me unazat e tyre formojn një gyp në të cilin ndodhet palca kurrizore.Unazat kurrizore
  • 19. Unazat duke filluar prej lart deri posht janë emëruar sipas vendit ku ndodhen.-Qafa perbehet nga 7 unaza, këto unaza trupin e kanë më të vogël ne dallim prej unazave të tjeradhe në zgjatimet anësore kanë nga një vrimë për kalimin e arteries vertebrale. Unaza e parë dhe edytë dallohet për nga forma, e para quhet atlas dhe e fikson kokën ndërsa e dyta quhet axis dheshërben për lëvizje.-12 unaza të brinjëve të cilat janë të lidhura me 12 çiftet e brinjëve dhe së bashku formojnkafazin e krahërorit, në trupin e tyre dallohen disa copëza për artikulim me brinjët, gjithashtu nëzgjatimet anësore kanë sipërfaqe për nyjëzim me brinjët.-5 unaza të belit të vendosura ne pjesën e poshtme, janë më të mëdha prej unazava tjera dhembajnë peshë më të madhe.-5 unaza ijore jane vetëm te fëmijët kurse te njerëzit e rritur ato janë të ngjitura.
  • 20. -unazat kërbishtore përbëhet prej 4-5 eshtrave të hollë te fëmijët kurse te të rriturit është vetëmnji unaze.NDERTIMI I ESHTRAVEJanë të ndërtuara nga : inde kockore (qeliza kockore), kripëra (kalciumi, fosfori), që të jenë tëforta , proteinë (kolagjen) që të jenë elastike. Eshtrat kanë edhe një tjetër karakteristik d.m.thposedojnë inde për qarkullimin e gjakut, enë limfatike.Eshtrat kanë dy lloje të palcës : palca ekuqe e cila gjendet në skaje të eshtrave të gjata dhe te eshtrat e tjera më të vogla gjendet në mes ,palca e verdh e cila gjendet në mes të eshtrave të gjata në hapsirën e përbërë prej qelizaveyndyrore.Mbështjellsi i brendshëm i cili mbulon pjesën e ku ndodhet palca quhet endosterum, icili ndihmon në rritjen dhe përtrirjen e indit ashtëror. Eshtrat nga jasht janë të mbështjellura meperiost me përjashtim të mollëzave (epifiza).RRITJA DHE PERTERITJA E ESHTRAVE
  • 21. Eshtrimi i indeve kërcore fillon prej mezit dhe vazhdon nga skajet e eshtres. Dhe në këtë mënyrëeshtrat e gjata vazhdimisht rriten në gjatësi. Ky proces zgjat prej moshës 13-20 vjet atëherë kurndërpritet edhe zgjatja e eshtrave. Eshtrat tek të rinjtë e sidomos te fëmijët janë më elastik përshkak sepse kanë sasi më të madhe të kërces dhe mund të përtërihen më shpejt, gjatë mplakjesështë më e dobët përtërija e eshtrave (indit ashtëror) në të gjitha llojet e trupit. Si rezultat i kësajeshtrat dobësohen dhe janë më të thyeshëm. Me plakjen gjithashtu mundet të zvogëlohet aftësiapër krijimin e proteinave bazë ku shtresohen kriprat e kalciumit. Eshtrat në përgjithësi kanë njëkohë të caktuar për kalimin nga kërc në eshter dhe këtë kohë mund ta quajmë si eshtrim. Kyproces fillon në embrion në muajin e 3, gjat lindjes mund të shihen më shumë eshtra, eshtrat egjata fillojnë të ashtrohen (osifikohen) në mezin e trupit. Pas lindjes ashtrimi (osifikimi)sekondar dhe qendra e tyre gjendet në skaje të eshtrave.Gjat 12 viteve të para të jetës eshtrimikryhet në pjesën më të madhe të skeletit.Prej 17 - 20 vjet eshtërohen eshtrat e ekstremiteteve(gjymtyrëve), shpatullës.Prej 18-23 eshtra e klavikulës, dhe deri në moshë 25 vjeçare eshtrimi(osifikimi) llogaritet I kryer në të gjitha eshtrat. Prej 18-26 vjet eshtrat vazhdojne te rriten.ZEMRA TE GJITARETZemra e vertebroreve perfaqeson nje “pompe muskulare”,qe gjendet ne hapesirenperikardike.Muret e zemres perbehen nga shtresat e endokarpit,miokarpit dheepikarpit.Siperfaqja e zemres mbeshtillet nga perikardi viseral,qe vazhdon me perikardinparietal.Ndermjet 2 cipave perikardike gjendet hapesira perikardike,qe perfaqeson nje pjesez tezgavres se pergjithshme (celumi).Origjina e zemres eshte nga angioblastema,qe eshte njemezenkime,e cila e ka origjinen nga splaknopleura.Qelizat e mezenkimes formojne 2 tubaendoteliale paralel,qe quhen tubat endokardike.Qelizat endokardike ne vende te vecantashumezohen duke formuar “kreshta”,nga te cilat formohen valvulat e zemres dhe perdetmembranore.• Te gjitaret per here te pare pas humbjes se branshive,nuk ndodh perzierja e gjakut teoksigjenuar me gjakun pak te oksigjenuar,ne asnje nivel te sistemit te qarkullimit tegjakut.Kjo dukuri rrjedh per fakti se:1. Ventrikuli I majte ndahet plotesisht nga ventrikuli I djathte me ane te perdes se plotenderventrikulare.2. ndarja e aortes ventrale embrionale ne 2 trungje: trungu pulmonar,qe lidhet meventrikulin e djathte dhe trungu aortik qe lidhet me ventrikulin e majte.Gjate zhvillimit embrional formohen 6 harqe aortike.Ne vazhdim te zhvillimit embrional harkuI,II dhe V zhduken.Te gjitaret zhduket gjithashtu pjesa me e madhe e anes se djathte te harkutIV.Kanali karotid do te zhduket,kurse kanali arterioz do te mbyllet.Gjate kohes kur kanaliarterioz eshte I hapur,ky kanal ben perzierjen e gjakut te arteries pulmonare me gjakun e aortes
  • 22. dorsale.Pra ne fazen embrionale te gjitaret ndodh perzierja e gjakut ndermjet qarkullimit te vogeldhe qarkullimit te madh te gjakut.Te gjitaret zhduket ana e djathte e harkut Iv pervec pjeses sefillimitte tij.Ky hark sistematik (harku I aortes) drejtohet majtas.Pjesa e harkut te IV te djathte qembetet,te gjitaret formon pjesen proksimale te arteries subklavia te djathte.Ana e majte e harkutaortik IV quhet harku I aortes.te embrioni I gjitareve karotidet e perbashketa dhe karotidet ejashtme dalin nga aorta ventrale cift.Karotidet e brendshme zhvillohen nga harku III embrionaldhe nga rrenjete aortes dorsale.Aorta dorsale perfaqeson enen e gjakut kryesore te sistemitarterial.Si tek embrioni dhe te kafsha e rritur aorta dorsale eshte cift.Te 2 keto elemente te aortesdorsale njihen me emrin rrenjet aortike.Te gjitaret gjenden vetem 3 arterie teke:arteria cefalike,mezenterike e siperme dhe e poshtme.Vena kardinale e perparme e majte bashkohet me venen kardinale te pasme te majt dhe formojnekanalin e Kyvierit qe derdhet ne sinusin venoz.Nje strukture e njejte zhvillohet dhe ne anen edjathteSistemi port-renal te gjitaret zhduket plotesisht.Vena kardinale e pasme e djathte lidhet me venennenkardinale te djathte me ane te disa zgjatimeve.Gjaku nga zonat e fundit dhe te mesme te trupitvjen nepermjet venes kava te pasme.Per rrjedhoje venat kardinale te pasme reduktohen.ZHVILLIMI I APARATIT TE FRYMEMARRJESEndoderma formon organet e respirimit, te cilat perfshijne mushkerite dhe trakene.Laringu,trakea, bronket dhe mushkerite fillojne te formohen gjate javes se katert te zhvillimit embrional.Indikacioni i pare i formimit te mushkerive eshte shfaqja ne kufirin me posterior te anes ventralte faringut, te nje ulluku qe njihet me emrin ulluku laringotrakeal. Nderkohe qe ky ullukthellohet, vjen nje moment qe shkeputet nga zorra, e cila do te behet me pas glottis. Tubi trakealzgjatet ne drejtim te bishtit, parallel me ezofagun, dhe me pas bifurkohet per te formuar dy sythelaterale bronkiale. Tek njeriu, secili prej ketyre sytheve ndahet perseri duke na formuar tri degene anen e djathte dhe dy ne anen e majte. Keto degezime, qe fillimisht perfaqesojne bronketprimare, me avancimin e zhvillimit te lobeve japin bronket kryesore. Keto ndahen shume hereshne bronkiole me te holla e me te shumta. Qelizat epiteliale ne trastat terminale te bronkioleve,ndryshojne nga forma kubike ne ate te sheshte duke formuar keshtu alveolat, qe perfaqesojneqeska te mbyllura ajrore. Me pas alveolat paraqiten ngushtesisht te asocijuar me kapilaret egjakut, sa qe ndermjet ajrit te alveolave dhe gjakut ekziston vetem nje siperfaqe e perbashket, eholle dhe mjaft e madhe. Nga endoderma origjinohet vetem epiteliumi i brendshem i trakese,bronkeve, enet e gjakut qe furnizojne mushkerite, mbulesat pleurale si dhe indin lidhor ku zhytenstrukturat e permendura me siper, jane me origjine mezodermike.Mushkerite perfaqesojne nje nga strukturat qe diferencohen ne menyre te plote me se vonti gjateprocesit te zhvillimit. Në lindje, mushkëritë e foshnjës janë të mbushura me lëng i sekretuar nga
  • 23. mushkëritë dhe nuk janë të fryra. Menjehere pas lindjes kur i vogli ben frymemarrjen e pare,mushkerite duhet te jene ne gjendje te furnizojne me oksigjen. Per te realizuar kete funksion,qelizat alveolare duhet te sekretojne ne fluidin ku jane zhytur mushkerite, nje lende te njohur meemrin surfactant, i cili eshte i perbere nga fosfolipide te tilla sic jane sfingomielina dhe lecitina,te cilat sekretohen mjaft vone gjate barres dhe zakonisht arrijne nivelin e duhur fiziollogjik aferjaves se 34-te te zhvillimit te embrionit. Lende te tilla i japin mundesi qelizave alveolare qe tetakohen me njera tjetren, pa u ngjitur se bashku. Keshtu te vegjlit e lindur premature shpesh kaneveshtiresi ne frymemarrje dhe pikerisht per kete arsye ata vendosen ne aparat respirator, deri saqelizat qe prodhojne surfaktantin, te maturohen.