• J'aime
Prodhimi i fidaneve te pemeve frutore dhe hardhise
Prochain SlideShare
Chargement dans... 5
×

Prodhimi i fidaneve te pemeve frutore dhe hardhise

  • 7,659 vues
Transféré le

 

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Êtes-vous sûr de vouloir
    Votre message apparaîtra ici
    Soyez le premier à commenter
Aucun téléchargement

Vues

Total des vues
7,659
Sur Slideshare
0
À partir des ajouts
0
Nombre d'ajouts
0

Actions

Partages
Téléchargements
79
Commentaires
0
J'aime
1

Ajouts 0

No embeds

Signaler un contenu

Signalé comme inapproprié Signaler comme inapproprié
Signaler comme inapproprié

Indiquez la raison pour laquelle vous avez signalé cette présentation comme n'étant pas appropriée.

Annuler
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 2PËRMBAJTJAI. KAPITULLI I PARËProdhimi i fidanëve te pemëve frutore dhe hardhisë.................................................... 41. Kushtet ekologjike për kultivimin e mollës ............................................................... 41.1 Klima si faktor per prodhimin e fidanave ................................................................. 41.2.Toka si faktor për prodhimin e fidanave .................................................................. 61.3.Punimi i tokës dhe plehërimi ..................................................................................10II. KAPITULLI I DYTË1. Fidanishtja ................................................................................................................ 131 .1.Ngritja e fidanishtes .............................................................................................. 131.2.Shartesore ose fidanishte të vitit të parë .............................................................. 181.3.Shartesorja e vitit të dytë ....................................................................................... 231.4.Shartesorja e vitit të tretë ...................................................................................... 251.5. Qarkullimi bujqësor ne fidanishte ........................................................................ 31III. KAPITULLI I TRETË1. Prodhimi fidanave me farë ..................................................................................... 341.1.Teknologjia e nxjerjes së farës dhe ruajtja e tyre deri në mbjellje ........................ 341.2. Tharja e farërave ................................................................................................... 351.3. Konstatimi i mbijshmërisë së farërave ................................................................ 361.4. Shtratifikimi i farërave ......................................................................................... 371.5. Mbjellja e farërave dhe shërbimet agroteknike pas mbjelljes ............................. 391.5.1Thellësia e mbjelljes së farërave ......................................................................... 421.5.2.Përcaktimi i parametrave për mbjellje .............................................................. 43IV. KAPITULLI I KATËRT1. Prodhimi i fidanave me pjesë vegjetative ................................................................ 491.1 Shumëzimi me kamza ........................................................................................... 501.2.Shumëzimi me copa ............................................................................................... 511.3.Shumëzimi me copa të gjelbërta ........................................................................... 531.4.Shumëzimi me përpajë .......................................................................................... 591.4.1.Shtimi me përpajë të zakonëshme ..................................................................... 601.4.2.Shtimi me përpajë kineze ................................................................................... 611.4.3.Shtimi me mbathje ose shtimi me përpaje vertikale me mbathje ..................... 621.5.Shumëzimi me loze ............................................................................................... 611.6.Bimët e prodhuara nëpërmjet shtimit “in vitro” ................................................... 62V KAPITULLI I PESTË1. Kultivimi i fidanave të shartuar ............................................................................... 651.1. Përgatitja e nënshartesës për shartim ................................................................. 651.2.Nënshartesat kryesore të specieve frutore ........................................................... 711.2.1.Nënshartesat e species së mollës ....................................................................... 71
  • 2. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 31.2.2Nënshartesat për specien e dardhës .................................................................. 761.2.3.Nënshartesa vegjetative Ftoi MA ...................................................................... 771.2.4.Nënshartesat e species së ftoit .......................................................................... 781.2.5.Nënshartesat e species së pjeshkës .................................................................. 781.2.6.Nënshartesat e species së kajsisë ..................................................................... 801.2.7.Nënshartesat e species së qershisë dhe vishnjës ............................................. 811.2.8.Nënshartesat e species së kumbullës ............................................................... 821.2.9.Nënshartesat e species së bajamës .................................................................. 841.2.10.Nënshartesat e species së arrës ...................................................................... 841.2.11.Nënshartesat e species së hurmës ................................................................... 851.2.12 .Nënshartesat e species së lajthisë .................................................................. 851.2.13.Nënshartesat e species së mushmullës dimërore ........................................... 861.2.14Nënshartesa e fikut ............................................................................................ 861.2.15.Nënshartesat e species së shegës .................................................................... 861.3.Përgatitja e nënshartesës për tu shartuar me syth ............................................ 861.3.1.Koha dhe mënyrat kryesore të shartimeve ........................................................ 881.3.2.Shartimi me syth ................................................................................................ 881.3.3.Shartimi me syth të zgjuar ................................................................................. 941.3.4.Shartimet me kalem .......................................................................................... 96VI KAPITULLI I GJASHTË1. Shtimi i hardhise ..................................................................................................... 1071.1.Shtimi hardhisë me farë ose me rrugë seksuale ................................................ 1071.2.Shtimi hardhisë me rrugë vegjetative ................................................................. 1091.3.Etapat e rritjes së shartesës ................................................................................. 1191.4.Parimet mbi të cilat mbështetet shartimi ............................................................ 1231.5.Prodhimi i hardhive me shartim .......................................................................... 1281.5.1.Prodhimi i fidanave të shartuar në tavolinë ....................................................... 132
  • 3. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 4 I. KAPITULLI I PARË Prodhimi i fidanëve te pemëve frutore dhe hardhisë 1. Kushtet ekologjike për kultivimin e mollës 1.1. Klima si faktor per prodhimin e fidanave 1.2.Toka si faktor për prodhimin e fidanave 1.3.Punimi i tokës dhe plehërimiI. KAPITULLI IPRODHIMI I FIDANEVE TE të përcaktuara dhe realisht tëPEMEVE FRUTORE DHE qëndrueshme. Rritja dhe zhvillimi iHARDHISE fidanëve të pemëve frutore që kushtet e mjedisit të jenë të favorëshme dhe të1. Kushtet agroteknologjike per përshtatëshme gjatë gjithë jetës sëprodhimin e fidanëve frutore fidanave. Fidanat frutorë kërkojnë qënien e përbashkët të të gjithë1.1. Klima si faktor për prodhimin e faktorëve mjedisor si dritën ,fidanëve temperaturën, ujin, ajrin, lëndëtTërësia e faktorëve të mjedisit të ushqyese.Të gjithë këta faktor nukjashtëm të nevojshëm për bimët e reja veprojnë veçmas njëri tjatrit por nënë fidanishte si temperatura drita, kompleks. Asnjë nga faktorët e lartëlagështia, toka lëndët ushqyese që ajo përmëndur nuk mundet tëpërmban përbëjnë faktoret ekologjikë. zëvëndësojnë njëri tjetrin porMjedisi i kultivimit të fidanave të pamjaftueshmëria e njërit prejpemëve frutore , në vartësi të faktorëve mundet të plotësohet deri nëvendndodhjes së fidanishtes dhe një farë mase.Faktorët jetësor nështrirjes gjeografike ka karakteristika përgjithësi ndahen në dy kategori:
  • 4. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 5 Faktorët kozmik ku përfshihen faktori dritë, temperaturë, lagështi dhe ajri me të gjithë përbërësit e tij.Të gjithë këta faktor përfshihen në faktorët klimatik. Faktorët toksor ku përfshihen toka me gjithë përbërësit e tij, ujin dhe ajrin.Njohja mirë e kërkesës së fidanavefrutor për këta faktor është një nga Nga të gjithë faktorët e përmëndur mekushtet për para vendosjes dhe ngritjes sipër rëndësinë më të madhe ka dhesë fidanishtes frutore për të prodhuar temperatura, dritë, lagështia, era, etj.)fidana të specieve të ndryshme të ku midis tyre rolin vendimtar e kapemëve frutore. temperatura. Temperatura –studiohet në të gjithëFaktori dritë ka një ndikim të madh në treguesit e saj, ecuria e saj gjatë vitit nëjetën e fidanave të pemëve frutore. Në lidhje të ngushtë ne fazat e zhvillimit tëprani të dritës bima e re e porsa mbirë bimës.Është e domozdoshm të njihennga fara fillon procesin e fotosintezes, kufijtë e temperaturës minimale dhepërvetësimi i i gazit karbonik, dhe maksimale , kohën kur ndodhin këto siformimi i lëndës organike në gjethet e dhe rastisdjet e jashtëzakonëshme tëreja të porsa formuara. Faktori dritë temperaturës sidomos asaj nën kufirinshpejton rritjen dhe zhvillimin e e qëndrueshmërisë së bimës.Në veçantimëtejshëm të filizit te ri (si të bimës së duhen studiuar dhe përcaktuar mere të rrjedhur nga fara njëkohësisht kujdes për grupin e kulturaveedhe të filizit të dalë nga sythi i subtropikale të cilat janë më tëshartuar. Shumica e specieve të ndjeshme.pemëve frutore janë bimë dritëdashësekërkesë që duhet të meret në Bima e re e ndjen më tepër se bima ekonsideratë për fidanishten. rritur veprimin e temperatures së ulët nën O O C, për faktin se indi mekanikNgritja e fidanishteve në vënde ku është i pa formuar ( pjekur) mirë.Përintensiteti i dritës është e pa prodhimin e fidanave të kulturavemjaftueshme influencon në mënyrë subtropikale, si fiku, hurma, shega,negative në drejtim të rritjes së nespula e tj. Duhet të zgjidhen vëndefidanave, të intensitetit të fotosintezës, me klimë të butë, ku temperatura tëbima çfaq shënja të zbehjes së mos zbresë më tepër se 4- 5 O C nënklorofiles në gjethe, llastarët zgjasin zero, ndërsa llojet me qëndrueshmëri tëndërnyjat dhe mbeten të gjelbërt, lartë ndaj temperaturës, kultivohenfidanat piqen me vonesë. Njohja e mirë edhe në zona të ftohta si p.sh. molla,e kërkesave për ndriçim diellor për kumbulla, arra, gështenja, lajthia, qëspeciet e ndryshme të pemëve frutore mundet të durojne deri ne 15-20 O C.ndihmon për përcaktimin e saktë të nën zero.vëndit të specieve në fidanishte, nëekspozicionin e vendosjes së tyre.
  • 5. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 6Temperaturat e ulta pengojnë rritjen 1.2.Toka si faktor për prodhimin enormale të fidanit.Gjithashtu ndikim fidanavenegativ e ushtrojnë dhe temperaturatshumë të larta.Vëndet ku ndodhin Pemët frutore kanë kërkesa relativishtngricat e herëshme në vjeshtë dhe të larta për tokën. Pavarësisht se këtovonë në pranverë nuk janë të bimë kanë një sistem rrënjor mjaft tëpërshtatëshme, pasi fidanat, duke mos zhvilluar dhe të aftë për t’u rritur sa mëqënë të përgatitur për rastin e parë, kur thellë në tokë dhe me aftësi të larta përindi mekanik nuk është pjekur të asimiluar lëndët ushqimore dhe ujin,plotësisht, si dhe në rastin e dytë nga përsëri kultivimi me destinacioninluhatja e temperaturës, fillon herët prodhimin e fidanave, përzgjedhja evegjetacionin, fidani dëmtohet nga tokes ka rëndësinë e vet.veprimi i temperaturës së ulët, pasi për Plotësimi i nevojave me fidana frutorëgjithë vitin nuk mundet të regullohet. të cilësisë së lartë për të mbjellë pemtore të reja dhe për të shkurtuarStudiohet dhe përcaktohen të gjithë afatin e hyrjes në prodhim të pemëve tëfaktorët klimatik si intensiteti i dritës, reja kërkon në të njëjtën kohë dhesasia e rreshjeve, veprimi i erës, ngritjen e fidanishteve nbi baza tëmjergullës, breshërit etj, si drejta teknike dhe shkencore në kushteshpërndahen ato gjatë gjithë vitit dhe të përshtatëshme klimateriko tokësorerastisjet. për të prodhuar fidana të shëndetësheëm, të pastërt ngaVeprimi i elementëve të klimës sëmundjet dhe dëmtuesit, brëndastudjohet për një periudhë kohe në jo standarteve shtetërore.më pak se 20 vjet, duke marë tëdhënat nga institucionet Fidana me zhvillim të mirë dhe nëmetereologjike. kohën e duhur meren vetëm kurVëndi duhet të zgjidhet i tillë që të plotësohen kushtet e duhura për llojin epaksojë në minimum dëmët nga dhënë dhe zbatohen në kompleksfaktorët klimatik të disfavorshëm dhe shërbimet agroteknike.të mënjanojnë shpenzimet për Përcaktimi i vëndit, për ngritjen embrojtjen nga temperaturat e ulta. fidanishtes frutore bëhet mbi disaPas studimit dhe të faktorëve klimatik kritere të cilat duhet të meren nëe toksor për zonën e dhënë kur ato konsideratë për të patur rezultatejanë optimale për llojet e fidanave që pozitive në drejtim të prodhimit tëdo të prodhohen kalohet në vendosjen fidanave cilësor. Në këtë rast duhet tee pjesëve të ndryshme të fidanishtes në meren në konsideratë dhe të vlerësohenteritorin e caktuar. për zonën ku mendohet të ngrihet fidanishtja: a.faktorët klimaterik, b.faktorët tokësor. c.struktura e fidanave që mendohet te prodhohen. d.teknologjia që do të përdoret në prodhimin e fidanave, burimi i ujit per ujitje.. e.kulturat që do të përfshihen në qarkullimin bujqësor. f.afati i qëndrimit të fidanave. g.nënshartesat që do të prodhohen dhe do të përdoren . gj.organizimi i teritorit me pjesët përbërëse të fidanishtes.
  • 6. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 7Në përcaktimin e vëndit ku mendohet freskët në periudhën e verës, të mostë ngrihet fidanishtja meren në mbajë ujë në dimër. Toka deri nëkonsideratë edhe gjëndja e bimësisë thellësinë 80 cm duhet të ketë 1-2 gr Nspontane dhe e atyre të kultivuara, dhe P 205 të asimilueshem në 100 grecuria e tyre. tokë, 0,4 gr K20. Toka duhet të jetë eZgjedhja e tokës ku do të ngrihet shkrifët dhe jo kompakte. PH duhet tëfidanishtja studiohet në kompleks nga jetë lehtësisht acit ose neutral (5,5-7,5).përbërja mekanike, përbërja fizile, Nëntoka duhet të jetë sëpaku deri nëpërbërja kimike, niveli i ujrave thellësinë 1,5 m e shkrifët dhe efreatike, ph tokës etj. përshkueshme nga uji. Po kështu edheToka dhe nëntoka ka rëndësi për ujrat nëntoksore nuk duhe të jenë mëzhvillimin e fidanave. Quhet tokë pak se 1,5 m. Për vlerësimin e një tokeideale dhe e përshtatshme për ngritjen duhet të bazohemi në të dhenat ee fidanishtes kur në përbërjen e saj ka: analizave kimike që duhet ti bëhetrërë 50%, argjil 25%, gëlqere 15%, dhe ngastrës ku mendohet që të ngrihethumus 10%. Toka duhet të jetë e fidanishtja. Tabela 1. Të dhënat mbi nivelet e elementëve kimik që duhet të ndodhen në tokëPjelloria Lënda organike Azoti total Fosfori asimilushëm Potasi kembyeshëmnatyrale % % % % Në toka me përmbajtje rëre deri në 60 %Varfër 0,5- 0,8 Nën 0,8 Nën 7 Nën 85Normal 0,8-1,3 0,8-1,2 7-11 85-120Pasur 1,3-2 1,2-1,6 12-15 121-150Shume pasur Mbi 3 Mbi 2 Mbi 15 Mbi 151 Ne toka me përbërje mekanike të mesmeVarfër 1-1,5 Nën 1 Nën 9 Nën 100Normal 1,5-2 1-1,6 7-17 101-150Pasur 2-3 1,6-2 18-26 151-180Shume pasur Mbi 3 Mbi 2 Mbi 27 Mbi 181 Në toka me përmbajtje argjile deri në 60 %Varfër 1-1,5 Nën 1,2 Nën 11 Nën 120Normal 1,5-2 1,2-1,6 11-21 120-180Pasur 2-3 1,6-2 22-30 181-220Shume pasur Mbi 3 Mbi 2 Mbi 30 Mbi 221Sipërfaqja e destinuar për ngritjen e 5%.Sipërfaqet me pjerësi më të madhefidanishtes duhet të jetë e rafshtë me se 5 % vështirësojnë kryerjen enjë pjerësi jo më të madhe se proceseve të mekanizuara,
  • 7. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 8vështirësojnë sigurimin e lagështisë sënevojëshme per fidanat, rit proceset eerozionit në toke.Toka duhet të jetë eshkrifët, pjellore, e thellë, me nëntokëte punueshme, e pastërt nga barërat ekëqia, nga dëmtues të ndryshëm qëdëmtojnë fidanat.Tokat më të përshtatshme janë atopjellore, të thella, me përbërje fizikesub-argjilore të mesme, me thellësiujrash nëntokesore jo me pak se 1,5 m,të përshkueshme nga ujrat e reshjeve Figura 1. 2. Niveli i pjellorisë së tokësdhe me një sistem kullimi dhe ujitjeje në bazë të përmbajtjes së lëndëve zotiketë përmirësuar mirë. Gjithashtu në tokëkëshillohet që toka e zgjedhur përfidanishte, duhet të jetë me një Tokat me taban të cekët me thellësi tëkonfiguracion të rregullt, mundësisht e shtresës aktive deri në 50 cmsheshtë, me qëllim që të lejoi konsiderohen jo efektive përfidanishte.mekanizimin e proçeseve të punësgjatë shërbimeve agroteknike. Figura 1.3. Niveli i pjellorisë së tokës në bazë të përmbajtjes së lëndëve fosforike në tokë Figura 1.1. Niveli i pjellorisë së tokës në bazë të përmbajtjes së lëndës Fidanishtja nuk mundet të ngrihet në organike në tokë toka argjilore, të papershkueshme, të ftohta, që pendojnë ose vështirësojnë kryerjen e punimeve dhe të shërbimeve, që pengojnë rritjen zhvillimin e mikroorganizmave.
  • 8. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 9 ushqyese.Ujrat nëntokësore duhet të jenë nën 1 deri në 1,5 m thellësi, për pemtoren mëmë për marjen e kalemave apo të farërave nën 2- 2,5 m thellësi.Kur janë mbi këto limite meren masa për drenazhim të sipërfaqes. Për sa i përket aciditetit tokat më të mira janë ato me ph neutral ose pak acid. Rëndësi të madhe për të prodhuar fidana cilësor dhe në kohë ka edheFigura 1. 4. Niveli i pjellorisë së tokës kundrejtimi i fidanishtes.Kur në bazë të përmbajtjes së lëndëve fidanishtja ngrihet në zona të ftohta potasike në tokë ekspozicioni më i mirë i tokës është ai nga jugu,dhe jug perëndimi,ndërsa përDhe që influencojnë negativisht në zonat e ngrohta ekspozicioni më izhvillimin e sistemit rrënjor të preferuar per fidanishtet është ay ngafidanave. Njekohësisht dhe tokat veriu dhe veri perëndimi. Në vëndin kushumë të lehta ranore nuk janë të do të ngrihet fidanishtja duhet tëpërshtatëshmë me qënë se janë të sigurohet uji për ujitjen e fidanavevarfra e të thata dhe për tu regulluar sidomos ne kohën e kryerjes sëduan shumë plehëra dhe ujë. Në këto shartimeëve i cili siç thuhet mban “ mekushte vështirësohet nxjerja e fidanave lëng” bimën,ndihmon në ngjitjen eme buke dheu për të gjitha speciet që e komponentëve te shartimit.Teprica ekanë të nevojëshme nxjerjen e lagështise është ë dënshme si në dimërrrënjëve me bukë dheu, sistemi rrënjor njëkohësisht edhe në periudhën ezhvillohet shumë në thellësi dhe gjërësi verës.por është më pak i veshur me rrënjëveshëse.Në toka të rënda sistemi rrënjor nukzhvillohet mirë, punimet e tokës dheshkulja e fidanave bëhet mevështirësi,sistemi rrënjor dëmtohetgjatë shkuljes, vegjetacioni i fidanavevazhdon deri vonë në vjeshtë gjë qërezikon dëmtimin nga ngricat eherëshme ne vjeshtë.Toka më e mirë për fidanishte është ajome përbërje mekanike sub - argjilore emesme, e shkrifët, me taban të thellë, eajrosur, e freskët dhe e pasur me lëndë Figura 1.5. Farë e pjeshke e mbirë
  • 9. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 10Kur fidanat ujiten me tepricë rriten punimit të thellë të tokës në thellësinëshumë por kanë sistem rrënjor të dobët nga 100-120 cm. Qilizma mundet tëdhe kur mbillen në vënde të thata në realizohet edhe me krah. Në këte rastshumicën e rasteve kanë zënje të ulët thellësia e kryerjes së qilizmës mundetdhe rritje të vonuar.Kur toka mban të shkojë deri në 80 – 100 cm.Teknikashumë lagështi duhet marë masa për ta e kryerjes së qilizmës është e thjeshtë.kulluar atë me anë te drenazhimit përtë evituar asfiksimin e rrënjëve. Në fundin e parcellës hapet një kanal me gjërësi 100 cm dhe me thellësi 80Vëndi për fidanishte duhet të zgjidhet deri në 100 cm .Shtresa e parë e dheutme kujdes, sidomos për sa i përket në thellësi deri 50 cm hidhet në njërënsigurimit të fuqisë puntore, rrugëve anë të kanalit të hapur dhe shtresa enacionale për lëvizjen e mjeteve, dytë prej 50 cm hidhet në anën tjetër.sigurimit të ujit për ujitje etj. Në krah të këtij kanali fillohet e hapetPastrimi i vëndit, konsiston në heqjen e kanali tjatër me gjërësi 100 cm dhebimëve , ferrave, gurëve, trungjeve, etj, shtresa e parë prej 50 cm hidhet nëdhe ky proces duhet të bëhet me mjete fundin e kanalit të hapur.Shtresa e dytëmekanike dhe me krahë nëse janë prej 50 cm hidhet mbi dheun e hedhursipërfaqe të vogla. Disiplinimi i në fundin e kanalit të pare.Në këtësistemimit të rrjetit kullues dhe ujitës, mënyrë ne kemi mbushur kanalin ekonsiston në largimin e ujrave të parë duke ndëruar shrtresat e tokëstepërta të reshjeve dhe uljen e ujrave duke vëne ne fillim shtresën më aktivenëntokësore me qëllim që ato të jenë të tokes dhe mbi të shtresën më paknë thellësinë më poshtë se 1,5 m. Nëse aktive.Kjo mënyre të vepruariuji qëndron mbi këtë nivel, ai ndikon vazhdohet deri në përfundim të tënë frenimin e zhvillimit të sistemit gjithë parcellës së planifikuar për turrënjor dhe bimët vuajne nga teprica e bërë qilizëm Në tokat me taban jo tëlagështirës. Për këtë qëllim hapen thellë qelizmat bëhen me ceket mekanalet kulluese ose bëhet drenazhimi. qëllim që pjesa me humus të mosGjithashtu punohet në sigurimin e përzihet me shkëmbin amnor. Fundisistemit të ujitjes, përfshirë këtu është mire të shkrifterohet me mjetekanalet e treta, të dyta dhe ato të para motorrike shkriftëruese nëntokesore.ujitëse. Koha më e mirë e punimit të parë tëSistemimi sipërfaqësor konsiston në tokës është vera gjatë muajve korrik ekëto drejtime:Në tokat e sheshta me gusht).pjerrësi natyrale nga 0-50, duhet bërënivelimi sipërfaqësore me qëllim qëtoka të jetë me sa më pak disnivelime.1.3.Punimi i tokës dhe plehërimiKonsiston në punimin e sipërfaqes sëtokës qilizëm në thellësinë e 70-120cm. Ky proçes realizohet me mjetet e
  • 10. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 11 Figura 1.8. Punimi tokës me mekanikFigura 1.6. Kryerja e qilizmes me mjete mekanike Figura 1.10. Një ngaster e përgatitur për fidanishteFigura 1.7.Punimi tokës me krah Figura 1.9. Kontrolli i thellësisë së punimit Rekomandohet që para punimit të thellë të tokës, rekomandohen të përdoret 500-600 kv/ha pleh organik, 6-8 kv/ha lëndë aktive P2O5, dhe 4-5 kv/ha lëndë aktive K2O kryesisht në formën e sulfatit të potasit. Punimet përgatitore konsistojnë në krijimin e një shtrati të shkrifët për mbjelljen e copave, farërave si në vijë fidanishte direkt por edhe në farishte.
  • 11. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 12Pyetje1. Flisni për rolin e prodhimit të fidanëve të pemëve frutore dhehardhisë në zhvillimin e frutikulturës.2. Cilat janë kushtet ekologjike për kultivimin e mollës?3. Cili është roli i klimës si faktor per prodhimin e fidanave?4. Cili është roli i tokës (vendi ku themelohet fidanishtja) në prodhimin efidanëve ?5. Si realizohet punimi i tokës? Cilat janë mënyra e punimit të tokës?6. Si dhe kur bëhet plehërimi i ngastrave?
  • 12. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 13II. KAPITULLI I DYTË1. Fidanishtja1 .1.Ngritja e fidanishtes1.2.Shartesore ose fidanishte të vitit të pare1.3.Shartesorja e vitit të dytë1.4.Shartesorja e vitit të tretë1.5. Qarkullimi bujqësor ne fidanishteKAPITULLI II1. Fidanishtja1 .1.Ngritja e fidanishtes Vëndi ku bëhet mbjellja e nënshartesave, ku kryhet shartimi si dhe kultivimi i fidanave frutore deri në kohën e shkuljes për tu mbjellë në vëndin e përhershëm në pemtore quhet shartesore.Organizimi i teritorit ku do të ngrihet hardhisë është e domosdoshme qëfidanishtja e prodhimit të fidanave të toka të jetë me një pjerësi jo më tëpemëve frutore dhe të hardhisë është madhe se 3-5 0 në të kundërt duhet tënjë tërësi masash organizative me anë ndërhyet në zbutjen e pjerësisë deri nëtë të cilave arrihet një shfrytëzim sa më këtë masë. Sipërfaqet me pjerësi mbi 6 0efektiv i tokës për të prodhuar fidana nuk rekomandohen për të ngriturme cilësi të lartë dhe kosto të ulët. fidanishten pasi vështirësohen shumë kryerja e proçeseve të punës mePas përcaktimit të sipërfaqes ku do të mekanike, favorizohet erozioni.ngrihet fidanishtja e prodhimit tëfidanave të pemëve frutore dhe të
  • 13. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 14E rëndësishme është zgjedhja e tokës Madhësia e ngastrave dhe numri i tyrepër fidanishten nga ana e përbërjes varet nga niveli i prodhimit tëmekanike. Tokat më të përshtatëshme fidanave frutorë, nga mundësia epër ngritjen e fidanishtes janë tokat shfrytëzimit të materialeve mbjellësesubargjilore të mesme.Pas përcaktimit nga burime të tjera si sigurimi i sasisëtë sipërfaqes është e nevojëshme që së nevojëshme të farërave të ndryshme,tokës ti kryhet një livelim sipërfaqësor sigurimi i sasisë së nevojëshme tëpër të eleminuar të gjitha depresionet filizave të nënshartesave të ndryshme,që mundet të ketë. Në mbështetje të të të sigurimit të copave vegjetative qëdhënave agropedologjike të tokës përdoren për nënshartesa ose tëmeren masa për përmirësimin e materialit gjenetik të mbishartesave qëstrukturës së tokës, kryerjen e në këto raste mundet të shfrytezohendrenazhimit, ndërtimin e sistemit të koleksionet kombetare të ngrituraujitjes dhe të kullimit nëpërmjet pranë qëndrave kërkimore shkencorendërtimit të një rrjeti kullues e ujitës ku kultivarët e specieve të ndryshmepër të gjithë sipërfaqen e fidanishtes. janë të testuar, burimi i nëneshartesave vegjetative klonale që përdoren siMbështetur mbi një planimetri të hartur nënshartesa për speciet e ndryshmembi skemë vendosjen e fidanishtes, frutore.sipërfaqja ndahet në ngastra memadhësi të ndryshme në formë katrore Ngritja e një fidanishte duhet tëose katërkëndëshe me anë të rrugëve shoqërohet me një plan vendosje ku nëdhe kanaleve.Ne planimetri të të përfshihen të gjithë elementet eplanifikohen sipëfaqet që do të zënë një fidanishteje. Kështu në fillimfarishtja dhe shtretërit, sipërfaqja që do përcktohet vëndi ku do tëtë shërbejë si coptore, sipërfaqja që do përqëndrohen ambjentet për manipu-të shërbejë për mbjelljen e limin dhe shtratifikimin e farërave,nënshartesave të ndryshme me synimin dhoma për kryerjen e proceseve tëqë të riten sa më shumë proçeset e ndryshme si seleksionimin e materialitmekanizuara të punës për të kursyer amballazhimin e tij, rruajtjen ekrahun e punës si dhe për të ulur deri materialit, ambjente teknologjike siçnë një farë mase nivelin e shpenzimeve mundet të jetë rasti i prodhimit tëgjë që influencon në koston e fidanave të hardhisë që kërkon sallaprodhimit të fidanave.Gjatesia e shartimi, dhoma të shtratifikimit tëngastrave nuk duhet te behen me te shartesave, dhoma të kallusimit tëgjata se 30-40 m pasi veshtiresohen shartesave, dhoma të kalitjes seujitjet. fidanave, ambjente për përgatitjen e materialit për tu shartuar ose ambjenteFidanishtja duhet te shfrytezohet ne freskimi të materialit (vaska përmenyre sa me intensive. Per kete banjëzimin e materialit) etj.qellim ndarja e fidanishtes duhet tebehet sa me i drejte dhe efektiv. Pas këtyre përcaktohet vëndi dhe sipërfaqja që duhet të zërë farishtja, coptorja, shartesorja me vite sipas
  • 14. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 15natyrës së prodhimit të fidanave si dhe vjetra me një prodhimtari të mirë, që iparcellat e pemeve mëmë për kanë të evidentuara cilësitë e mira sisigurimin e farërave, parcellën e nënshartes dhe që i dinë vëndndodhjetbimëve mëmë për prodhimin e e tyre . Në të tilla raste edhe sipërfaqjacopave (nënshartesat vegjetative që e pjesëve të fidanishtes si ajo përpërdoren për prodhimin e copave ngritjen e pemtoreve mëmë përvegjetative), si dhe vëndi ku do të sigurimin e farërave, pemtorja mëmëmbillen bimët mëmë me kultivarët e për sigurimin e nënshartesavefisnikëruar. vegjetative, pemtorja mëmë me kultivarë të testuara mundet të mosShpesh fidanëritësit shfrytezojne përcaktohen në sipërfaqen eburimin e sigurimit të farërave për fidanishtes.prodhimin e nënshartesave nga bimë të Për përcaktimin e sipërfaqes së fidanishtes në tëresi duhet të kihen parasysh këta tregues: -Struktura dhe sasia e fidanave që do të prodhohet për do specie. -Teknologjia që do të përdoret në prodhimin e fidanave dhe nënshartesat që do të përdoren. -Koha e qëndrimit të fidanit në fidanishte. -Toka që do të nevoitet për qarkullim.Në forma orientuese mundet të themi Ne mënyre orientuese po japim disase në totalin e sipërfaqes së fidanishtes norma që duhet të kihen në70 % e zë toka e shartesores ndërsa konsideratë gjatë ngritjes sëdiferenca shërben për elementet e tjerë fidsanishtes.të saj si sipërfaqja e farishteve dhe eshtretërve, sipërfaqja e coptores, Në 1 ha shartesore mbillen 40.000 derisipërfaqja e pemtores për prodhimin e në 41 000 copa të nënshartesavecopave vegjetative, rrugët, kanalet, vegjetative ose filiza prej të cileveambjentet e nevojëshme sociale etj. që përftohen 20-25.000 fidanë standard.përfshihen në planimetri . Për të mbjellë 1 ha shartesore kërkohet të mbillen 0,2 ha farishteFidanishtet zakonisht zënë sipërfaqe pasi në 0,1 ha farishte sigurohen rrethrelativisht të vogla dhe madhësia e tyre 25.000 deri në 30 000 filiza nnshartese.varet nga sasia dhe struktura e fidanave Për të realizuar mbjelljen e farishtesqë është planifikuar të prodhohet. Nga prej 0,2 ha ( për të siguruar farën e1 ha fidanishte zakonisht mund të nevojshme për të mbjellë 0, 2 haprodhohen rreth 30-40 mije fidana farishte me farore kërkohet të kemifrutore ose 60 mijë fidana hardhije. 0,1deri në 0,12 ha pemëtore me bimët mëma të egra si dhe 0,15 deri në 0,2 ha me bimët mëma për
  • 15. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 16bërthamorët.Në rastin e përdorimit të biologjike të tyre mundet të zgjasë ngacopave vegjetative si nënshartesa për 2 deri në 3 vjet.të mbjellë 1 ha shartesore kërkohet të Për të përcaktura sipërfaqen që duhetkemi 0,4 deri në 0,5 ha pemtore me për të ngritur një fidanishte duhet tëbimët mëmë për sigurimin e copave kihet parasysh :pasi nga 1 ha sigurohen rreth 100.000copa. Të përcaktohet sasia e fidanave që do të prodhohet e ndarë dhe me strukturëPër të realizuar shartimet e speciesh.nënshartesave nevoiten një sasi e Të përcaktohet struktura ekonsiderueshme kalemash që duhet të nënshartesave që do të përdoren si dhesigurohen nga bimët mëmë të mënyra e mbjelljes së tyre ( mbjelljakultivarëve të fisnikëruar. Për të me farë në farishte apo mbjellja eshartuar me syth të fjetur për 1 ha farës direct ne vijë fidanishte apo meshartesore kërkohen 10.000 deri në copa vegjetative).13.000 kalema duke llogaritur se nga Të pëcaktohet koha e qëndrimit nënjë kalem përdoren 4 deri në 5 fidanishte të fidanit në mbështetje tësytha.Nga një bimë mëmë për teknologjisë së kultivimit që do tëkultivarët e fisnikëruar merem aplikohet si dhe sasia e sipërfaqes sëzakonisht 50 -60 kalema që në këtë shartesores së vitit të parë që do tëmënyrë për realizimin e shartimeve mbillet cdo vit ( kjo në vartësi të planitpër 1 ha fidanishte nevoiten 200 bimë. të shartimeve që planifikon për tëMbështetur mbi këto të dhëna prodhuar)orientuese për 1 ha shartesore të vitittë parë kërkohet të kemi rreth 0,2 ha Mbi bazën e këtyre të dhënave nxiretfarishte, 3 ha pemtore mëmë. nevoja për sipërfaqen e nevojëshme për farishte, sipërfaqen e nevojëshmeNë shartesore mundet të mbillen filiza për sigurimin e copave vegjetative, përtë cilët kanë ardhur si rezultat i sipërfaqen e nevojëshme për bimëtmbjelljes së farërave të specieve të mëmëa për sigurimin e farërave, tëndryshme në farishte ose të mbjelljes copave si dhe të sipërfaqes së bimëvese farës direkt në vijë fidanishte. mëma për të kultivarëve të fisnikëruarMateriali mundet të ketë edhe për sigurimin e kalemave duke iprejardhje nga rrënjezimi i copave llogaritur të veçanta per çdo specie.vegjetative të prodhuara dhe të Meret në konsideratë edhe sipërfaqjapërftuara nga bimët mëma të shtimit që do të shërbejë për qarkullimin evegjetativ. Ky material do t’i fushave .nënshtrohet procesit të shartimit me Fidanëritësi duhet te kujdeset nëmbishartesat e dëshiruara, të cilat janë aritjen e rezultateve sa më të mira nësiguruar nga bimët mëma, si individë të gjitha hallkat e prodhimit të fidanavemë të mirë. Periudha nga shartimi e për të bërë të mundur shfrytëziminderi në përgatitjen e plotë të fidanit, intensive tëipërfaqes për të prodhuarkalon nëpërmjet shartesores e cila për një sasi të caktuar fidanash me njëpemëve frutore nga natyra dhe veçorite sipërfaqe të caktuar.
  • 16. Shartesorja është vëndi ku realizohet mbjellja e nëshartesave, shartimi dhe kultivimi i fidanave të ndryshëm frutor deri në kohën e shkuljes së fidanave për tu dërguar dhe për tu mbjellë në blloqet definitive. Në shartesore mbillen filizat e prodhuara nga mbirja e farërave ose e copave të rrënjëzuara me metodën vegjetative, të cilët do të shërbejnë si nënshartesa dhe me pas do t’i nënshtrohen procesit të shartimit. Në këtë sektor futen edhe filizat e ardhura nga mbirja e farërave hibride të cilët nuk do ti nënshtrohen procesit tëSot me avancimintë rriten deri sa tëreja, farërat ose mbillen direkt në të standartit. shartimit, por do e teknikave të formohen si fidan brënda kushteve shartesore osembillen direkt në vazo ose qeska plastike dhe aty bëhet edhe shartimi i tyre.Për të eleminuarpërgatitjes së fidanitkryesisht nga sëmundjet e ndryshme, këshillohet Sipas kohës së rastet e infektimit shartesorja përbëhet nga:që toka eShartesore etë qarkullohet në çdo 4-6 vjet. fidanishtes vitit të parë Shartesorja e vitit të dytë Shartesore të vitit të tretë 1 A A A D 2 3 B B B D 5 C C C D Figura 2.1.Skeme e thjeshtë e një fidanishteje 1.Objekte sociale e teknologjike 2.Shtreter te 3.Siperfaqe per farishte 4.Siperfaqe per bimet meme 5.Siperfaqe planifikuar per coptore A.Shartesore e vitit te pare e ndare ne ngastra sipas sasise qe fidanave te planifikuar per prodhim. B.Shartesore e vitit te dyte e ndare ne ngastra sipas sasise qe fidanave te planifikuar per prodhim. C.Shartesore e vitit te trete. e ndare ne ngastra sipas sasise qe fidanave te planifikuar per prodhim. D.Fusha qarkullimi e ndare ne ngastra sipas nevojes per plotesimin e qarkullimit.
  • 17. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 181.2. Shartesore ose fidanishte të vitit të parë Shartesorja ose fidanishtja e vitit të parë është parcella ku do të mbillen filizat e prodhuara në farishte ose parcella që do të mbillen farërat direkt në vijë fidanishte dhe shartimi i tyre do të bëhet brënda vitit.Parcella e përcaktuar për mbjelljen e për të garantuar zënjen enënshartesave ose të farërave për nënshartesave ose mbirjen e farëravespeciet që përdoret mbjellja në vijë dhe për të patur një zhvillim sa më tëfidanishtë në bazë edhe të skemave të mirë gjatë vegjetacionit si të pjesësqarkullimit duhet të përgatitet për mbitoksore dhe asaj nëntoksore.mbjellje me qëllim sigurimin ekushteve të përshtatëshme dhe të mira Për shartesoren e vitit të parë duke patur parasysh se fidani mundet të qëndroj për dy ose tre vjet në të njëjtin vënd kërkon të realizohen punime të thella qilizëm ose ½ qilizëm. Punimi i thellë do të këshillohet të ralizohet në periudhën e verës gjatë muajve korrik gusht por në pa mundësi është e mirë që të kryhet 2 muaj përpara mbjelljes së filizave. Realizimi i plugimit në periudhën e verës bëhet me qëllim luftimin në maksimum të barërave të këqia si dhe përmirësimin e strukturës së tokës, përmirësimin e cilësive fizike e kimike te tokes, ritjen e përshkueshmërise se ujit dhe te depërtimit të nxetësisë. Plugimi i dytë (ose frezimi) duhet të bëhet rreth një javë para mbjellje se nënshartesave. Përpara punimit të thellë rekomandohet të përdoret 400-600 kv/ha pleh stalle i dekompozuar. Përpara këtij punimi hidhet edhe sasia e planifikuar e plehrave fosforike në masën e 7-9 kv/ha si dhe e plehrave potasike në masën 4-6 kv/ha. Pas përfundimit të shpërndarjes së plehrave kryhet plugimi i thellë. Në rastin e mbjelljes së nënshartesave në vjeshtë punimet përgatitore konsistojnë në kryrjen e punimeve të dyta në thellësi 26-30 cm, vazhdohet me diskime e frezime, deri në atë masë sa të krijohet një shtrat i përshtatshëm për mbjelljen e nënshartesave.Parcella e përgatitur në këtë mënyrë E rëndësishme është që nënshartesat edhe e gateshme për mbjellje një specie të mbillen radhë njëra pasparcellohet në ngastra më të vogla dhe tjetrës dhe në përfundim të një specieme dimensione dhe sipërfaqe të fillohet me specien tjetër. Ruajtja ebarabartë. kësaj radhe lidhet edhe me radhën e shërbimeve që kërkojnë gjatë periudhës së vegjetacionit për të patur
  • 18. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 19lehtësi në kryerjen e shërbimeve vesa shkakton largimin e hapsirës ekryesisht të ujitjeve, trajtimeve shënuara ndërsa kur thahen ngushtohenfitosanitare etj. këto hapsira . Markeri me i volitshem eshte ay me tel me gunga.Pas përcaktimit të ngastrave bëhetpiketimi i rrjeshtave.Në fillim Bërja e markerit ka rëndësi të veçantëpërcaktohen distancat e mbjelljes që do pasi mos respektimi i hapsiravetë përdoren për mbjelljen e ndërmjet rrjeshtave vështirësonnënshartesave ose të farës direct në kryerjen e shërbimeve agroteknike eshartesore e cila është në vartësi të kryesisht ato të planifikuara me mjetespecies, të periudhës që do të mekanike. Për të bërë një markerqëndrojnë fidanat në fidanishte, që do veprohet në këtë mënyrë:të përdoret, të teknologjisë së Mbi një dërrasë ngulen gozhde nëkultivimit të fidanave me kurorë të distancë ndërmjet tyre sa distancaformuar në shartesore ose jo, të ndërmjet rrjeshtave. Numri i gozhdëveshkallës së mekanizimit etj. Në rastin e të ngulura varet nga gjatësia e dërrasës.prodhimit të fidanave të specieve Gozhdët pasi i ngulim në dërrase ufarore si molla, dardha, ftoi ku fidani presim kokat.do të trajtohet një vjeçar pa kuroredistancat e mbjelljes aplikohen 70 – 80 o o o o o ocm hapsira ndërmjet rrjeshtave dhe20-25 cm hapsira e bimëve brëndarrjeshtit, ndërsa kur fidanat e mollës, Dërrasa me gozhdët e ngulura medardhës do të trajtohen dy vjeçare me distancën që parashikohet të vendosenkurorë të formuar atëhere distancat do rrjeshtat ndërmjet tyretë jenë 80-90 cm hapsira ndërmjetrrjeshtave dhe 30-35 cm hapsira Marim telin xingato me gjatësi sa ështëndërmjet bimëve brënda rrjeshtit. gjër ësia e parcellës që do të piketohetë, e lidhim fillesën e telit nëPërpara mbjelljes bëhet piketimi i një hu të bërë me majë. Në njëparcellës ku për këtë përgatitet distance prej 40 – 50 cm nga hurishënjuesi ose markeri me shënjat që përdredhim telin në gozhdën e parë, epërcakton disatancën ndërmjet shtrime telin në gozhdën e dytë dhe errjeshtave. Ky mundet të përgatitet me përdredhim, e shtrime telin përsëri nëlitar duke vënë shënja me bojë në gozhdën e tretë dhe e përdredhim. Kydistancën e përcaktuar, mundet të veprim përsëritet deri sa të krijohen tepërdoret spango me shënja të njëjta në gjitha nyjet në të gjithë gjatësinë e telit.vartësi të distancave ose mundet të Në përfundim lidhim përsëri një hu mepërdoren edhe markere të bërë me tel majë si në fillimin e telit. Në këtëxingato me trashësi 1,8 mm duke vënë mënyrë kemi bërë një shënjues oseshënja në distancat e kërkuara. Në dy marker që përcakton distancat erastet e para të përdorimit të litarit ose hapsirës së rrjeshtave.të spangos nuk jep rezultate të mirapasi lagia e litarit dh e spangos nga
  • 19. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 20Piketimi fillon në krye ose fillimin e qindjen e ulët të zënjes sëparcellës. Për të patur rrjeshta të drejtë nënshartesave, si dhe në zhvillimin edhe paralel me buzët e parcellës në sistemit rrënjor me dobësi qëfillim në cepin e parcellës ndërtohet reflektohet në zhvillimin e dobëtkëndi i drejtë me anë të trekëndëshit vegjetativ edhe të pjesës mbitoksore.me brinjë 3,4,5 m. Përpara mbjelljes nënshartesatParalel me fillimin e parcellës shtrime përgatiten për mbjellje. Në mbjelljetelin me gunga që përfaqëson distancën përdoren nënshartesa tëndërmjet rrjeshtave. Nga ana e shëndetëshme.Ato duet të kenë njëjashtëme e telit në gungat e formuara sistem rrënjor të zhvilluar mirë, të kenëvendosim piketa. Si plotësojme kryet e pjesën mbitoksore të freskët dhe meparcellës me piketa të cilat sytha te mirë. Përpara mbjelljes bëhetpërfaqësojnë fillimet e rrjeshtave prerja e sistemit rrënjor duhe eveprojmë edhe ne fundin e parcellës shkurtuar deri në 1/3 e gjatësisë sëduke e plotësuar me piketa. tyre, eleminohen rrënjët të cilat mundet të kenë dëmtime mekanike si. të thyera ose të shqyera gjatë shkuljes,Në këtë mënyrë kemi vendosur ato që mundet të jenë kalbur të cilatekstremet e rrjeshtave. Për të kanë ngjyrë kafe në krahasim mepërcaktuar pozicionin e nensharesave nënshartesat e rregullta që kanë njëse ku do të mbillen me ndihmen e një sistem rrënjor të bardh te freskët dhespangoje lidhim iketën e parë në vital. Njëkohësisht bëhet edhe prerja efillimin e parcllës me piketën e parë në pjesës mbitoksore në gjatësi 15-20 cmfundin e parcellës. Ky është rrjeshti i duke bërë edhe një pastrim në rast separë.Nëe rastin e përgatitjes së tokës ka edhe të degezime anësore.qilizëm mbjellja e filizave mundet tëbëhet me kunj por qe mundet të bëhet Sistemi rrënjor përpara mbjelljesedhe me kanal. Pas mbjelljes së trajtohet me solucion bajgë e argjil irrjeshtit të parë spostohet spngua si në cili ndihmon në lidhjen më të mirë tëfillimin e parcellës në piketën e dytë sistemit rrënjor me tokën, nxit daljen enjëkohësisht edhe fundi i spangos rrënjeve të reja etj.vendoset në piketën e dytë duke Thellësia e mbjelljes së nënshartesavendërtuar në këtë mënyrë rrjeshtin e bëhet në thellësinë që kanë patur nëdytë. Kjo punë vazhdon deri në farishte.përfundimin e të gjithë parcellës. Mbjellja mundet të bëhet në disaKoha e mbjelljes së nënshartesave sic e mënyra.Ajo mundet të realizohet mekemi thënë edhe më lart mundet të mjete mekanike ose me krahë.realizohet në vjeshtë në muajt nëntor –dhjetor për zonën e ulët dhe bregdetare Në aplikimin e mbjelljes sëose në fillim të pranverës për zonën e nënshartesave me dorë mbjelljaftohtë. Mbjelljet e pranverës janë më mundet të bëhet disa mënyra të cilatpak rezultative e cila pasqyrohet në për janë mbjellja me kanale, mbjellje me
  • 20. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 21kunj si dhe mbjellja me gropë të një ngjeshje të lehtë për të realizuarveçant për çdo bimë. kontaktin e mirë të rrënjëve me tokën,Mbjellja me kunj mundet të aplikohet deri në mbushjen dhe nivelimin enë rastin kur tokës i është bërë qilizmë, kanalit. Pas përfundimit të mbjelljesështë përdorur sasia e nevojeshme e mundet të realizohet një korigjim iplehrave organike dhe minerale dhe pjesës mbitokesore duke i radhitur atogjëndja e saj është shumë e bimë qe devijojnë nga drejtimi ipërshtatëshme për aplikimin e rrjeshtit.mbjelljes me kunj. Mënyra tjetër është ajo e mbjelljes meNë këtë gjëndje shtrihet spangua duke anë të gropave e cila konsiderohet ebashkuar piketat e para në fillim të mirë por me që distancat e mbjelljesparcellës me atë të fundit të parcellës. janë të afërta vështirësohet shumë aplikimi i saj.Në drejtim të spangos së shtrirë ngulimkunjat mbjellës që shërbejnë për Pas përfundimit të mbjelljeshapjen e brimave dhe vendosim pavarësisht nga mënyra e përdorur përnënshartesën në brimën e hapur, në mbjellje, për të realizuar një kontakt tëlargësinë e percaktuar( 20 -25 cm ) dhe mirë të sistemit rrënjor me tokën si dhebëjmë ngjeshjen përsëri me kunjin për të patur rezultate të mira në zëniembjellës duke e ngulur përsëri 5-7 cm këshillohet kryerja e ujitjes brëndalarg bimës dhe duke shtyrë dheun në ditës për materialin e mbjellë.drejtim të bimës në mënyrë që dheu tëbëjë një puthitje te mirë të bimës. Në shartesoren e vitit të parë kryhenNgjeshja e bimës duhet të bëhet e shumë shërbime agroterknike të cilatputhitur mirë për të krijuar një lidhje të kanë qëllim krijimin e kushteve sa mësistemit rrënjor me tokën. optimale në tokë për të ritur për qindjen e zënjeve të nënshartesave, tëMbjellja me kanal është një mënyrë e ndihmojnë në rritjen dhe zhvillimin eaplikueshme dhe më rezultativja për tyre në mënyrë që të bëhet e mundurkushtet e vëndit tonë.Për brinjë aritjen e standarteve për tu shartuan mespangos së shtrirë në drejtim të rrjeshtit syth të fjetur gjatë muajve gusht -hapet një kanal me thellësi 20-25 cm shtator, për të patur një lëkurë tëdhe gjërësi sa gjërësia e belit. Mbjellja lëmuar dhe elastike që të mund tëe nënshartesave bëhet me ndihmën e veçohet lirisht nga druri gjatëdy puntorëve. Njëri puntor radhit shartimeve, të ketë një lëvizje të mirënënshartesat në kanal duke ruajtur të linfës, të kryhet një shartim medrejtimin, thellësinë e mbjelljes dhe lehtësi dhe si rezultat të kemi nivelpuntori i dytë hedh dhe të shkrifët mbi zëniesh të shartimeve në nivele tërrënjët e nënshartesës duke realizuar kënaqëshme.
  • 21. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 22 të tregohet edhe në hapsirën ndërmjet bimëve i cili duhet të pastrohet nga barërat e këqia me dorë si dhe shkrifërimin me kujdes për të mos lëvizur bimët e porsa zëna. Trajtimi i sipërfaqes me herbicide selektive është një masë e përdorëshme për luftimin e barërave të këqia. Një influencë pozitive në drejtim të rritjes, zhvillimit e sidomos në rritjen e për qindjes së zënjeve të shartimeve është sigurimi i lagështisë optimale në tokë, sidomos në shtresën e shtrirjes së sistemit rrënjor deri në thellësin 50 cm Figura 2.2. Shartesore vitit pare ne e cila duhet të jetë në nivelin e 80-85 vegjetacion % të kpacitetit ujor të tokës për lagështi.Shkrifërimi i tokës është një ngaproceset që bëhet gjatë periudhës Për sigurimin e lagështisë sëvegjetative me qëllim pastrimin e nevojeshme gjatë vegjetacionit kryhensipërfaqes nga barërat e këqia të cilat ujitje sipas kërkesës dhe nevojës sëbëhen konkurente me filizat, ruajtjen e bimëve ndërsa 20 – 25 ditë përparalagështisë në tokë. Shkelja e tokës fillimit të shartimeve është egjatë kryerjes se punëve duke filluar që domosdoshme të bëhet një ujitjenga piketimi si dhe gjatë mbjelljes së përfundimtare për të rritur aktivitetin enënshartesave bën të domosdoshëm lëvizjes së limfës, gjë që ndihmon nëtë ndërhyet në shkrifërimin e veçimin e lëkurës me lehtësi nga druri,saj.Punimi i tokës pas përfundimit të ndihmon në aktivizimin e kambiumit,mbjelljes në një thëllësi 17-20 cm në mbylljen e plagës duke realizuar njëhapsirën ndërmjet rrjshtash dhe 12-15 përqindje të lartë në zënjen ecm në afërsi të nënshartesave të shartimeve.mbjelle me një kujdes për të mostronditur bimët e porsa mbjella. Po në këtë kohë fidanëritësi duhet të bëjë dhe përgatitjen e nënshartesës .NëShkrifërimi nëpërmjet përdorimit të raste së gjatë vegjetacionit është bërëkultivatorëve me mjete mekanike apo mbathja e nënshartesave duhet të bëhettë tërhequr me kafshë ose përdorimi i zbulimi i tyre duke bërë dhe pastriminkrahut të punës nëpërmjet kryerjes së e pjesës së mbuluar të nënshartesës meprashitjeve kryhen sipas nevojës dhe një leckë të lagur. Në rastin kurgjëndjes së bimëve dhe infeksioni në nënshartesat nuk kanë qënë tëtokë. Kryerja e shkrifërimeve në mbathura bëhet pastrimi i degëzimeveintervale 15-20 ditësh është një që mundet të kenë dalë tekshërbim i domosdoshëm. Kujdes duhet nënshartesa në lartësinë nga sipërfaqja
  • 22. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 23e tokës deri në 20 cm lartësi me qëllim dytë duke u emërtuar fidanishte e vititqë deri në momentin e kryerjes së të dytë.shartimit bima të ketë mundësi tërealizojë mbylljen e plagëve. Në rast se Në fidnishten e vitit të dytë kryhen njëbimët nuk janë pastruar nga degëzimet sërë shërbimesh agrotekike që kanë përnuk rekomandohet që të bëhet heqja e qëllim krijimin e kushteve optimaletyre në momentin e kryerjes së për rritjen e mirë të fidanit.shartimit pasi influencon në uljen epërqindejes së zënjeve pasi plagët e Fillimi i vegjetacionit në fidanishten eshkaktuara pengojnë kallusimin në vitit të dytë çfaqet me zgjimin epikën e shartimit. sythave në tërësinë e fidanit duke përfshirë edhe zgjimin e sythit të vendosur gjatë shartimit të kryer që përfaqëson mbishartesën. Në këtë moment është e rëndësishme që fidanrritësi të ndërhyjë për të detyruar fidanin që të çele sythi i mbishartesës. Proçesi i parë i punës është prerja e pjesës së nënshartesës mbi sythin e mbishartesës. Prerja realizohet në dy mënyra. Njëra mënyrë e prerjes ajo që aplikohet edhe më shumë është prerja mbi syth .Kjo mënyrë prerje realizohet duke hequr pjesën e nënshartesës mbi sythin e mbishartesës duke bërë një prerje 1-Figura 2.3.Nënshartesë e përgatitur për 1,5 cm mbi syth në mënyrë të pjerrët shartim në anën e kundërt të sythit. Kjo mënyrë prerje realizohet në ato zona ku nuk1.3.Shartesorja e vitit të dytë ëka erëra të forta të cilat mundet të shkaktojnë edhe thyerjen e filizit të riPas përfundimit të shartimit kontrolllit të shpërthyer nga sythi. Kjo prerjetë zënies të kryerjes së rishartimeve për eleminon lidhjen e filizit të ri për tinënshartesat që nuk kanë zënë dhënë mundësi të zhvillohet drejt, përshartimet bima afrohet në periudhën e të evituar thyerjet që mundet tëdimrit dhe përgatitet për tu futur në ndodhin si rezultat i erërave që mundetfazën e qetsisë dimërore. të fryjnë ose nga qëndrimi i shpëndeve mbi filizin e njomë e të ri.Fillimi i vegjetacionit në pranverën eardhëshme shartesorja e vitit të parë, Mënyra e dytë është prerja e pjesësfidanat e shartuar në gusht shtator te mbi pikën e shartimit duke e lënë mbinjë viti më parë por që nuk kanë celur syth një pjesë të nënshartesës me njëpor janë në gjumë, futen në vitin e gjatësi në rreth 10-12 cm . Kjo pjesë e
  • 23. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 24lënë në këtë mënyrë do të shërbejë përtë lidhur filizin e ri të njomë e për ta Në shartesoren e vitit të dytë bëjmëdrejtuar rritjene tij në fillim të edhe plehrimet suplementare kryesishvegjetacionit, për ta mbrojtur nga me plehrat azotike të cilat përdorendëmtimet mekanike ose të erërave që zakonisht në dy deri ne tre duat tëmundet të fryjnë në zonë. shoqëruara dhe me prashitje. Pleherimi i fundit nuk duhet të bëhet më von seKy operacion i kryer në njërën nga fundi i qershorit për të mos stimuluarmënyrat e përmenduara me lart vë në vazhdimin e rritjes vegjetative epër tëdispozicion të pjesës së mbetur ( të një ndihmuar që fidani të piqet plotësisht.pakice sythash) sasira të larta lënde Prerja e pjesës së nënshartesës të lënërezerve që shkaktojnë shpërthim edhe mbi pikën e shartimit është një proçes itë sythave të nënshartesës.Në këtë cili duhet bërë brnëda muajit qershorsituatë e domozdoshme është që gjatë me qëllim që bima të ketë mundësi tëvegjetacionit të bëhet heqja e të gjithë mbyllë plagën e shkaktuar nga prerjafilizave të shpërthyer nga nënshartesa dhe heqja e saj.si dhe lidhja e filizit të mbishartesëspas pjesës së nënshartesës së lënë. Pastrimi nga mbeturinat që krijohenHeqja e filizave përsëritet shpesh gjatë gjatë prerjes së nënshartesës është njëperiudhës së vegjetacionit. Gjatë kësaj proces pune që kërkon kujdes gjatëperiudhe e rëndësishme është mbajtja e nxjerjes jashtë parcellës për të mossipërfaqes së tokës e pastërt nga dëmtuar filizat e mbishartesës.barërat e këqia të cilat bëhenkonkurente për fidanin e ri si në Sipas natyrës së trajtimit të fidanave nëdrejtim të kërkesave për lagështi edhe fidanishten e vitit të dytë mundet tëpër lëndë ushqyese. punohet për të formuar kurorën e ardhëshme të bimës së re. ZakonishtKryrja e ujitjeve për mbajtjen e sot fidanëritesit i tregëtojnë fidanat melaëgshtisë në nivelet e kërkuara, kurorë të pa formuar për tja lënëkryerja e shkrifërimeve për të lehtësuar fermerit që do të krijojë ngastra tadepërtimin e ngrohtësisë në tokë në krijoj vetë formën që dëshiron ti japënivelin e shtrirjes së sistemit rrënjor,si bimës së re. Në këtë rast fidanëritesidhe për të lehtësuar shkëmbimin e punon në fidanishten e vitit të dytë qëgazrave dhe për të ruajtur lagështin të arijë të formojë një fidan tëjanë shërbimet më të rëndësishme gjatë fuqishëm dhe të drejtë.periudhës së vegjetacionit. Numri ishkrifërimeve varion nga kushtet Në rastin kur në fidanishten e vitit tëklimatike dhe ujitjet që dytë do të krijohet kurora atëhereaplikohen.ëZakonisht fidanishtes së fidanëritesi lastarin kryesor e le tevitit të dytë i kryhen 4 deri në 6 rritet lirisht ndersa deget eshkrifërime. Me ritjen e mbishartesës parakoheshme qe mundet te kenëshkriferimet mundet të kryhen edhe me shpërthyer i pincon në 4 – 5 gjethe.mjete motorike.Thellësia e tyre shkonnga 10 deri në 12 cm.
  • 24. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 25Pas përcaktimit të tipit të kurorës si mbajtjes së tokës të shkrifët, tëdhe të lartësisë së saj fidanëritësi sigurimit të lagështise së nevojëshmepërgatit një kallam në masën e lartësisë në tokë nëpërmjet kryerjes së ujitjevesë trungut duke i shtuar edhe 10- 15 me qëllim rritjen e fidanit në kushtecm ( psh 60 cm lartësia e kurorës i optimale. Një kujdes duhet të tregohetshtohet dhe 10-15 cm, hapsirë kjo që edhe në drejtim të trajtimevedo të zënë degët skeletore) kallami fitosanitare për të patur fidana tëpërgatitet me gjatësi 70-75 cm. hapsirë shëndetëshëm dhe të pastërt.që planifikon 5-6 sytha ku do të japindegët e para skeletore). 1.3. Shartesorja e vitit të tretëNë mbështetje të zhvillimit të fidanave Janë fidanat që vinë nga fidanishtja enë 10 ditorin e parë të muajit qershor vitit të dytë. Zakonisht në këtë vit nëpër zonën e ngrohtë dhe nga fundi i fidanishte vazhdojnë fidanat e emuajit për zonën e ftohtë realizon farorëve, (molla, dardha,) fidanat eprerjen e fidanit në lartësinë e agrumeve, fidanat e species së arrespërcaktuar sipas gjatësisë qe i ka dhe fidanat e gështenjës. Nëpërgatitur kallamin. Prerja bëhet që shartesoren e vitit të tretë, punohet përsythi i fundit të shohë nga drejtimi i të përfunduar formimin e kurorës tekundërt i kryerjes së shartimit dhe me nisur që në vitin e dytë. Gjatëpjerësi nga ana e sythit të fundit. Pas vegjetacionit degët e ardhëshme tëshkurtimit të fidanit në lartësinë e kurorës lihen të rriten lirisht. Si edheformimit të kurorës në bimë kemi një në rastin e fidanishtes së vitit të dytëshpërthim i bujshëm të sythave anësor edhe në këtë rast shërbimetku nga ato të majës përzgjidhen rreth agroteknike synojnë në kryerjen e4-5 llastarë që do të shërbejnë për prashitjeve, luftimin e barërave tëdegët e para skeletore ndërsa të tjerat këqia, kryerjen e ujitjeve, kryerjen emë poshtë shkurtohen në masën e 3-5 plehërimeve suplementare, spërkatjetgjetheve, me qëllim ntrashjen e kundër sëmundjeve dhe dëmtuesve tëkërcellit. Nga fundi i Gushtit këto të ndryshëm të pemëve frutore. Kryerjafundit hiqen plotësisht duke lënë vetëm me rigorozitet i shërbimevedegëzimet që do të na japin degët e agroteknike pasqyrohet në prodhiminpara skeletore të kurorës së ardhëshme. e fidanave frutor konform standarteve.Pas këtyre veprimeve, kryesisht fidanat Pemtorja mëmë e nënshartesavee bërthamorëve janë të gatshëm për t’u gjenerativeshkulur dhe për t’u mbjellë në Për të siguruar sasinë e nevojëshme tëpemëtore. Ndërsa ato të faroreve, farërave për prodhimin e nëshartesavearroreve, agrumeve, ullirit, kalojnë në të ndryshme të specieve frutore është eshartesorën e vitit të tretë. Gjatë rëndësishme krijim i pemtoreve mevegjetacionit një kujdes tregohet në bimet mëmë për sigurimin edrejtim të kryerjes së shërbimeve farërave.Përllogaritja e nevojave përagroteknike për të mbajtur sipë faqen bimë mëmë mbështetet mbi strukturëntë pastërt nga barërat e këqia, të e shartimeve që duhet të bëhet. Në
  • 25. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 26praktikën e gjërë nuk aplikohet ngritja eleminuar mbjellja e bimëve mëmë përe pemtores me bimët mëmë të prodhimin e farërave .specieve të ndryshme për prodhimin efarërave.Sot është kufizuar përdorimi inënshartesave gjenerative për kushtet endërtimit të pemtoreve, për kushtetklimatiko toksore, për zgjtjen eperiudhës së rinisë dhe hyrjes mevonesë në prodhim te fidanave menenshartesë gjenerative etjNë praktikën e prodhimit të fidanave Figura 2.4. Bimë mëmë për marje tëme nënshartesë gjenerative është farëravendjekur një praktikë e përzgjedhjes nëkrahina të ndryshme për specie tëndryshme të pemëve frutore të bimëvetë cilat përdoren si burim për sigurimine farërave. Kështu eksperienca shumëvjeçare ka bërë që për specien emollës të grumbullohet fara nga mollae egër e pyllit në zonat tipike tëkultivimit të saj, të dardhës tëgrumbullohet fara e dardhulkës ose egoricës në zonat tipike të rritjes së tyre,për farën e kumbullës të grumbullohetfara e mirabolanës së verdhë me pjekjetë vontë etj. Në këto raste është
  • 26. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 27Pemëtorja mëmë e nënshartesave vegjetative për specien e mollës tëvegjetative cilat identifikohen me shkronjat EM dhe me numrat romak EM I, EM II, EM III, deri në EM XVI. Me punën e më vonshme të këtij stacioni u seleksionuan dhe u zgjodhën 27 nënshartesa të tjera të cilat u studiuan dhe u klasifikuan sipas fuqisë së rritjes duke u etiketuar me numra arab M 1,M 2,M 3, deri në M 27. Studimet e më vonshme në stacionin e East Malling veçuan 15 nënshartesa vegjetative që paraqesin një rezistence ndaj morrit të përgjakshëm duke i emërtuar Malling-Merton që u emërtuan me shkronjën MM 101,MM 102 deri në MM 115. Përdorim në praktikë i këtyre nënshartesave veçoi si më të përshtatshmet numrat MM 104, MM106Kohët e fundit në vend të ( më e përhapura në bote), MM109 dhenënshartesave të prodhuara nëpërmjet MM 111.mbirjes së farërave, po përdorengjerësisht nënshartesat vegjetative të Bimët e prodhuara me nënshartesa qëardhura nga rrënjëzimi i pjesëve vinë nga rrënjëzimi i pjesëve vegjetative,vegjetative. Puna sistematike me kanë aftësinë të japin bimë me rritje tënënshartesat vegjetative ka nisur që në shpejtë, me kurorë të reduktuar, mefillimet e këtij shekulli. kohë të shkurtër të futjes në prodhim tëNjë punë sistematike per krijimin e plotë duke ruajtur shume mirë aftësitënënshartesave te mollës është bërë ne gjenetike të mbishartesës, etj.stacionin e East Mallingut ne Angli kujanë seleksionuar 16 tipe nënshartesash
  • 27. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 28 Figura 2.5. Bimë mëmë lajthiePemtorja mëmë e kultivarëve të kontrolluar si nga ana gjenetike ashtufisnikëruar edhe nga ana fitosanitare. Mbajtja pastert nga ana fitosanitare realizohetPër realizimin e prodhimit të fidanave nepermjet testimeve te here pasfrutorë të specieve të ndryshme perve hereshme qe i kryhet bimeve mema nekomponentit të nënshartesës ku burim laboratoret e testimit fitosanitar.Nemundet të jenë filizat e rjedhur nga rastet e paraqitjes se shenjave infektivembirja e farërave ose individe te atehere bimet i nenshtrohenrrjedhur nga rrënjëzimi i nënshartesave shendetesimit deri sa testimi teme mënyrë vegjetative komponenti i rezultoje pozitiv.Llogaritja e numrit tedyte dhe më i rendesishmi qe do te bimeve qe mendohet te sherbejne perperfaqesoje bimen e ardheshme eshte sigurimin e kalemave varet dhembishartesa. Ato perfaqësojne individ perllogaritet ne baze te sasise seme vlera te larta ekonomike te fidanave qe duam tepreferuara. Per kete ne fidanishte ne prodhojme.Perpara ngritjes seperberej te saj duhet te perfshihet edhe pemtores me bemet mema per cdosiperfaqja e bimeve meme te kultivuara specie qe do te prodhohen fidanaqe do te perdoren si burim per prodhim percaktohet struktura e kultivareve emateriali per shartim. mbi kete baze percaktohet edhe numri i bimeve mema.Ne kete aspekt per te realizuar nje punete sukseseshme pemtorja meme per Sherbimet agroteknike per bimetsigurimin e materialit te mbisharteses mema te planifikuar per sigurimin eduhet te te jete mbjelle me material te kalemave nuk ndryshon nga sherbimet
  • 28. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 29e nje pemtoreje te zakoneshme.Ne kete se tyre , ku te ihet rradha e vensosjes serast bemet mema duhet te kene nje kultivareve, numri i bimeve per cdongarkes më të vogël prodhimi dhe të kultivar me qellim ruajtjen e pastertiseaplikohet një krasitje me rende per te varietore ne momentin e marjes sestimuluar nxjerjen e kalemave . materialit per shartim.Bimet meme te ,mbjella duhet teshoqerohen me nje skem te mbjelljes Figura 2.6. Bime mëme e kultivuarFarishtjaËshtë ajo pjesë e fidanishtes që përdoret për mbjelljen e farërave kryesisht tëspecieve farore për të prodhuar nënshartesa.Mbjellja e farërave zakonisht bëhet në vllaja të ftohta, në shtretër të nxehtë, ose nëserra. Nga 1 m2 farishte të faroreve mund të merren rreth 25-30 filiza farore oserreth 25-30 mijë filiza për 1000 m2.
  • 29. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 30Figura 2.7. Fare e mbjelle ne farishte me shpërndarjeFigura 2.8. Fare e mbjelle ne farishte me rreshta.
  • 30. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 31CapëtorjaËshtë ajo pjesë e fidanishtes që përdoret për mbjelljen e copave për prodhimin enënshartesave vegjetative por që përdoret edhe për prodhimin e fidanëve për ato specie tëcilat shumëzohen me copa si fiku, ftoi,shega, lajthia etj. Figura 2.9. Copa shege të rrënjëzuara në capëtore1.5. Qarkullimi bujqësor ne fidanishteNë pjesët përbërëse të fidanishtes futen dhe ngastrat, fushat që shërbejnë për bërëqarkullimin bujqësor. Ky eviton mbjelljen e të njëjtës kulturë në të njëjtin vend(parcelë) për disa vjet rresht.Kultivimi për disa vjet rresht në të njëjtën tokë shkakton: lodhjen e tokës” si rrjedhim,fidanët pakësojnë zhvillimin e tyre dhe paraqesin shenja degjenerimi ose prekje nëmasë nga dëmtues dhe sëmundje, ku bëhen burim infeksionesh për fidanët e tjerë.Sot për të gjitha speciet frutore egzistojnë nënshartesa vegjetative .Përdorimi i këtyrë nënshartesave kanë edhe anë negative të cilat mundet të rjeshtohen sijetëgjatësia e shkurtër e bimëve, kërkojnë toka të të pasura në elementë ushqyes, kërkojnëtoka të shkrifta dhe të thella,zhvillojnë një sistem rrënjor te cekët e për pasojë kërkojnë tokatë ujitëshme etj.
  • 31. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 32 Lodhja e tokës vjen nga faktorë të ndryshëm ndërmjet të cilëve janë: a. Mungesa e lëndëve ushquese sidomos e mikroelementëve dhe ndryshimet në vetitë fizike të tokës b. Infeksioni në masë nga parazitët shtazor si nematodat, veçanërisht (Pratylenchus rantspenet) të cilët e kanë bazën nga kultivimi i bimëve në të njëjtin vënd për shumë vjet c. Grumbullimi i lëndëve helmuese të grumbulluar nga rrënjët ç. Prania në tokë e parazitëve bimor ( kërpudhave) dhe e formave virusaleVeç kësaj kultivimi i fidanëve në të Ndër kulturat barishtore qënjëjtin vend për disa vjet me radhë përmirësojnë strukturën e tokës dheshpie në varfërimin e tokës nga lëndët pjellorinë e saj ( sidomos me azot)ushqyese, prishjen e strukturë së tokës. është jonxha, kulturat e tjeraPër të evituar lodhjen e tokës duhet leguminoze dhe perimet me përjashtim të lakrës. Koha që do të qëndrojëndërruar kulturat frutore ndërmjet tyre kultura dhe skemat që do të përdorenp.sh. pas kulturave farore mbillen janë të ndryshme. Ato varen nga kohabërthamoret. Në veçanti toka që do të qëndrojë fidani në fidanishtepërmirësohet në strukturë dhe dhe mundësitë që ka ekonomia.pasurohet me lëndë ushqyese, dukembjellë kultura barishtore (sidomos Lodhja e tokës e shkaktuar ngapërmirësuese, leguminozet), për infeksionet e parazitëve, përveçqarkullim për një periudhe 1 deri në 3 qarkullimit bujqësor mundet tëvjet. mënjanohet edhe me përdorimin eNë të njëjtin vend kultura duhet të vijë fumigandëve që ndahen në fumigandëpas tre – katër vjetësh. nemacid dhe fungicid. Si skemë orientuese për farishten mundet të përdoret: Skema A Në vitit e I, II, III mbillet me jonxhë. Në vitin e IV, V, VI mbillen filizat dhe quhet shartesore e vitit të parë, shartesore e vitit të dytë dhe shartesore e vitit të tretë Skema B Në vitit e I, II, III mbillet me jonxhë. Në vitin e IV, V, mbillen filizat të kulturave bërthamore dhe quhet shartesore e vitit të parë dhe shartesore e vitit të dytë për bërthamoret Skema C Në vitit e I, II, mbillet me kultura perimore, Në vitin e III farishte , Ne vitin e IV farishte bërthamore Kur nuk ka mundësi të zbatohet qarkullimi për arsye të sipërfaqes së kufizuar të prodhimit të fidanave toka e fidanishtes duhet të ndërohet ne çdo 4-5 vjet.
  • 32. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 33Pyetje: 1. Si realizohet themelimi i fidanishtes? 2.Si themelohet dhe cilat janë shërbimet të cilat kryhen në fidanishten e vitit të pare? 3. Cilat janë shërbimet të cilat kryhen në fidanishte në vitin e dytë? 4.Cilat janë shërbimet dhe praktikat bujqësore që realizohen në shartesoren e vitit të tretë? 5. Cili është roli i pemtores mëmë të nënshartesave gjenerative? 6. Cili është roli i Pemtores mëmë të nënshartesave vegjetative? 7. Cili është roli i pemtores mëmë të kultivarëve të fisnikëruar? 8. Çështë farishtja dhe coptorja, për cfarë shërbejnë ato? 9. Cilët janë faktorët që cojnë në lodhjen e tokës? 10. Pse realizohet qarkullimi bujqësor dhe si ndikon ai në përmirësimin e cilësisë së tokave?
  • 33. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 34III. KAPITULLI I TRETË1. Prodhimi fidanave me farë1.1.Teknologjia e nxjerjes së farës dhe ruajtja e tyre deri në mbjellje1.2. Tharja e farërave1.3. Konstatimi i mbijshmërisë së farërave1.4. Shtratifikimi i farërave1.5. Mbjellja e farërave dhe shërbimet agroteknike pas mbjelljes1.5.1Thellësia e mbjelljes së farërave1.5.2.Përcaktimi i parametrave për mbjelljeKAPITULLI III1. Prodhimi fidanëve me farë të vonët, zgjidhen bimë të shëndetshme, me prodhim të bollshëm1.1. Teknologjia e nxjerrjes së dhe të përvitshëm. Kështu nga molla e farës dhe ruajtja e tyre deri në egër, mollçinka, farërat merren nga mbjellje bimë që kanë prodhimtari të lartë dhe si fare të bollshme. Te bërthamoret si kumbulla e egër, farërat më të miraFarërat që përdoren për prodhimin e merren tek nga mirabolana e verdhëfilizave merren nga bimët mëma që me pjekje të frutave sa më vonë. Ngajanë përcaktuar që më parë ose që qershia e egër, shfrytëzohen llojet emundet të jenë mbjellë si bimë mëmë qershive që kanë frutat me ngjyrën tënë fidanishte. Zakonisht për sigurimin kuqe në të çelur dhe në fazën e pjekjese burimit të sasisë së farërave që së plotë.nevojiten për prodhimin e filizave faraqë do të shërbejë për këtë punë merret Në përgjithësi frutat për të gjithanë rrethe ku bimët e specieve që do të speciet merren në periudhën e pjekjesshërbejnë si burim për farë kanë pjekje teknike ose pjekjes së plotë. Frutat e
  • 34. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 35vjelura shtrohen në shtresa 30 – 40 cm Tharja e farërave ka një rëndësi tëku lihen për një periudhë kohe deri sa madhe dhe të veçantë për ruajtjen etë fillojë fermentimi por më asnjë rast fuqisë mbirëse. Kështu farërattemperatura nuk duhet ti kalojë më shpëlahen disa herë me ujë të pastërshumë se 30- 40 grade C pasi kemi dhe të rrjedhshëm. E gjithë sasia edëmtime të fuqisë mbirëse dhe pasi farës së përftuar në këtë mënyrë hapetkonstatohet se fermentimi ka avancuar për tu tharë mbi një beze në vende tëdhe tuli është zbutur duke krijuar në hijezuara në një shtresë të hollë nëkëtë mënyrë një masë në formën e rreth 1 cm. Farërat përzihen disa herëqullit ose të peltes. Në këtë kohë në ditë për të ndihmuar në tharjen efrutat vendosen në një govatë dhe tyre sa më mirë. Pas tharjes dheshtypen Kjo masë e përfituar në këtë pastrimit nga mbeturina dhe lëndë tëmënyrë kalohet në sita të posaçme në huaja të cilat nuk duhet të kalojnë mëvartësi të madhësisë së farëravë. Ky shumë se 1-2 % , ndërsa niveliveprim vazhdohet deri sa e gjithë lagështisë të mos i kalojë më shumëmasa të ketë kaluar nëpër sitë dhe mbi se 15-16 % për farërat e faroreve dhesitë të ketë mbetur vetëm fara. 18-22 % për farërat e specieve bërthamore farërat futen në qese kuVeçimi i farërave nga frutat mundet të shënohet lloji i farës, pesha, treguesit erealizohet edhe me anën e përdorimit cilësisë së farës për fuqi mbirëse,te gazit sulfuror. Kjo mënyrë e të pastërti dhe vendoset në rafte për tunxjerrit të farërave kërkon që frutat të ruajtur deri në momentin evendosen në arka dhe të futen në një shtratifikimit në rastin kur farërat do tëdhomë ku të mbyllet në mënyrë mbillen në pranverën e vitit tëhermetike. Në brendësi të dhomës ardhshëm ose deri në momentin evendoset një mangallë me qymyr ku mbjelljes në farishte ose në vijëmbi mangallë me anë të një gypi hidhet fidanishte në vjeshtë gjatë muajvepër tu djegur 3 – 4 kg squfur për një nëntor dhjetor.sasi prej 10 kv frutash. Dhomarekomandohet të mbahet e mbyllur për Farërat sipas specieve kanë treguesitrreth 20 – 25 orë. Pas kësaj kohe cilësor të tyre që dallohen edhe nëdhoma hapet ajroset mirë dhe pastaj pamje të jashtme. Kështu farat emerren frutat e futura në arka të cilat shëndetshme janë me një ngjyre tipikenën veprimin e gazit sulfuror janë të species, me një madhësi uniforme.zbutur në mënyrë të njëtrajtshme sikurtë jenë pjekur në temperatura të larta. Sasia e frutave që nevojitet për tëNxjerrja e farave veprohet si dhe në siguruar farën është e ndryshme përrastin që vepruam më parë ku frutat i speciet ndryshme të pemëve frutore .qenë nënshtruar fermentimit. Kështu për të siguruar 1 kg farë molle nevojiten rreth 100-120 kg mollëçinke,1.2. Tharja e farërave për të prodhuar 1 kg farë dardhulke nevojiten 100 – 130 kg fruta gorice ose dardhe të egër, ndërsa për te prodhuar i kg farë pjeshke nevojitet
  • 35. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 3625-30 kg fruta pjeshke, për të gjendje fara futen në thasë bezeje meprodhuar 1 kg farë kumbulle nevojiten peshë 25 – 40 kg dhe para vendosjes10 15 kg fruta , për të prodhuar 1 kg së tyre në vende te mbrojtura dhe tëfarë qershie nevojiten 10 kg fruta, për freskëta. Farërat duhet t’ju nënshtrohentë prodhuar 1 kg farë mëzhdrave analizave laboratorike.nevojiten 10-15 kg fruta mëzhdrave,për të prodhuar 1 kg farë kajsie 1.3. Konstatimi i mbijshmërisë sënevojiten deri në 10 kg fruta, për të farëraveprodhuar 1 kg farë hurme nevojiten 6-8 kg fruta. Në realitet këto janë normaorientuese dhe që janë në vartësi të Për të patur një dijeni të plotë përraportit tul bërthamë në kultivarët e cilësinë e farës së përftuar ajo indryshme të pemëve frutore. Në këtë nënshtrohet provave laboratorike. Nëpërmjet kryerjes së analizave arrihet të nxirren këto tregues: a. Pastërtia e farës, b. Fuqia mbirëse c. Pesha e 1000 farërave. Cilësia e farërave mundet të përcaktohet me disa mënyra e konkretisht: - nga shenjat e jashtme, -me anë të ngjyrosjes, -me anë të mbirjes artificiale. Mënyra e parë e përcaktimit të cilësisë së farërave varet nga gjendja e kotiledoneve, nga ngjyra e tyre të cilat duhet të kenë një ngjyrë të bardhë. Lëkura duhet të ketë ngjyrën karakteristike të species. Në qoftë se fara shtypet me gurë ajo nuk duhet të thërrmohet por duhet të shtypet. Farat e shëndetshme zakonisht janë më të rënda dhe kur i fusim në ujë ato fundosen. Mënyra tjetër në përcaktimin e cilësisë së farës bazohet në aftësinë që kanë qelizat e vdekura të embrionit të ngjyrosen më shpejt se qelizat e gjalla. Kjo metodë kërkon trajtimin e farës me indikokarminëNë një kampion prej 100 fara të marrë orë. Pas kësaj farërat nxirren shpëlahennë mënyrë të përzier nga kontingjenti i dhe vendosen mbi një letër thithësefarës që disponohen futen në ujë për 20 dhe analizohen. Farat e shëndetshme- 24 ore. Nxirren nga uji hiqet nuk ngjyrosen ndërsa farat e dobëtambulesa e farës me kujdes pa dëmtuar ngjyrosen me ngjyrë blu. Mbi bazën ekotiledonet e sidomos embrionin. Në rezultateve nxjerrim fuqinë mbirëse tëkëtë gjendje farat trajtohen me farës ose përcaktojmë sasinë e farës sëindikokarminë të përgatitur në raport 1: shëndetshme.500 ose 1: 1000 me ujë distile për 2-3
  • 36. Specia Koha pjekjes frutave Koha shtratifikimit të farësDardha Tetor 10 dite pas nxjerrjesMolla Tetor 10 dite pas nxjerrjesPjeshka Gusht shtator TetorQershia Qershor korrik KorrikKajsia Gusht GushtKumbulla butë Gusht GushtKumbulla egër Korrik KorrikArra Shtator TetorLajthia Shtator Tetor nëntorGështenja Tetor Tetor nëntorNespola Maj Nuk shtratifikohetMushmolla Tetor Nëntor Tabela 3.1. Koha pjekjes dhe e shtratifikimit (A. Morettini)Mënyrë tjetër dhe me e sigurt përtreguesin e fuqisë mbirëse është dhe Farërat e specieve të ndryshme tëprova e mbirjes së farërave. Për këtë pemëve frutore nga vjelja deri nëmerret një kampionaturë fare nga sasia momentin e mbirjes në vartësi të llojit,e farës së nxjerrë , zhvishet dhe të kushteve të ruajtjes dhe tëvendoset mbi një letër thithëse të lagur shtratifikimit kalojnë një periudhë mënë një pjatë pjetri. Mbulohet me një të gjatë ose më të shkurtër qetësie oseletër tjetër thithëse të lagen dhe gjumi fiziologjik gjatë të cilit bëhetvendosen ne termostat në një edhe plotësimi i pjekurisë.temperaturë në 20 -23 gradë C për 15-20 ditë. Nxirren dhe analizohen farërat Përpara se të fillojë mbjellja e farëravee mbira. është e domosdoshme që ato të përgatitet për mbjellje.Në këtë mënyrë fara mbahet në vendetë thata dhe në një temperaturë Trajtimi i farërave përpara mbjelljeskonstante rreth 150C. Lagështira e ajrit mundet të bëhet me disa mënyra.nuk duhet të kalojë mbi nivelet 60- Mënyrat mekanike të përgatitjes së65%. Para vendosjes në fara duhet të farërave për mbjellje përdorendezinfektohet me preparate kundër kryesisht për farërat që kanë njëdëmtuesve dhe sëmundjeve mbulesë të fortë dhe kjo mënyrëkërpudhore. Teprica e lagështirës apo konsiston ne thyerjen e mbulesës. Kjothatësira më e madhe, bën që farërat të mënyrë teknikisht është e aplikueshmehumbin se tepërmi fuqinë mbirëse. por në praktikën e gjërë të mbjelljes së1.4. Shtratifikimi i farërave farërave për prodhimin e filizave nuk
  • 37. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 38përdoret pasi ka vështirësi në të Mënyrë tjeter për përgatitjen e farësaplikuar pasi shkakton dëmtime të për mbjellje është dhe mënyra kimike ekotiledoneve dhe të embrionit të farës. cila konsiston në përdorimin e preparateve kimike që veprojnë mbi mbështjelljen e fortë të farërave. Përdorimi i sodës kaustike është një lëndë që shërben për trajtimin e farërave të specieve bërthamore dhe arrore. Në një solucion të sodës kaustike me përqendrim 10 -12 % për 16-20 orë, mbështjellja e fortë e farërave të bërthamoreve dhe arroreve shkatërrohet. Qëndrimi më i gjatë në këtë përqendrim mundet të shkaktojë dëmtime të kotiledoneve dhe të embrionit të farës. Për të evituar dëmtimin e tyre duhet që farat e futura në këtë solucion të kontrollohen herë pas here. Me gjithë atë edhe kjoFigura 3.1. Shtratifikimi i farërave me mënyrë përgatitje farë nuk është e përzierje dhe me shtresa përdorshme. Mënyra më praktike dhe më e thjeshtë për përgatitjen e farës për mbjellje është shtratifikimi i saj. Fara është e domosdoshme të shtratifikohet në rërë lumi (jo deti sepse përmban kripë) të lagur dhe me raport 1 pjesë farë dhe 3 pjesë rërë. Farërat e qershisë, mëzhdravës, kumbullës, pjeshkës, zerdelisë, Figura 3.2. Zgjatja e periudhës së kajsisë, etj, duhet të shtratifikohen mbirjes farërave të ndryshme në menjëherë pas heqjes nga frutat. pemët frutore ne ditë Madje në teknologjinë e sotme, farërat e arrës, pjeshkës, kajsisë, etj, mund të mbillen direkt në farishtë pa bërë shtratifikimi e tyre.
  • 38. Farërat e shtratifikuara janë gati për t’u shtratifikohen për 150-160 ditë; tëmbjellë vetëm atëherë kur rreth 20- arrës 100 ditë, etj. Pas mbarimit të30% e tyre të kenë mugulluar (filluar periudhës së shtratifikimit farëratmbirjen). Farërat e mollës, ftoit dhe të mbillen direkt në farishte ose për arrën,dardhës duhet të shtratifikohen për 90- bajamen, pjeshkën dhe kajsinë mundet110 ditë. Farërat e pjeshkës, kajsisë, të mbillen direkt në shartesoren e vititbajames, qershisë, etj, duhet të të parë ose në qese plastike ose kartonishtratifikohen për 160-180 ditë. Farërat në rastin e prodhimit të fidanëve mee kumbullës, mëzhdravës, etj, duhet të qese ose vazo, etj. Për të prodhuar një kg farë sipas llojeve të pemëve frutore duhet një sasi frutash si vijon: Mollë të egra 100-130 kg; Dardha të egra 90-120 kg; Qershi të egra 10-14 kg; Mezhdrava 8-10 kg; Kumbulla të egra 12-17 kg; Kajsi/zerdeli 10-12 kg; Pjeshka 17-35 kg; Hurma 5-8 kg; Mani 80-100 kg, etj.1.5. Mbjellja e farërave dhe Përgatitja e tokës dhe mbjellja e farësshërbimet agroteknike pas mbjelljes në farishte janë kushtet vendimtare ngaPër të patur sukses në prodhimin e të cilat varet suksesi i prodhimit tëfilizave si nga ana cilësore por edhe me farëfilizave në farishte dhe më vonë nëshpenzime të ulëta, duhet të fidanishte.përqendrohet vëmendja në tre drejtime Për ngritjen e farishteve duhet tëkryesore: zgjidhen toka të shëndosha meSë pari të përzgjedhim tokën e strukturë të shkrifët, me përbërjepërshtatshme për mbjelljen e farërave subargjlore të mesme në të lehtë, tëdhe ta përgatisim mirë atë. kulluara, të thella, me ujërat freatikeSë dyti të mbjellim farëra të një cilësie mbi 2 m thellësi, të pasura me lëndëtë lartë dhe në kohën optimale të ushqyese, me një ekspozicion tëmbjelljes së tyre. përshtatshëm, të mbrojtura nga erërat dhe të ekspozuara për një periudhë tëSë treti të përdorim një agroteknikë gjatë të ditës nën rezet e diellit dhe megjithë vjetore për të realizuar burimin e ujit për ujitje.prodhimin e filiza standard dhe cilësor.
  • 39. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 40Toka e përcaktuar për ngritjen e reshjeve të shumta të ketë mundësi qëfarishtes punohet në vjeshtë me një vllaja të kullojnë me lehtësi.thellësi 31- 40 cm. Përpara punimit nësipërfaqen e saj hidhet 500-600 kv/ ha Farërat e specieve të ndryshme tëpleh i dekompozuar bagëtie i shoqëruar pemëve frutore mundet të mbillen nëme 8-10 kv/ ha plehra fosforike dhe 5- dy periudha, në vjeshtë dhe në8 kv / ha plehra potasike. pranverë.Në rastin e mbjelljes së farërave në Aplikimi i mbjelljes së farërave nëvjeshtë punimi kryhet 2-3 muaj përpara vjeshtë paraqet disa avantazhe embjelljes ndërsa kur mbjellja do të konkretisht:realizohet në pranverë punimi Mbjellja në vjeshtë i afrohet më shumërekomandohet të bëhet në tetor – biologjisë së mbirjes biologjike tënëntor dhe të lihet i hapur me qëllim që farërave të specieve të ndryshme tëtë veprojnë mbi të faktorët atmosferik pemëve frutore.gjatë periudhës së dimrit. Aplikimi i mbjelljes së farës nëPërpara mbjelljes së farërave si në periudhën e vjeshtës lehtëson punën qërastin e mbjelljes së tyre në vjeshtë apo duhet bërë për shtratifikimin e farësdo të mbillen në pranverë e por këtë periudhe fara e kalon në tokë.rëndësishme është përgatitja e tokëspërpara mbjelljes në mënyrë të tillë që Mbjellja e farërave në vjeshtëtë krijohet një shtrat i përshtatshëm për favorizohet kryesisht në zonën e ulëtmbjelljen dhe mbirjen e farërave. Këto bregdetare ku dimri është i butë.punime përgatitore konsistojnë nëpunimet e cekëta në një thellësi 21-25 Kjo mbjellje përveç këtyre anëvecm për të përmbysur farërat e barërave pozitive mundet të themi se paraqettë këqija që mundet të kenë mbirë apo edhe anë negative.të farërave të barërave të këqija qëkanë rënë në tokë. Punimet e tjera Mbjellja e farërave në periudhën ekonsistojnë në shkrifërimet e tokës deri vjeshtës shpesh pasohet me dëmtime tënë krijimin e një shtrati të farërave në rastet e dimrave me ulje tëpërshtatshme për mbjelljen e farave. temperaturave dhe me reshje të shumta.Në këtë mënyrë toka është e gatshme Zakonisht në aplikimin e mbjelljeve tëpër tu piketuar për të ngritur vllajat. vjeshtës përdoret më shumë normë farëVllajat ngrihen me përmasa 1,5 – 1,7 gjë që është e kushtueshme. Afati im gjerësi (e mundshme për të kryer mbjelljes së farërave të pemëve tëshërbimet nga të dy anët e vllajës pa ndryshme frutore për zonat e ulëta dheshkelur në brendësi të saj) dhe 15-20 bregdetare është muaji nëntor dhem gjatësi. Drejtimi i gjatësisë së dhjetor.vllajave duhet të jetë në drejtim tëpjerrësisë së tokës me qëllim lehtësimi Mbjellja në periudhën e pranverëste kryerjes se ujitjeve si dhe në rastin e është shumë e përdorshme kryesisht
  • 40. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 41për zonat me një klimë të ftohtë që bërthamore përdoret mbjellja direkt nëshoqërohet me dimër të ftohtë ku vijë fidanishte.temperaturat shpesh bien nën 0 0 C,dhe me reshje të shumta. Mbjellja në Në këtë rast ngastra e përcaktuar përpranverë në të tilla zona siguron një mbjelljen e farërave direkt në vijëmbirje të shpejtë dhe uniforme. Afati fidanishte përgatitet si edhe për vllajënmë i përshtatshëm i mbjelljes se që në vjeshtë me përdorimin e plehravefarërave është muaji mars- prill. organike dhe minerale , me punimet përgatitore në fillim të pranverës deriNdërsa ato specie që kanë fuqi mbirëse në krijimin e një shtrati tëtë ulët si hurma, arra, pjeshka, bajamja, përshtatshëm për mbjelljen e farërave.etj, pasi hiqen nga frutat mbillen direktnë farishte. Përpara mbjelljes ngastra piketohet në distanca 60 – 90 cm hapësirë ndërmjetFarërat e specieve të ndryshme të rreshtash, hapësirë kjo e kushtëzuarpemëve frutore mbillen në dy mënyra, nga shkalla e mekanizimit që do tëtë cilët janë: përdoret, nga fuqia e zhvillimit tëFara mbillet në farishte ku i shërbehet specieve të ndryshme. Drejtimi ipër gjatë gjithë periudhës një vjeçare rreshtave do të jetë në të njëjtin drejtimdhe në përfundim të fazës së edhe të pjerrësisë për të ndihmuar nëvegjetacionit prodhohen farefilizat e kullimin dhe në kryerjen e ujitjeve. Pasgatshëm për tu mbjellë në vitin e piketimit në ndihmën e një spango qëardhshëm në fidanishte, ose që mundet shtrihet në drejtim të rreshtit shënohettë trapiantohen në vazo ose qeska në rreshti duke hapur një vijë nërastin e kultivimit në vazo. Kjo thellësinë e mbjelljes së farës. Kjo vijëmënyrë mbjellje më shumë përdoret mundet të hapet me krah ku punëtoripër speciet e mollës, dardhës, me anë të shatit shënon vijën nëpjesërisht të qershisë dhe të Kumbullën thellësinë e përcaktuar, por mundet tëtë cilat kanë farëra të imta si dhe një hapet edhe me mjete mekanike si merritje të kufizuar në vitin e parë. Kjo kultivator. Fara në vijën e hapurmënyrë mbjellje kërkon përgatitjen e hidhet në formë zinxhiri.tokës me vllaja. Në të dyja rastet mbjellja e farëraveFara ne vllaja mund të mbillet me bëhet me dorë.shpërndarje në të gjithë sipërfaqen evllajës gjë që nuk aplikohet pasi Sipas praktikës mënyra e parë kapengon kryerjen e shërbimeve rezultate më të mira, sepse farëfilizatagroteknike gjate vegjetacionit, që mbillen ne vije fidanishtepërdoret më shumë sasi fare dhe nuk presupozohet që është një material iprodhohen filiza cilësor. përzgjedhur dhe i seleksionuar dhe i një trajtshëm. Gjithashtu kjo metodë kaNë praktikën e prodhimit të fidanëve dhe një kosto më të ulët.me nënshartesë farëfiliz për speciet
  • 41. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 42Ndërsa mbjellja e farës direkt në vijë Nevojat për sipërfaqe farishtash.fidanishte kushton më pak, por sasia efarës së shpenzuar është më e madhe. Nevoja për farëra të specieve tëNjëkohësisht përdorimi i mbjelljes së ndryshme të pemëve frutore që do tëfarërave direkt në vijë fidanishte ka si përdoren për prodhimin e farëfilizaveanë negative mbirjen jo uniforme të për nënshartesa.farërave, ato zhvillojnë një sistemrrënjor boshtor gjë që vështirëson Sasia e farërave që do të duhet për tëpunën në shkuljen e fidanëve dhe përmbushur prodhimin e farëfilizaveshpesh fidanët dalin me sistem rrënjor për nënshartesa për speciet etë dëmtuar duke pakësuar numrin e planifikuara.fidanëve të prodhuar për njësinë esipërfaqes duke influencuar në koston Për të bërë një planifikim sa më real tëe prodhimit. sasisë së farërave që do të na duhet për të mbjellë është e domosdoshme tëPër të realizuar prodhim fidanësh në dihen edhe disa tregues që janësasi dhe brenda standardeve të duhura orientues në përcaktimin e normave tëështë e domosdoshme që të bëhen disa ndryshme.përllogaritje të cilat konsistojnë në këtodrejtime:Nr. Lloji i farës Nr farërave në 1 kg Në farishte kg Në vijë fidanishte kg1 Mollë 19.000-20.000 4-5 --2 Dardhë 19.000-20.000 5-6 --3 Pjeshkë 200 -- 80-904 Kajsi 500 -- 60-804 Kumbull 2.200 30-35 40-505 Qershi 2200 25-30 --6 Mezhdravë 2.500 20-25 --7 Vishnjë 2.200 30-35 --8 Bajame 300 -- 50-609 Arrë 100 -- 100-110 Tabela 3.2 Norma e farës per 1000 m 21.5.1. Thellësia e mbjelljes së të posaçme dore dhe nëse kushtet efarërave ambientit ku janë të vendosur vazotFara duhet të mbulohet në jo me shumë ose qeskat plastike, sigurojnë kushtese 1,5 – 2 cm trashësi me dherishte ose optimale për mbirje, atëherë afati ihumus të parapërgatitur dhe të situr. mbjelljes së farërave mund tëNdërsa mbjellja në vazo apo qeska përshpejtohet. Fidanët e prodhuaraplastike bëhet me dorë ose me makina direkt nëpër vazo apo qeset plastike të
  • 42. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 43parapërgatitura, kanë avantazhet më të Mbulimi i farërave në rresht bëhet memira pasi kur ato mbillen në vendin e formën e një kurrizi në drejtimin efidanishtes, e vazhdojnë vegjetacionin rreshtit. Për të evituar zbulimin e farëspa strese të ndjeshme. nga faktorët klimatik e kryesisht të1.5.2. Përcaktimi i parametrave për reshjeve që mundet të bien gjatëmbjellje periudhës fillestare deri në momentin ePas përgatitjes së vllajave sipërfaqja e mbirjes së tyre.tyre ujitet lehtë me lagëse (oseshihedhesa) me qëllim që të sigurohet Për të patur rezultate pozitive nëlagështia e nevojshme në tokë. Pas 2-3 drejtim të prodhimit cilësor dhe sasiorditëve bëhet thyerja e kores që mundet të filizave për njësinë e sipërfaqes etë jetë krijuar gjatë ujitjes mbi rëndësishme është kujdesi që duhet tësipërfaqen e vllajave dhe nivelohet. tregohet në drejtim të kryerjes sëPas përfundimit të nivelimit të tokës shërbimeve agroteknike siç mundet tëbëhet ngjeshja e lehtë e sipërfaqes së jenë prishja e kores së tokës,tokës me anë të një dërrase. Farëra prashitjen, tharja e barërave të këqija,duhet të mbillet me rreshta me gjerësi rrallimet, plehërimet dhe kujdesi ndaj20-25 cm njëra nga tjetra. infeksioneve të ndryshme nga parazitëBërja e rreshtave realizohet me anë të dhe sëmundje.një dërrase të gjerë 70-80 cm ku tëjenë ngulur gozhda në largësinë Prishja e kores që mundet të krijohetndërmjet tyre sa gjerësia e rreshtave. nga ujitjet e kryera apo nga reshjet eDërrasa montohet në një bisht dhe rëna është nje proçes i rëndësishëm qëtërhiqet në mënyrë të tillë që të duhet të vlerësohet. Kjo realizohetkrijohen rreshtat e hedhjes së farës në zakonisht përpara mbirjes së farërave,të gjithë gjatësinë e vllajës së përpara se ato të shpërthejnë mbipërgatitur. Farërat hidhen zinxhirë sipërfaqen e tokës.njëra pas tjetrës. Përpara hedhjes së Për të ndihmuar që farërat tëfarërave në vijat e bëra mundet të shpërthejnë mbi sipërfaqen e tokës nështrohet një shtresë rëre e lagur lumi rastet kur toka ka krijuar një kore ,dhe mbi të hidhen farërat. Shpesh në thyerja realizohet me anë të një dërrasembjelljen e farërave përdoret edhe ku në të janë të ngulura gozhdë kurëra që ka qenë e përdorur për majat e gozhdëve të dalin mbishtratifikimin e tyre. sipërfaqen e dërrasës rreth 1 deri nëFarërat mbulohen me dherishte (një 1,5 cm. Kësaj dërrase i vendoset njëpjesë pleh i kalbur ose humus pylli bisht vegle dhe ngjishet mbidhe 1 pjesë rërë lumi) në trashësi nga 3 sipërfaqen e tokës me një kujdes për tëcm për farërat e imta deri në 5 cm për mos dëmtuar farërat që mundet tëfarërat e mëdha. Për të patur rezerva në kenë shpërthyer dhe që ndodhen nënprodhimin e filizave zakonisht shtohet korren e krijuar por vetëm për të thyerrreth 10-15% e sipërfaqe e farishtes. koren e sipërfaqes së tokës.
  • 43. Figura 3.4. Mënyra të mbjelljes së farës në vijë fidanishte Mbjellja me rreshta e farërave në farishte na ndihmon për të kryer në të prashitjen dhe shkrifërimin e sipërfaqes ndërmjet rreshtave. Prashitja ose shkrifërimi i hapësirës ndërmjet rreshtash fillon kur filizat kanë arritur një gjatësi 5-6 cm. Thellësia e shkrifërimit të tokës nuk duhet ti kalojë 5-6 cm dhe e rëndësishme është që të bëhet kujdes për të mos tronditurFigura 3.3. Mënyra të mbjelljes së farës në sistemin rrënjor të filizave të porsafarishte mbira. Me intervale 10 – 15 ditore kryhen shkrifërimet e tjera në vartësi të shkallës së infeksionit nga barërat e këqija, nga gjendja e shkrishmërisë së tokës, në vartësi dhe të ujitjeve ose reshjeve të shiut të rëna. Numri i
  • 44. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 45shkrifërimeve mundet të shkojnë nga 7 deri në 10 të tilla.E rëndësishme është gjendja e gjethet e vërteta duke hequr filizat elagështisë në tokë e cila sigurohet gjatë dobët e dukë lënë ata më tëvegjetacionit të filizave nëpërmjet shëndoshët. Në këtë rast distancakryerjes së ujitjeve. Kujdes tregohet në ndërmjet filizave duhet të jetë 2-3 cm.fillim të pranverës që në momentin e Përpara fillimit të rrallimitmbjelljes e cila është e nevojshme për rekomandohet të kryhet një ujitje për tëtë vene në dispozicion të farës lehtësuar shkuljen e filizave të dobëtlagështinë e nevojshme pasi farërat e dhe për të mos tronditur sisteminnxjerra nga shtratifikimi dhe mbjellja rrënjor të filizave që do të qëndrojnë.në farishte duhet të shoqërohet me një Në këtë rast filizat që hiqen edhelagështi të përshtatshme në tokë me mundet të shfrytëzohen për mbjellje nëqëllim që farërat të vazhdojnë vëndet e dobta ose mundet të mbillenaktivitetin e mbirjes që kanë filluar që në kubik. Pas një periudhe 15 – 20në shtratifikim. ditësh pas rrallimit të parë kryhet rrallimi i dytë duke hequr gjithnjëMungesa e lagështisë në këtë moment filizat që kanë një zhvillim të kufizuar,është fatale se shkakton tharjen e ruhet distanca ndërmjet filizave që dofarërave të porsa mbira ose të të mbetet në 5 deri 7 cm për specietprovokuar për mbirje. Ujitjet e para farore dhe 3 deri në 4 cm për specietrekomandohet të bëhet me shihedhje bërthamore.ndërsa ujitjet e më vonshme me rritjene filizave mundet të bëhet me Sigurimi i elementëve ushqyes në këtëshihedhje ose edhe me përmbytje të periudhe është domosdoshmërivllajave. Në mungesë të pajisjeve për sidomos për farëfilizat e mollës, tëshihedhje shpesh përdoret ujitja me dardhës e kryesisht për elementin epjatë. Në këtë rast në kanalet ndarëse azotit.të vllajave lëshohet uji, dhe zakonishtujitjet bëhen mbas perëndimit te diellit Plehrat azotike si dhe plehu i freskët ime qellim që toka të thithen e një stallës i përdorur i tretur në ujë gjatëpjate ose llamarine të bërë në formën e ujitjes së farishtes është një masë epjatës hidhet uji mbi vllajë. Ujitjet aplikueshme. Plehrat azotike mundet tëduhet të sigurojnë një lagështi përdoren edhe me shpërndarje nëuniforme deri në nivelin e shtrirjes së hapësirën ndërmjet rreshtave dhe tesistemit rrënjor të filizave. përmbysen me anë të prashitjes. Koha e hedhjes së dozave të azotit pasMbjellja e farërave në farishte është rrallimit të parë dhe pas rrallimit tërealizuar duke e hedhur farën në dytë.rrjesht në formë zinxhiri prandaj pas Kryerja e shërbimeve agroteknike,mbirjes së farërave doemos duhet të kujdesi që duhet treguar në drejtim tëveprohet për rralimin e tyre. Rallimi i luftimit të infeksioneve nga sëmundjetparë i filizave bëhet kur farërat kanë dhe dëmtuesit e ndryshëm ndihmon nënxjerë mbi sipërfaqen e tokës dy arritjen e rezultateve pozitive në
  • 45. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 46drejtim të prodhimit të filizave të që korrespondon me mesin e hapësirësshëndetshëm dhe standard. ndërmjet rreshtave) larg rreshtit të parë perpendikular dhe shtyn filizat nëNë fund të periudhës së vegjetacionit drejtim të kanalit. Në këtë kohëdhe rënies natyrale të gjetheve, filizat punëtori tërheq filizat me kujdes dukeduhet të kenë arritur nje lartësi nga 70 shkundur dheun dhe duke i sistemuarderi në 80 cm dhe me nje trashësi nga në buzë të kanalit e duke i bërë një6 deri në 9 mm mbi qafën e rrënjës si shtratifikim provizor sistemit rrënjordhe pjesa më e madhe e kërcellit të jetë për të evituar qëndrimin e tyre nëe pjekur, të ketë marrë ngjyrën kontakt me rezet e diellit. Nëkarakteristike të species. përfundim të ditës së punës filizat grumbullohet dhe bëhet seleksionimiShkulja e filizave të prodhuar në i tyre. Në cilësinë e parë futen ato filizafarishte kryhet me një herë pas rrëzimit ku diametri në qafën e e rrënjës të jenëtë gjetheve. Dhe sidomos nitrifikimet për speciet farore nga 6-9 mm si dhetë ndërpriten në fillim te muajit gusht. sistemi rrënjor të ketë 3 rrënjë skeletore, në cilësinë e dytë futenRrëzimi i gjetheve ndihmohet edhe me filizat që kanë trashësinë në qafën euljen e temperaturave dhe rënien e rrënjës nga 4 deri në 6 mm me 3 rrënjengricave të para të dimrit. Në rastet kur skeletore.vjeshta vazhdon me kushte tëpërshtatshme për zhvillimi mundet të Ndërsa për speciet bërthamore dheaplikohet edhe heqja me dorë e agrumet në cilësinë e parë duhet tëgjetheve përpara shkuljes se tyre. futen filizat me diametër në qafën ePrania e gjetheve në filizat e shkulur rrënjës nga 4 deri në 6 mm dhe me 3shkakton transpirim të madh gjë që rrënjë skeletore, ndërsa në cilësinë edëmton gjendjen e filizit. dytë futen filizat që kanë një trashësi në qafën e rrënjës nga 3.5 deri në 4Shkulja e filizave të nënshartesave mm dhe po me 3 rrënjë skeletore.bëhet në kohë të mire, pa reshje, me Filizat e shkulura nga farishtja pasdiell dhe pa ngrica dhe erëra te ftohta. klasifikimit lidhen në tufa me nga 50Zakonisht shkulja në sipërfaqe të vogla copë cilësia e parë dhe 100 copë cilësiabëhet me krah me anë të belit me dy e dytë etiketohen sipas llojeve dhepunëtorë. shtratifikohen në rastin që do të përdoren për tu mbjellë në pranverëPunëtori hap një kanal me thellësi në ose transportohen në parcelën evartësi të zhvillimit të sistemit rrënjor shartesores së vitit të parë ku mundet tëpra rreth 30 cm dhe me gjerësi sa mbillen direkt për zonën e ngrohtë osegjerësia e belit paralel me rreshtin dhe mundet të bëhet një shtratifikim deri10 cm larg rreshtit të filizave duke në momentin e mbjelljes.treguar një kujdes për të mos dëmtuarsistemin rrënjor të filizave. Nga ana e Për të realizuar ruajtjen e filizave derikundërt e rreshtit punëtori i dytë ngul në momentin e mbjelljes është ebelin në distance 10-12 cm (distancë këshillueshme shtratifikimi i tyre ose
  • 46. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 47rruajtja në dhoma frigoriferike në një ujitje e lehtë e cila ndihmon nëtemperaturë 3-4 0 C. izolimin e rrënjëve sa më mirë. Vendi rrethohet me tel gabian për të evituarShtratifikimi i filizave bëhet në vende çdo dëmtim të mundshëm.të freskëta, të kulluara, larg rrugëve tëkalimit ose qendrave të banimit me Në praktiken e gjere te prodhimit teqëllim ruajtjen e tyre nga dëmtimet e fidanëve për disa specie aplikohetndryshme. edhe mbjellja direk e farës ne vije fidanishte.Vendi i përcaktuar për shtratifikimrekomandohet të jetë me ekspozicion Në praktikën e gjerë përdorimi i farësnga ana e veriut pasi ndihmon në tek hardhia përdoret vetëm në rastin ezgjatjen e periudhës së qetësisë të përftimit të bimëve të reja nëpërmjetfilizave. Në fillim hapet një kanal në mbirjes së farës. Bimët e reja tëthellësi 30 cm dhe gjerësi 25 cm përftuara nga mbirja e farërave nuk.Drejtimi i kanalit mundësisht të jete ruajnë dhe nuk trashëgojnë cilësitë elindje perëndim. Faqja jugore e kanalit bimës mëmë nga është marrë fara përose faqja që sheh nga ana e veriut të shkak se:jetë në forme skarpate me një këndrreth 40 – 45 0 me qëllim që tufat e -Gjatë mbirjes së farës dhe përftimit tëfilizave të mbështeten mbi këtë individit të ri ndodhin shpërthime tësipërfaqe duke marrë një qëndrim të karakteristikave dhe të veçorivepjerrët në rreth 45 0 pjerrësi. varietore si rezultat i natyrës heterozigote të farës së rrushit të cilatThellësia e shtratifikimit të filizave shfrytëzohen në kryqëzimet erekomandohet 15-20 cm. Tufat ndryshme.vendosen të ngjitur njëra me tjetrën nëmënyrë të ngjeshur duke lënë sa më -Individët e dalë nga fara kalojnë tëpak hapësirë ndërmjet tyre. Paralel me gjitha etapat e zhvillimit individual kutufat e vendosura në këtë mënyrë në në etapën embrionale dhe atë të rinisëkanalin e parë, hapet kanali i dytë duke bimët janë shumë plastike dukehedhur dheun mbi tufat e filizave të ndryshuar bazën e tyre trashëguesevendosura dhe bëhet ngjeshja e dheut shumë nga veçoritë e bimës mëmë ngasa më mirë në mënyrë që të realizojmë është marrë fara. Këto ndryshimenjë izolim sa më të mirë të sistemit bëhen edhe më shumë evidente në sajërrënjor. të influencës edhe të faktorëve të jashtëm ambiental ku këta faktorë janëKjo mënyrë shtratifikimi vazhdon deri të ndryshëm të krahasuar me faktorëtnë përfundimin e shtratifikimit të të ambiental që ka kaluar bima mëmë nëgjithë materialit të shkulur. Në rastet fazën embrionale dhe të rinisë së saj.kur ka material të disa specieve ndarja Në këtë mënyrë bima e re do tëndërmjet tyre bëhet me kanale dhe manifestoj karakteristika të reja të cilatvendosen etiketa. Pas përfundimit të nuk kanë ngjashmëri me tiparet eshtratifikimit mundet të përdoret edhe bimës nga është marrë fara.
  • 47. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 48 hibridizimit seksual si dhe në shtimin eSot kjo mënyrë shtimi gjen përdorim formave të egra me qëllim përdoriminkryesisht në krijimin e kultivarëve të e tyre si nëmsha.rinj nëpërmjet përdorimit tëPyetje1. Prodhimi i fidanëve me farë ndryshimet me ato që prodhohenvegjetativisht.2. Përshkruani teknologjinë e nxjerrjes së farave që do të shërbejnëpër shtimin e fidanëve?3. Si bëhet ruajtja e farave të nxjerra deri në mbjelljen e tyre?4. Mënyrat e tharjes së farërave?5. Si bëhet konstatimi i mbijshmërisë së farërave?6. Si realizohet shtratifikimi i farërave?7. Si bëhet mbjellja e farërave dhe cilat janë shërbimet agroteknikepas mbjelljes së tyre?8. Sa duhet te jetë thellësia e mbjelljes së farave dhe cilat janëparametrat kryesorë (ndikimi i tyre) që ndikojnë në mbirjen e tyre?
  • 48. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 49IV. KAPITULLI I KATËRT1. Prodhimi i fidanave me pjesë vegjetative 1.1. Shumëzimi me kamza 1.2. Shumëzimi me copa 1.3. Shumëzimi me copa të gjelbërta 1.4. Shumëzimi me përpajë 1.4.1. Shtimi me përpajë të zakonëshme 1.4.2. Shtimi me përpajë kineze 1.4.3. Shtimi me mbathje ose shtimi me përpaje vertikale me mbathje 1.5. Shumëzimi me loze 1.6. Bimët e prodhuara nëpërmjet shtimit “in vitro” KAPITULLI IV 1. Prodhimi i fidanëve me pjesë mënyrave të ndryshme të shumëzimit vegjetative me anë të pjesëve vegjetative të po asaj forme bimore apo individi. Shtimi i pemëve frutore në praktikën e gjerë mbështetet në rrugën e shtimit Shtimi vegjetativ është e vetmja vegjetativ. Nëse nëpërmjet mënyrë kryesore që praktikohet në seleksionimit dhe përzgjedhjes së fidanishtet frutore për prodhimin e vazhdueshme, është arritur të merret fidanëve frutore. Kjo mënyrë në një formë bimore me veti të ndryshim nga mënyra e shtimit me anë stabilizuara dhe që plotëson të gjitha të farës ose mënyra seksuale, individët kërkesat e destinacionit të kultivimit, e rinj që përftohen në rastin e shtimit atëherë për ti ruajtur këto veti në brezat me rrugë vegjetative ruajnë të gjitha e tjerë në fidanë, duhet që pjesët cilësitë dhe karakteristikat e bimës nga vegjetative të kësaj forme bimore, të është marrë. mund të shumëzohen nëpërmjet
  • 49. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 50 mëmë, të uljes së prodhimtarisë si dhe bimët e rrjedhura nga gungat nuk Mënyrat kryesore të shumëzimit të arrijnë të plotësojnë cilësitë e plota të pemëve frutore janë: një bime të re konform standardeve. Shumëzimi me kamza. Shumëzimi me copa. Bimët e reja të rrjedhura nga kamzat shkëputen nga bima mëmë kur ato Shumëzimi me përpajë horizontale dhe përpaje vertikale. futen në periudhën e qetësisë së plotë. Ato mundet të shkëputen nga bima Shumëzimi me loze. mëmë gjatë gjithë kësaj periudhe deri Shumëzimi “in vitro”. në pranverë me fillimin e lëvizjes së lëngjeve dhe me fillimin e zgjimit të bimëve. Bimët e reja që merren ngaMënyrat e prodhimit të fidanëve me bimët mëma duhet të nxirren meanë të pjesëve vegjetative të kujdes duke mos i shkaktuar plagërrënjëzuara. bimës mëmë . Sipërfaqja rreth bimës mëmë hapet me kujdes për të mos1.1. Shumëzimi me kamza dëmtuar bimët e reja dhe me ndihmën e një brisku ( kize) ose me ndihmën eËshtë një mënyrë e shtimit të pemëve gërshërëve krasitëse priten në mënyrëfrutore që përdoret për ato specie të që të përftojmë një sistem rrënjor sacilat kanë aftësi të rrënjëzojnë me më të bollshëm dhe të zhvilluar. Ilehtësi dhe të formojnë shumë sytha gjithë materiali i përftuar seleksionohetmitak në qafën e rrënjëve siç është në mbështetje të standardeve, filizatfiku, shega, lajthia, molla, disa lidhen në tufa dhe etiketohet.dardhë, ftoi, rrushi, ulliri etj. Kamzatjanë filiza të cilët dalin nga sythatmitak që ndodhen në qafën e rrënjëvetë bimëve.Dalja e bimëve të reja nga kamzatstimulohet edhe nga dëmtimet qëpëson bima mëmë gjatë kryerjes sëpunimeve në tokë. Në fillim kamzatushqehen nga bima mëmë por mekalimin e kohës dhe me formimin esistemit rrënjor të tyre ato thithin ngatoka ujin dhe kripërat minerale pashkëputur lidhjet me bimën mëmë. Nëvartësi të fuqisë së bimës mëmë dalinnjë numër i konsiderueshëmkëmbëzash por që në pemët nëprodhim lënia e tyre në përgjithësireflektohet me një dobësim të bimës
  • 50. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 51 Është mënyra më e aplikueshme, më e thjeshta dhe mënyra më ekonomike e prodhimit të nënshartesave ose të fidanëve për speciet e përmendura më lart që shumëzohen me copa. Kjo mënyrë aplikohet në ato specie bimore që kanë aftësinë të nxjerrin rrënjë të reja mitake të cilët shërbejnë për të formuar sistemin rrënjor. Copat e reja njëvjeçare kanë aftësi më të lartë rrënjëzimi. Gjatësia e copave varet nga kushtet e rrënjëzimit dhe konsiston në prerjen e copave në gjatësi të ndryshme: Me një gjatësi 12-15 cm për kushtet e Figura 4.1. Shumëzimi me kamza rrënjëzimit në mjedise të mbrojtura. Dhe me gjatësi 30-50 cm për rastet eKy material mundet të mbillet direkt rrënjëzimit në kushtet e fushës sënë vendin e përhershëm ose mundet të hapur.mbillet një vit në vijë fidanishte për tufuqizuar më mirë dhe për të formuar Copat priten nga degët njëvjeçare tënjë bimë të shëndetshme. bimëve mëma. Prerja bëhet gjatë gjithë fazës së qetësisë dimërore ose herët në1.2. Shumëzimi me copa pranverë para se të ketë filluar zgjimi ose lëvizja e lëngjeve limfatikë ose tëRruga e shtimit me anë të copave është ketë filluar fryrja e sythave. Në këtënjë nga mënyrat kryesore dhe më e rast mundet të kombinohet marrja eaplikueshmja në fidanishtet tona për copave edhe gjatë kryerjes së krasitjesprodhimin e nënshartesave ose të që i bëhet bimëve mëmë.fidanëve të rrënjëzuar për speciet qëshumohen me këtë mënyrë dhe që nuk Kalemat merren nga degë të shëndoshakanë nevojë për shartim si për speciet e dhe të pastra nga sëmundjet dheftoit, fikut, manaferrave të butë, disa dëmtuesit e ndryshëm të pemëve. Atokultivarë mollësh, dardhash, duhet të jenë të pjekura plotësisht. Mekumbullash, mani, etj. Në vartësi të të këshillueshme janë kalemat qëshkallës së pjekurisë së pjesës merren nga pjesa e bazës deri në pjesënvegjetative copës ose kalemit që do të e mesit të kalemit njëvjeçarë. Ato tëpërdoret për rrënjëzim këtë mënyrë e majës nuk këshillohen të merren, sepsekemi: janë të pa pjekura mirë dhe përqindja e § Shumëzimi me copa të zënieve është shumë e ulët. Diametri i drunjëzuara copave duhet të mos jetë nën 8 mm § Shumëzim me copa të gjelbërta dhe jo mbi 20 mm, sepse në të kundërt
  • 51. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 52vështirësohet zënia e tyre. Pas prerjes treguar kujdes për të mos shkaktuarcopat lidhen në tufa me nga 50 lëvizjen e copave të mbjella.copëshe, etiketohen me treguesit përspecien përkatëse dhe, për kultivarin. Pas shpërthimit të sythave të lënë mbiPër t’i ruajtur kalemat deri në sipërfaqen e tokës bëhet tharja dukemomentin e mbjelljes në fushë, ato hequr njërën nga lastarët dhe duke lënëvendosen horizontalisht në rërë të lagët atë që është më i zhvilluari, që ështëme një trashësi rreth 10 cm. në pozicion më të sipërm, me qëllim qëTemperatura e vendit të ruajtjes deri në të stimulohet rritja e tij. Shërbimet emomentin e mbjelljes në fushë, duhet tjera agroteknike konsistojnë nëtë jetë rreth 4 -5 0C dhe rëra të mbahet mbajtjen pastër të sipërfaqes së tokësgjithmonë e njomë. Mbjellja në nga barërat e këqija të cilat bëhenfidanishte bëhet pasi temperatura e konkurrente të lagështisë dhe tëtokës në thellësinë 10 – 15 cm të jetë elementeve ushqyes në tokë. Luftimi imbi 11 0C. Në temperatura më të ulët, tyre kryhet nëpërmjet prashitjeve që ipërqindja e zënieve është e ulët. bëhet bimëve por mundet të përdoren edhe herbicide selektive duke ulur nëToka përgatitet duke e pluguar thellë këtë mënyrë nivelin e shpenzimeve.qysh në periudhën e verës, duke ushoqëruar me përdorimin e 400 derinë 600 kv/ha plehra organike tëdekompozuar, 7 deri në 9 kv/ha plehrafosforike. Me përfundimin e plugimitparcelës duhet ti ndërtohet sistemi ikullimit me qëllim që gjatë periudhëssë dimrit të evitohet gërryerja e tokës,të ketë mundësi të kullojë duke larguarme lehtësi yjrat sipërfaqësore dhe atonëntokësore.Në fillim të pranverës në rritjen etemperaturave bëhen punimetpërgatitore të tokës me qëllim krijimine një shtrese të përshtatshme përrrënjëzimin e copave. Bëhet piketimi i Figura 4.2. Shtim me copaparcelës mbështetur mbi distancat evendosura për mbjelljen e tyre. Sigurimi i lagështisë së nevojshmeMbjellja bëhet duke përdorur kunja të bëhet nëpërmjet kryerjes së ujitjeve tëposaçme dhe kalemat vendosen në cilat mundet të kryhen me brazdathellësi të atillë sa mbi tokë të ngelin ndërmjet rreshtave ose dukevetëm dy sythe. Pas mbjelljes me që impjantuar sisteme ujitje me pika osetoka është ngjeshur mundet të kryhet me shihedhje që përdorimi i këtyrenjë punim i cekët ose një prashitje deri metodave sjell kursim të shpenzimeve,në një thellësi 12 – 15 cm duke sigurimin e lagështisë në toke në
  • 52. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 53mënyrë cilësore duke përdorur normaminimale të sasive të ujitjeve përnjësinë e sipërfaqes.Kryerja e ujitjes së parë me njëherë pasmbjelljes së copave është edomosdoshme për të realizuarbashkimin e dheut pas copave tëmbjella. Gjatë vegjetacionit numri dheintervali i ujitjeve varet nga kushtetatmosferike, gjendja e lagështisë nëtokë dhe gjendja fiziologjike e bimëvenë momentet e veçanta të periudhës sëvegjetacionit.Prashitjet zakonisht bëhen pas ujitjeve,duke u shoqëruar me plehra azotike. Figura 4. 3. Copave të rrënjëzuaraMbajtja e tokës e shkrifët përqendronlagështinë e tokës në shtresën eshpërndarjes së sistemit rrënjor, 1.3. Shumëzimi me copa të gjelbërtandihmon në depërtimin e ngrohtësisë,ndihmon në shkëmbimin e gazrave në Aplikohet në shtimin e pemëve frutoretokë dhe garanton një përqindje të kryesisht me copa të gjelbërta dhelartë të zënieve. është një mënyrë ku rrënjëzimi realizohet në mjedise të mbrojtura.Me qëllim që numri i zënieve të jetë Rezultatet më të mira rrënjëzimimë i lartë, copat që do të shërbejnë për realizohen kur mbjella e copave tërrënjëzim, mund të trajtohen me gjelbërta bëhet në periudhën Shtator –solucione hormonale që stimulojnë Tetor por që mundet të aplikohet edherrënjëzimin. Materiali i përbërë nga në fillim të pranverës në muajt Mars-copat zhytet në solucionet stimulative. Prill-Maj.Ky stimulant shërben për daljen efillesave të rrënjëve adventive e cila Është vërtetuar se në rritjen e aftësisësiguron një përqindje më të lartë zënie. rrënjëzuese të copave që vihen në rrënjëzim në kushtet e mjediseve të mbrojtura, krahas përdorimit të hormoneve stimuluese, auksinave, një rol vendimtar në rrënjëzim kanë edhe temperatura e tokës ose e substratit, si dhe lagështia ajrore. Kjo metodë rrënjëzimi e materialit në mjedise të mbrojtura ka gjetur përdorim të gjerë kryesisht në prodhimin e fidanëve të
  • 53. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 54ullirit duke shkurtuar periudhën e realizimin e rrënjëzimit të copave ështëpërfitimit të fidanit të krahasuar me e nevojshme mbjellja e tyre në bangometodën klasike të prodhimit të rrënjëzimi.fidanëve me mënyrën e përdorimit tëshartimit. Bangua e rrënjëzimit është shtrati që i krijohet copës për të rrënjëzuar.Metoda e prodhimit të fidanëve me Parimi kryesor i bangos është siguriminebulizim mundet të ndahet në tre dhe mbajtja në mënyrë konstante nëfaza: substrat i një temperature nga 22 deri në 24 0 C që arrihet në sajë të disaNe fazën e parë është rrënjëzimi i pajisjeve të posaçme për ngrohjencopave të gjelbërta të vendosura në bazale.kushte rrënjëzimi në substrat. Për Figura 4.4. Pamje e banges se rrënjëzimit te fidanëve Figura 4.5. fidanë te mbjelle ne bango rrënjëzimi
  • 54. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 55Me qëllim rritjen e përqindjes së rrënjëzimeve duhet të aplikohet trajtimi i pjesësfundore të copave me solucione të tretësirave hormonale. Lëndët hormonale rrënjëformuese më të përdorshme janë:-Acidi nafta-lenacitik (ANA),-Acidi beta-indolilacetik.-Acidi gama-indolil butirik (IBA) Përqëndrimi i tyre bëhet sipas recetave të rekomanduara. P.sh., hormoni Acidi gama-indolil butirik, përdoret me një përqëndrim rreth 2500-4000 (p.p.m) pjesë për miljon.Për të gjetur se gram hormon me 50% lëndë aktive mund të përdoret për 100 litra ujëme një përqëndrim të caktuar psh, në 3000 ppm, mënyra e përllogaritjes është si vijon:Duhet të dimë se për një solucion me përqendrim 1 ppm, do të thotë se në 1 000 litrauje (= 1 000 litra uje X 1000 gr = 1 000 000 gr ujë) duhen X gram lëndë hormonale.Për të llogaritur sasinë e gramëve të hormonit që duhen për 100 litra ujë, shumëzohetsasia e lëndës, hormonit, që këshillohet me 10 (sasia e ujit 10 x 100 litra ujë) dheshuma që del pjesëtohet me % e lëndës aktive të hormonit.Kështu n.q.s një hormon përmban 48% lëndë aktive dhe duhet ta përdorim atë nëpërqendrim 2 000 ppm, atëherë për të gjetur se sa gr lëndë hormonale duhet për tëtretur në 100 litra ujë, bëjmë llogaritjen 2 000 ppm x 10 = 20 000 ppm : 48 % e l.ak. tëhormonit = 416 gr. Pra për të formuar një solucion me 2000 ppm në 100 litra ujë,nevojiten 416 gr lëndë hormonale. Për të prodhuar jo më 100 litra ujë por 10 litra ujëatëherë vlera e 416 pjesëtohet me 10, ose 41.6 gr lëndë hormonale. Nëse duam vetëm1 litër solucion, atëherë 416 pjesëtohet me 100 dhe sasia e hormonit për 1 litërsolucion duhet të jetë 4.16 gr, e kështu me radhë.Mjedisi, substrati ku janë vënë për rrënjëzim, duhet të jetë i njomë dhe pa tepricëlagështie, ndërsa lagështia ajrore duhet të jetë e lartë rreth 100%. Kjo rregullohet dukeshtuar në ajër lagështi në formë mjegulle nëpërmjet shihedhesave mjegullues të cilëtveprojnë në mënyrë të komanduar në mbështetje të nivelit të lagështisë në ajër dukesprucuar rreth 5-10 sekonda në çdo 15-20 minuta. Gjatë natës mjegullimi ndërpritet.Gjithashtu ndriçimi diellore, sidomos në fazat e para, duhet të jetë i pranishëm gjatë tëgjithë ditës.Temperatura e ajrit duhet të jetë 18-22 0C. Zakonisht në kushte të tilla, duke mbajturparametrat e përcaktuar të regjimit të temperaturës së ajrit dhe të bangos, të regjimit tëlagështisë ajrore dhe asaj bazale, të ndriçimit, rrënjëzimi zakonisht fillon pas 18-20ditësh dhe përfundon pas një periudhe nga 60 deri në 70 ditë. Përdorimi i dozave tendryshme te stimulanteve ka efekte të ndryshme ne nivelin e rrënjëzimit të copave sinë drejtim të numrit të rrënjëve, të gjatësisë së rrënjëve.
  • 55. Studimet e kryera ne I.U.A. Vlore kanë Perqindja e rrenjezimit te cv.nxjerrë shumë tregues në drejtim të % te ulliritpërqendrimit të stimulanteve. Kështu 100grafikët tregojnë mbi përqindjet e 80rrënjëzimit, numrin mesatar të rrënjëve Ksi dhe gjatësia e rrënjëve në vartësi të 60 Opërqendrimit të lëndëve stimulatore. 40 NT R 20 0 Figura 4.7. Niveli i shkallës së rrënjëzimit të disa kultivar ullinjsh me doza të ndryshme përqendrimi hormonesh Numri mesatar i rrenjeve 6Figura 4.6. Fidan i rrënjëzuar ne bango 4Pas kësaj periudhë fidanët e rrënjëzuarkaliten me temperatura konstante rreth 215-200C, për rreth dy javë dhe hiqennga serra. Filizat e rrënjëzuar hiqen 0me kujdes dhe mbillen në vazo KONTR IBA IBA IBA 1000 3000 5000plastike, ose qeska të mbushura medherishte të përgatitur dhe mbahet për3-5 muaj. Gjatë kësaj periudheshërbimet agroteknike konsistojnë në Figura 4.8. Niveli i numrit tësigurimin e lagështisë së nevojshme rrënjëve te disa kultivar ullinjsh menëpërmjet ujitjeve të cilat duhet të doza te ndryshme përqendrimikryhet mundësisht me pika duke hormoneshndihmuar në këtë mënyrë që fidani tëmundet të krijoje lidhje të sistemitrrënjor me dherishten në vazo oseqeske e vendosura.
  • 56. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 57 Gjatesia e rrenjeve te para cm 6 5 4 3 Gj… 2 1 0 KONTR.IBA 1000 IBA 3000 IBA 5000 Figura 4.11. pamje e bimës mëmë nga merren copat Figura 4.9. Niveli i gjatësisë sërrënjëve te disa kultivar ullinjsh me doza te ndryshme përqendrimi hormonesh Figura 4.12. Bimë mëmë për marrje copashFigura 4.10. Koleksioni bimëve mëmë Figura 4.13. Pamje të përgatitjes së copave
  • 57. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 58Figura 4.14. Pamje e bangos sërrënjëzimit Figura 4.16. Pamje të fidanit të rrënjëzuarFigura 4.15. Bango e rrënjëzimit embjelle Figura 4.17. Trajtimi fidanave të rrënjëzuar
  • 58. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 59 “industriale” e shumëzimit të fidanëve. Më e suksesshme kjo metode rezulton kur aplikohet për format bimore që kanë aftësi të lartë rrënjëzuese. Aftësia rrënjëzuese e pemëve frutore, shpjego- het me vetë veçoritë bio-morfologjike të ndërtimit anatomit kryesisht të pjesëve një vjeçare. Zona e kambiumit është e pajisur me qeliza me të mëdha, të shtypura dhe të zgjatura, të cilat në kushte të përshtatshme temperature, të pranisë së oksigjenit dhe të lagështirës, kanë aftësi jashtëzakonisht të larta të transformohen në rrënjë adventive. Gjatë periudhës së qetësisë bimët që do të përdoren për shtim me anë të përpajës përzgjidhen që në vegjetacionin e një viti më parë duke bërë të mundur që nga bima të trajtohen për tu zhvilluar dy deri në tre lastar të cilët do të na shërbejnë për shtim. Gjatë vegjetacionit këta lastarë lihen të rriten lirisht duke u hequr vetëm sqetulloret. Në pranverën e vitit tëFigura 4.18. Fidan i gatshëm për ardhshëm në drejtim të lastarëvembjellje në vendet definitive hapen kanale. Në fund të kanaleve duhet të hidhet një sasi dherishte cila1.4. Shumëzimi me përpajë përgatitet duke përzier pleh organik të kalbur me dhe të shkrifët në raportKjo mënyrë shtimi është nga më të 4:1. Përpara fillimit të bymimit tëvjetrat dhe që është përdorur në kohë sythave, lastarët përkulen me kujdes qëpërpara për shtimin e hardhisë në të mos thyhen apo plasariten dhekushte natyrale. Shumëzimi i fidanëve shtrihen mbi sipërfaqen e dherishtes sëme anë të përpajnave bëhet në ato hedhur në fundin e kanalit.forma bimore, që kanë aftësinë tërrënjëzojnë lehtë. Një nga këto është Kjo metoda shtimi ka disa mënyra:mani, ftoi, disa kultivarë mollësh, a. shtimi me përpajë të zakonëshmedardhash , dhe hardhinë. Ndryshe kjo b. shtimi me përpajë kineze.metodë është quajtur metoda c. shtimi me mbathje.
  • 59. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 601.4.1. Shtimi me përpajë të 1.4.2. Shtimi me përpajë kinezezakonshmePër shtimin me përpajë të zakonshmehapen kanale në drejtim të lastarëve tëlënë për tu shumëzuar por gjithnjëkanalet hapen në brendësi të rreshtitme qëllim të mos pengojnë kryerjen eshërbimeve agroteknike e kryesisht atoqë bëhen me mjete mekanik. Në këtërast thellësia e kanaleve është nga 15deri në 20 cm. Figura 4.20. Pamje e shitmi kinez Teknika e përdorur për këtë mënyrë shtimi është po thuaj se e njëjtë me shtimin me përpaje vertikale me ndryshimin se në këtë rast nga çdo syth i lastarit të përkulur merret një bimë e vetme. Për këtë mënyrë kanali për shtrirjen e lastarit hapet në një thellësi 10 cm. Lastari shtrihet në fundin e kanalit dhe fiksohet në tokë me anë të Figura 4.19. Pamje e shtimit me disa kërrabave. perpaje Për të stimuluar shpërthimin e rrënjëveLastarët shtrihet në gjatësinë e kanalit shpesh herë aplikohen gërvishtje tënë mënyrë të tillë që maja e rritjes së lehta në lëkurë pranë sythave. Mbilastarit të mbetet mbi sipërfaqen e lastarin e shtrirë hidhet dhe i shkrifëttokës. Kanali mbushet me dhe të duke realizuar një ngjeshje e dukeshkrifet dhe ngjishet për të krijuar një formuar një kurriz të lehtë. Gjatëkontakt në të gjithë gjatësinë e lastarit periudhës së vegjetacionit filizave tëtë përkulur dhe të shtrirë në kanal. shpërthyer mbi sipërfaqe u bëhetPranë majës së lastarit që është lënë mbathje dhe shkrifërime. Në vjeshtë nëmbi sipërfaqe e tokës vendoset një përfundim të periudhës së vegjetacionitpiketë. Gjatë gjithë vegjetacionit bimës bëjmë zbulimin e përpajës, bëhetmëmë i shërbehet për të patur një veçimi i çdo bime më vete. Bimët ezhvillim të fuqishëm. Në fund të përftuara seleksionohen, ato të cilësisëvegjetacionit bima e përftuar ka një së parë mundet të mbillen direkt nësistem rrënjor të vetin. vendin e përhershëm ose bimët e
  • 60. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 61dobëta mbillen në vijë fidanishte meqëllim fuqizimin e tyre.1.4.3. Shtimi me mbathje ose shtimime përpaje vertikale me mbathjeKjo mënyrë shtimi përdoret gjerësishtpër prodhim fidanësh kryesisht tëshegës, ftoit, lajthisë, si dhe tënënshartesave vegjetative të mollës,dardhës, ftoit. Figura 4.21. Shtimi me mbathjeBimët e destinuare për këtë qëllim Mbathja e dytë bëhet kur filizat tëmbillen në distanca 1 - 1,5 m rreshti kenë arritur një gjatësi 25 cm. dhe mënga rreshti dhe 0.6-0,8 m hapësirë vone bëhet mbathja e tretë. Gjatëndërmjet bimëve brenda në rresht. periudhës së vegjetacionit kryhen shërbime në drejtim të mbajtjes sëNë fillim të pranverës bimët në moshë tokës të shkrifëruar, të pastër nga2-3 vjeçare të cilat kanë formuar një barërat e këqija, në sigurimin esistem rrënjor, dhe që kanë krijuar dhe lagështisë së nevojshme në tokë.një kurorë priten 6-7 cm mbisipërfaqen e tokës. Me fillimin e Ujitjet shoqërohen me pleh të freskëtvegjetacionit nga sythat fjetës të pjesë stalle në formë sherbeti, përdorimi isë mbetur pas prerjes shpërthejnë filiza plehrave minerale sidomos azotikettë cilët kur arrijnë një lartësi 15 cm ndihmojnë në rritjen e filizave dhe nëbëhet rrallimi i tyre duke lënë një formimin e zhvillimin e një sisteminumër që varet nga gjendja rrënjor të fuqishëm të tyre. Nëshëndetësore e bimës, agroteknika që përfundim të periudhës së vegjetacionitdo të përdoret por gjithnjë numri i pas rrëzimit të gjetheve dhe të futjes sëfilizave të lënë nuk duhet ti kalojë më bimëve në fazën e qetësisë bëhetshumë se 5 deri në 8 të lastarë kur largimi i dheut me kujdes duke nxjerrëbima është në moshën fillestare të sistemin rrënjor të lastarëve tëprodhimit dhe që mundet të shkojë deri rrënjëzuar. Me anë të një kize ose tënë 20 lastar kur bimët kane arritur në gërshërës bëhet veçimi i tyre nga bimanjë rritje të plotë dhe të fuqishme. Pas mëmë.rrallimit bëhet mbathja e parë e tyre medhe të shkrifët. Në praktikë kjo mënyrë shtimi e reduktuar në një degë të veçantë aplikohet në agrume duke u emërtuar shtimi me hinge për shkak të hingës që formohet në vendin ku do të rrënjëzojë dega. Dega që duam të shkëputet nga bima mëmë si një bimë më vete në
  • 61. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 62fillim të vegjetacionit në pjesën bazaletë saj i bëhet një unaze duke i dëmtuarlëkurën.Nën këtë unaze mbështjellim njëmaterial të fortë siç mundet të jetë njëfletë llamarine ose një copë letërkatrama duke e bërë si hinkë me njëgjatësi 15 deri 20 cm dhe me njëgjerësi në fillim me rreth 10 -15 cm. Egjithë hapësira e hinkës brendambushet me dherishte të përgatitur nëraportet e dhëna dhe më lart. Figura 4.22. Shtimi me lozeGjatë vegjetacionit bimës i shërbehetnë drejtim të sigurimit të lagështisë së Kjo mënyre aplikohet me tepër tenevojshme duke e ujitur disa herë gjatë luleshtrydhja. Llastunjat janë zgjatimetperiudhës vegjetative. Në fund të njëvjeçare te luleshtrydhes qevegjetacionit mundet të kontrollohet formohen ne sqetullën e gjetheve nembi gjendjen e sistemit rrënjor të rozetën e bimës tek qafa e rrënjës. Neformuar e mbi këtë nivel bëhet veçimi i gjatësinë e tyre llastunjat kane nyje qebimës së fituar duke bërë prerjen nën kur bien ne kontakt me sipërfaqen enivelin e hinkës duke na dhënë në këtë tokës ne kushte te përshtatshmemënyrë një bimë të re të ngjashme me lagështie ato mbijnë duke lëshuarbimën mëmë. Kjo bimë e re mundet të rrënje ne anën e poshtme te tyre qehiqet nga hinka dhe të vendoset në depërton ne toke dhe ne pjesën evazo. sipërme formojnë një bime te re e cila është e ngjashme me bimën mëme.1.4. Shumëzimi me loze Lastunjat zakonisht zhvillohen pas heqjes se frutave gjate periudhës se vërës. Ne vartësi te gjendjes shëndetësore te bimës mëme varet edhe numri i bimëve te reja. Ne praktiken e gjere te shumëzimit te luleshtrydhes bimët mëma mbillen ne parcela te veçanta ne rreshta nga 0,8 deri ne 1 m ndërsa hapësira ndërmjet bimëve ne brendësi te rreshtit nga 35 deri ne 40 cm. Bimëve mëma nuk u lihet prodhimi dhe sasia e lastunjave qe u lihet shkon nga 5 deri ne 6 lastunja me dy bime për çdo lastunje.
  • 62. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 63 1. 6. Bimët e prodhuara nëpërmjet shtimit “in vitro” Është mënyra e shtimit industrial të pemëve frutore në kushte laboratorike. Kjo metodë mbështetet në përdorimin e eksplanteve bimore të vendosura në mjedise ushqyese të përgatitura, në kushte të kontrolluara të temperaturës, ndriçimit, lagështisë. Meristema e vënë në këto kushte jep shumë lastarë të cilët veçohen dhe vendosen në mjedis ushqimor të ri. Figura 4.23. Bimë mëmë luleshtrydhe që përdoren për shtimin me lozeShtimi in vitro kalon në disa etapa që janë:Sigurimi i materialit meristematik, dhe sterilizimi i tij.Përgatitja e tereneve ushqyese dhe sterilizimi i tyre.Mbjellja e meristemave në terenet ushqyese për shumëzim.Ndarja dhe mbjellja e filizave në terene të tjera ushqyese për rrënjëzim dherrënjëzimi i tyre.Mbjellja e filizave të rinj në qeska plastike për të vazhduar rrënjëzimin dhe për tëdhënë individet e vëvë për shumëzim.Kjo metodë ka këto avantazhe:-Shtim shumë të shpejtë dhe në një kohë shumë të shkurtër të formës bimore tëdëshiruar;- Në një sipërfaqe të vogël merren një sasi tepër e madhe bimësh. Në 1m2 shtratmund të merren rreth 20-25 mijë bimë/pasardhës;- Shtim pa ndërprerje gjatë të gjithë vitit;- Shtim i formave bimore nëpërmjet copave të rrënjëzuara pa qenë nevoja eshartimeve;- Sigurohen bimë sterile dhe absolutisht të pastërta nga bakteriozat, virozat dhesëmundjet e tjera kriptogamike;- Sigurohet një kosto shumë e ulët prodhimi;- Krijon mundësinë e marrjes së materialit të pastër nga mëmat, nëpërmjetpërzgjedhjes së tyre nga individët më të mirë, etj.
  • 63. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 64V KAPITULLI I PESTË1. Kultivimi i fidanave të shartuar1.1. Përgatitja e nënshartesës për shartim1.2. Nënshartesat kryesore të specieve frutore 1.2.1. Nënshartesat e species së mollës 1.2.2. Nënshartesat për specien e dardhës 1.2.3. Nënshartesa vegjetative Ftoi MA 1.2.4. Nënshartesat e species së ftoit 1.2.5. Nënshartesat e species së pjeshkës 1.2.6. Nënshartesat e species së kajsisë 1.2.7. Nënshartesat e species së qershisë dhe vishnjës 1.2.8. Nënshartesat e species së kumbullës 1.2.9. Nënshartesat e species së bajamës 1.2.10. Nënshartesat e species së arrës 1.2.11. Nënshartesat e species së hurmës 1.2.12 . Nënshartesat e species së lajthisë 1.2.13. Nënshartesat e species së mushmullës dimërore 1.2.14. Nënshartesa e fikut 1.2.15. Nënshartesat e species së shegës1.3. Përgatitja e nënshartesës për tu shartuar me syth 1.3.1. Koha dhe mënyrat kryesore të shartimeve 1.3.2. Shartimet me kalem 1.3.3. Shartimi me syth të zgjuar 1.3.2. Shartimi me syth
  • 64. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 65KAPITULLI 5 frutave si dhe influencon në produktivitetin e tij.1. Kultivimi i fidanëve tëshartuar Përdorimi i nënshartesave të ndryshme zgjeron përshtatshmërinë ekologjike të1.1. Përgatitja e nënshartesës për llojeve të pemëve frutore duke ishartim përshtatur në kushte të ndryshme klimatike e tokësore. Zgjedhje e drejtëPër prodhimin e fidanave frutor të e nënshartesës së përdorur sjellpemëve ose të hardhisë në fidanishtet reagime pozitive në drejtim tëfrutore rruga kryesore është mënyra e qëndrueshmërisë së bimëve tëkombinuar që konsiston në bashkimin përftuara ndaj faktorëve stresante dy komponentëve vegjetativ brenda klimatik si ndaj thatësirës, osellojit me anë të mënyrës së shtimit lagështisë së tepërt në tokë, tëvegjetativ (shartimit) ku komponenti i reagimeve ndaj niveleve të ndryshmeshartimit që përfaqëson sistemin të aciditetit në përmbajtjen e tokës, tërrënjor të ardhshëm të bimës si dhe të qëndrueshmërisë ndaj nivelit tënjë pjese të trungut quhet nënshartesa. kripërave në tokë etj.Nënshartesa që përdoret për prodhimin Nënshartesa paraqet një pjesë tëe fidanëve frutor në pemët frutore rëndësishme të trupit të bimës që ështëmundet të ketë prejardhje nga fara ose sistemi rrënjor i saj. Nëpërmjet sajnga një pjesë vegjetative, ndërsa pjesa sigurohet lidhja e mbishartesës metjetër mbitokësore e cila përfaqësohet tokën, furnizimi i bimës me ujë enga kurora e bimës së ardhshme kripërat minerale të tretura në të.përfaqëson kultivarin e ardhshëm që dotë prodhojmë. Madhësia e sistemit rrënjor, karakteri i shpërndarjes së tij në gjerësi dheNënshartesa me gjithëse nuk ndikon në thellësi të tokës, raporti ndërmjettrashigimin e mbishartesës ajo në një rrënjëve skeletore dhe atyre veshëse,farë mase ndikon në cilësit e bimës së raporti ndërmjet pjesës ajrore (kurorës)përftuar në drejtim të fuqisë së rritjes, dhe pjesës nëntokësore (rrënjëve)influencon në kohën e futjes në varen nga veçoritë biologjike tëprodhim të bimës së re të përftuar, nënshartesës e të mbishartesës, moshësndikon në hershmërine e pjekjes së së pemës, kushteve tokësore dhe nivelit të agroteknikës së përdorur.
  • 65. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 66Që të ketë rezultate pozitive dhe sa më të mira në drejtim të rritjes, zhvillimitdhe prodhueshmëri të pemëve të dy komponentët që përbëjnë bimën e reduhet të plotësojnë disa cilësi: Të kenë një përshtatshëmri të mirë ndaj kushteve mjedisore ku do të kultivohen. Të realizojë një zënje të shpejtë si në fidanishte po ashtu edhe në vëndin e përherëshme në pemtore kur të mbillen. Komponentët të kenë një ngjitje të mirë ndërmjet tyre në vëndin e bashkimit dhe të mos paraqesin mospërputhshmëri qoftë kjo e menjëherëshme ose edhe më e vontë. Të zhvillojë një sistem rrënjor të fuqishëm dhe të ketë një shtrirje të madhe si në thellësi njëkohësisht edhe në gjërësi duke shfrytëzuar një hapsirë të madhe toke, Në momentin e bashkimit të të dy komponentëve të ketë një lëngsheri të mjaftueshme, të veçohet lëkura me lehtësi nga druri në momentin e kryerjes së shartimit. Të njihen anomalit që çfaqin shumë specie me nënshartesat e përdorura si p.sh shartimi i qershisë mbi nënshartesë vishnjë në fillimet e jetës bima e re nuk paraqet shqetësime por me kalimin e viteve vërehet mospërputhshmëria e tyre ku mbishartesa merr një zhvillim të fuqishëm në një kohë që nënshartesa mbetet me një zhvillim të kufizuar e për rjedhojë furnizimi i bimës se re me lëndë ushqyese është i kufizuar, pengohet vazhdimësia e rritjes së mbishartesës, ku nën veprimin e faktorëve klimatik por edhe të faktorëve të tjerë shkaktohet shqyerja e pemës.
  • 66. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 67Figura 5.1. Mospërputhshmëria e dy komponentëve te shartimit Figura 5.2. Raste të mospërputhshmërisë në moshë të vjetërEdhe në specien e dardhës manife-stohen fenomene të mospërputh-shmërisë së disa kultivarëve të shartuarmbi nënshartesë ftoi e kryesisht të ftoitAnger. Në këtë rast kultivarët si Figura 5.3. Raste tëUilliams, Butira Xhifar, Xhentil mospërputhshmërisë në moshë të reBianko, Klementino të shartuara mbinënshartesa e ftoit Anger nuk kanëpërputhshmëri të mirë në pikën e Një faktor që influencon në drejtim tëshartimit duke realizuar një lidhje të realizimit të një ngjitje sa më të mirë tëdobët ndërmjet tyre me pasoja në të të dy komponentëve është dhe aftësiaardhmen e fidanit. Në këtë rast për të thithëse e lëndëve minerale nga toka.evituar këtë fenomen që çfaqin këta Në këtë rast fuqia thithëse duhet të jetëkultivarë rekomandohet përdorimi i e barabartë ndërmjet komponentëveshartimit me ndërmjetës ku mbi ose më e lartë ajo e mbishartesës që nënënshartesën e ftoit Anger shartohet këtë rast edhe ngjitja ndërmjetnjë kultivar i cili ka përputhshmëri të komponentëve realizohet më e mirë.mirë me ftoin dhe mbi këtë kultivarshartohen kultivarët e lart përmendur. Në rastin kur mbishartesa ka fuqi thithëse më të ulët se nënshartesa si në rastin kur shartohet kultivari Passa Krasana me një fuqi thithje 12,7 atmosferë zhvillohen shumë më pak kur shartohet mbi ftua që ka një fuqi thithëse të lëndëve minerale nga toka me rreth 17 atmosferë. Sipas vlerësimit të disa treguesve të marë në konsideratë nënshartesat i klasifikojmë në: - nënshartesa të egra - nënshartesa gjysëm të egra - nënshartesa të rjedhura nga mbjellja e farërave të pemëve të kultivuara Sipas fuqisë së rritjes që zhvillojnë nënshartesat e specieve të ndryshme të pemëve frutore i klasifikojmë në:
  • 67. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 68 Figura 5.4. Grupimi i nënshartesave sipas fuqisë se rritjesSipas mënyrës së shumimit nënshartesa vegjetative.(nënshartesat grupohen në: nënshartesa që shtohen me nënshartesa gjenerative copa vegjetative) (nënshartesa që shumohen me Të dyja tipet e nënshartesave të anë të farës), përdorshme kanë cilësitë e tyre pozitive dhe negative.
  • 68. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 69Nënshartesat e rrjedhura nga fara ndryshme si dhe vështirësojnë vjeljenmanifestojnë këto veçori pozitive: e prodhimit.Zhvillojnë një sistem rrënjor shumë të Përdorimi i këtyre nënshartesavefuqishëm që depërton në thellësi të influencon edhe në zgjatjen etokës dhe që përshtaten shumë mirë periudhës së rinisë së bimës së re.për toka të thata që shtrihen në zonën Bimët me nënshartesë me prejardhjekodrinore dhe malore. Një zhvillim i nga fara zakonisht hyjnë vonë nëtillë në thellësi të sistemit rrënjor bën prodhim.që bima të shfrytëzojë rezervat ujoreqë ndodhen në shtresat e thella të tokës Përdorimi i këtyre nënshartesave përdhe të mos e ndjejë mungesën e prodhimin e fidanëve të pemëve tëlagështisë në tokat e thata për një ndryshme frutore vështirëson shumëperiudhë të gjatë kohe veçanërisht edhe punën edhe në fidanishte sidomos tëkur shoqërohet me kushte të shkuljes së tyre ku kjo vështirësi ështëdisfavorëshme të motit. Bimës së re i më e madhe në rastet e mbjelljes sëjep një zhvillim të mirë e të bujshëm, i farës direkt në vijë fidanishte.siguron asaj një jetëgjatësi dhe Përdorimi i mbjelljes së farës direkt nënjëkohësisht një prodhimtari të lartë. vijë fidanishte (që përdoret kryesisht për speciet bërthamore si kumbulla,Ndër anët negative të këtyre kajsia, pjeshka e deri diku qershia) dhenënshartesave të rrjedhura nga farërat i specieve arrore (arra, gështenja,është se farërat nuk ruajnë cilësitë e bajamja) vështirësohet procesi ibimës mëmë nga është marrë fara dhe shkuljes për efekt të zhvillimit të njënë disa raste shfaqin shenja të sistemi rrënjor boshtor të filizave tëpaqëndrueshmërisë së tyre ndaj rrjedhura nga këto fara, si dhe tëkushteve mjedisore. Bimët e përftuara dëmtimit të sistemi rrënjor gjatënga shartimi i tyre mbi këto procesit të shkuljes së fidanëve dukenënshartesa zhvillojnë një kurorë ulur cilësinë e fidanëve dhe duke rriturshumë të madhe që për rrjedhojë koston e prodhimit të tyre.kërkojnë edhe hapësirë më të madhe nëvendin e përhershëm të mbjelljes, duke Përdorimi i nënshartesave vegjetativeulur numrin e rrënjëve për njësi të ka një seri anësh pozitive esipërfaqes dhe për rrjedhojë edhe konkretisht:prodhimtarinë për njësi të sipërfaqes,rritja e madhësisë së kurorës që Përdorimi i këtyre nënshartesave bënpërftohet në përdorimin e këtyre që të përftohen fidanë me një kurorë tënënshartesave vështirësojnë në një reduktuar në përmasa, bimët e reja tëshkallë të konsiderueshme kryerjen e hyjnë shumë më shpejt në prodhimshërbimeve agroteknike e kryesisht krahasuar me nënshartesat meshërbimet që i bëhen bimës në kurorën prejardhje nga fara, shtohet numri ie saj si krasitjet, trajtimet kundër bimëve për njësi të sipërfaqes përparazitëve dhe sëmundjeve të shkak të reduktimit të përmasave të
  • 69. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 70kurorës, prodhimi për njësi tësipërfaqes është më i lartë.Duke patur një kurorë të reduktuarlehtësohen shërbimet agroteknike që ibëhen pemëve kryesisht mbi kurorë sitrajtimet fitosanitare, kryerja eoperacioneve të gjelbërta, krasitjadimërore, si dhe vjelja e prodhimit.Ndër anët negative të përdorimit tënënshartesave vegjetative është sejetëgjatësia e bimëve është më eshkurtër, bimët zhvillojnë një sistemrrënjor të kufizuar dhe jo të fuqishëm icili shtrihet në një nivel të cekët nën Figura 5.5. Blloqe intensive tesipërfaqe e tokës, kërkojnë toka të kultivimit te mollëvepasura me lëndë ushqyese dhe metaban të thellë, kërkojnë një Përdorimi i nënshartesave meagroteknikë të lartë kultivimi. prejardhje nga fara ose vegjetative bëhet sipas kërkesave që ka tregu nëSot mundet të themi se është bërë një përshtatje dhe me kushtet klimatikopunë e mirë në drejtim të krijimit të tokësore. Duhet të kihet në konsideratënënshartesave të reja duke krijuar tipe se në toka të thata, me taban të cekët,nënshartesash për kufizim e rritjes së në terene kodrinore dhe malore, nëkurorës, të përshpejtimit të futjes në kushte të pa ujitshme, në toka tëprodhim të bimëve të reja, të rritjes së varfëra me elementë ushqyes nënumrit të bimëve për njësi të mungesë të lagështisë duhet tësipërfaqes, për nënshartesë me sistem përdoren bimët me nënshartesë tërrënjor të fuqishëm dhe të pastër nga rrjedhur nga fara ndërsa kur kushtetviruset. janë të favorshme në toka të shëndosha, të thella, të ujitshme, të pasura me lëndë ushqyese përdorimi i nënshartesave vegjetative është e rekomandueshme. 1.2. Nënshartesat kryesore të specieve frutore 1.2.1. Nënshartesat e species së mollës Si nënshartesë të mollës përdoren kryesisht ato të gjinisë malus si molla e
  • 70. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 71egër (Malus silvestris Mill), farërat e nënshartesë për mollën paraqesinmollës së kultivuar ( Malus domestica) karakteristika që zhvillojnë një kurorësi dhe nënshartesat vegjetative. të mir, gjejnë përshtatshmëri në përgjithësi në toka të shkrifta, pjellore,Molla e egër e pyllit ( Malus silvestris të pasura në elementë ushqyes.Mill) është nënshartesë e përdorur përmollën. Nënshartesa e rrjedhur nga Në toka shumë të lagura e ujëratfarërat e mollës së egër të pyllit ose siç freatik në afërsi të sipërfaqes sikundërquhet edhe mollçinkë zhvillon një edhe në toka të thata nuk shkojnë.sistem rrënjor të fuqishëm që depërton Kanë një prodhimtari të mirë dhe hyjnëthellë në tokë. relativisht herët në prodhim. Vitet e fundit krijimi i pemtoreve intensive me mollë, me reduktim të sipërfaqes për një bimë, për reduktim të madhësisë së kurorës, me një numër të madh bimësh për njësinë e sipërfaqes ka bërë që të përdoren nënshartesat vegjetative me rritje të reduktaur. Një punë sistematike për krijimin e nënshartesave të mollës është bërë në stacionin e East Mallingut në Angli ku Figura 5.6. mollçinkë janë seleksionuar 16 tipe nënshartesash vegjetative për specien e mollës tëKultivarët mbi këtë nënshartesë cilat identifikohen me shkronjat EMzhvillojnë një sistem të fuqishëm, dhe me numrat romak EM I, EM II,paraqesin përputhshmëri të plotë mbi EM III, deri në EM XVI. Me punën ekëtë nënshartesë, bimët futen me më vonshme të këtij stacioni uvonesë në prodhim por rrojnë për një seleksionuan dhe u zgjodhën 27periudhë më të gjatë që shkon nga 70 nënshartesa të tjera të cilat u studiuanderi në 100 vjet duke dhënë prodhim dhe u klasifikuan sipas fuqisë së rritjestë mira. Nuk përshtatet mirë në toka të duke u etiketuar me numra arab Mlagura, me ujërat freatikë të cektë, por 1,M 2,M 3, deri në M 27.jep rezultate të mira në toka të thata. Studimet e më vonshme në stacionin e East Malling veçuan 15 nënshartesaMolla e butë (Malus domestica) Për vegjetative që paraqesin një rezistencenënshartesë mundet të përdoren edhe ndaj morrit të përgjakshëm duke ifarërat e kultivarëve të mollëve ku në emërtuar Malling-Merton që udisa vënde përbëjnë dhe burimin emërtuan me shkronjën MM 101,MMkryesor të sigurimit të farës për 102 deri në MM 115.nënshartesë të mollës. Përdorimi ifarërave të kultivarëve të butë si
  • 71. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 72Përdorim në praktikë i këtyrenënshartesave veçoi si më tëpërshtatshmet numrat MM 104,MM106 ( më e përhapura në botë),MM109 dhe MM 111.Sipas fuqisë së rritjes këto nënshartesaklasifikohen:-Nënshartesa me rritje shumë të vogël.-Nënshartesa me rritje të vogla.-Nënshartesa me rritje mesatare.-Nënshartesa me rritje të fuqishme.-Nënshartesa me rritje shumë tëfuqishme. Figura 5.7. Rrënjëzimi i nënshartesës M 27Në nënshartesat e vlerësuara me rritjeshumë të vogël i japin bimës së re një Është një nënshartesë që shumëzohetrritje shumë të kufizuar me një kurorë me lehtësi në fidanishte duke dhënëqë shkon nga 2 deri në 3 m lartësi, që lastar me një bujshmëri mesatare derifuten shumë herët në prodhim. në të fuqishme.Kultivarët e shartuar mbi këtë nënshartesë kanë njëNë këtë grup futen nënshartesat: përputhshmëri të mirë. Bimët kanë një zhvillim më të dobët se ato të shartuaraNënshartesa vegjetative M 27 mbi M 9.Kjo nënshartesë kërkon toka(Malling 3431) Është nënshartesa me pjellori të lartë, zhvillon një sistemvegjetative me rritje më të kufizuar e rrënjor të dobët dhe të cekët për këtëkrahasuar me M 9. Kjo nënshartesë arsye kërkon sistem mbështetës gjë qëpërdoret për krijimin e pemëtoreve shton shpenzimet e investimit. Për tëshumë intensive të cilat nga mbjellja përmirësuar sistemin rrënjor të sajshumë e dendur emërtohen dhe aplikohet shartimi me lart dhe mbjellja“pemëtore livadh” pasi përdoren në vëndin e përhershëm bëhet mëshumë bimë për njësi të sipërfaqes. thellë .Krijimi i këtyre pemëtoreve kërkon Në vëndin e shartimit në disa rasteinvestime të mëdha por hyrja në mundet të çfaqen të fryra të cilat nukprodhim që në vitin e dytë , realizimi i janë shumë të theksuar dhe nukrendimenteve të larta bën që investimi përbëjnë problem për bimën në tërësi.i kryer për ngritjen e tyre të shlyhet Bima është mjaft prodhuese, futetdhe të sigurojë një prodhimtari shumë herët në prodhim. Mbjellja nërentabël. toka jo të përshtatëshme reflektohet në prodhimtarinë dhe cilësinë e frutave të cilët mbeten të vegjël. Mbjellja në
  • 72. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 73pemtoret intensive kjo nënshartesë nuk të plotë mundet të realizohet deri nëpara nxjer kamëza. 100 mijë copa të rrënjëzuara për ha të një cilësie të mirë.vKjo nënshartesNënshartesa vegjetative M 9. Është edhe në blloqet e mbjella çfaqseleksionuar herët dhe është dukurinë e nxjerjes së kamëzave gjë qënënshartesa më e përdorëshme për shton shërbimet dhe angazhimin e njëgrupin e nënshartesave me fuqi rritje fuqie puntore për eleminimin e tyre,me bujshmëri të dobët. Kultivarët e pasi influencon edhe në dobësimin emollës të shartuar mbi këtë nënshartesë bimës.hyjnë shumë shpejt në prodhim pothuaj që në vitin e dytë duke dhënë Kjo nënshartesë ka një ndjeshmërirendimente të larta që në vitet e para të ndaj temperaturave të ulta por njëjetës. rezistencë ndaj thatësirës. Nënshartesa M 9 ka veti për një adaptim në tereneKultivarët e shartuar mbi këtë të ndryshme tokash por që preferon mënënshartesë manifestojnë një shumë tokat e thella, të përshkueshme,prodhimtari të përvitëshme, me fruta të shkrifta dhe me një lagështicilësor si për nga madhësia dhe optimale. Kultivarët e shartuar mbiuniformioteti, duke marë një ngjyrë të këtë nënshartesë mbillen në blloqe mepamshëme tërheqëse për tregun. dëndësi rrjeshtash që shkojnë nga 3,5Kultivarët e shartuar mbi këtë deri në 4 m ndërsa dëndësia brëndanëshartesë përshpejtojnë pjekjen, dhe rrjeshtit luhatet nga 1 deri në 2,5 m.zgjasin periudhën e konsumit të frutaveku mundet të ruhen mjaftë mirë për një Nënshartesa vegjetative M 26. Edheperiudhë më të gjatë. Kjo nënshartesë kjo nënshartesë bën pjesë në grupin ejep një sistem rrënjor që zhvillohet nënshartesave me bujshmëri të dobët.ceket në tokë si dhe manifeston një Kjo nënshartesë në dallim merrënjëzim të dobët për këtë arsye nënshartesat e tjera të këtij grupi kablloqet e mbjella me këtë nënshartesë veçori të zgjimit me vonesë nëkërkojnë sistem mbështetës ose pranverë dhe të përfundimit me herëtindividal por në zona ku ka erëra të vegjetacionit në vjeshtë gjë qe e bënsistemi mbështetës duhet të jetë i këtë nënsharetsë më rezistente ndajkombinuar edhe me vendosje të telit temperaturave të ulta e krahasuar mehorizontalisht për të ndihmuar lidhjen e nënshartesat e të njëjtit grup. Kjo veti ekurorës. bën këtë nënshartesë të ketë një përhapje më gjërësisht edhe në rajoneTë dhënat nga praktika e gjërë ka me temperatura të ulta.treguar se kjo nënshartesë në shumëraste nuk ka përputhshmëri të mirë me Karakterizohet nga një sistem rrënjor ishumë kultivarë mollësh ku në pikën e zhvilluar dobët dhe i shtrirë cekët nëshartimit paraqet një gungë mjaft të sipërfaqe te tokes prandaj edhe pertheksuar .Si nënshartesë në pemtoren kete nenshartese shartimi duhet temëmë shtohet shumë mirë me përpaje. kryhet ne nje lartesi 25- 30 cm mbiKur bimët mëmë janë në prodhimtari sipërfaqen e tokës duke bërë të
  • 73. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 74mundur mbjelljen me thëllë në vëndin të M106 me rritjen e numrit të bimëvee përherëshëm . Realizimi i një për njësi të sipërfaqes rritet edhembjellje më të thellë ndikon në rendimenti por kuptohet që në këtë rasteleminimin e daljes së kamëzave, kihet parasysh edhe influenca estabilizon bimën edhe në rendimente të faktorëve të tjerë. Rritja e numrit tëlarta duke ndihmuar në zhvillimin e bimëve për nënshartesën M 106 mbisistemit rrënjor më në thellësi të tokës. 2000 bimë rendimenti fillon të bjerëMbjellja e kultivarëve me këtë pasi kjo nënshartesë grupohet në atonënshartesë shoqerohet edhe me me një zhvillim mesatare.sisteme mbështetëse kryesisht nërajone që manifestojë erëra te forta. Të dhënat e vëna në provë të 10Përdorimi i kësaj nënshartese është i kultivareve mbi nënshartesën M.26 tëkufizuar në tipet e tokave të lagta, dhe mbjella me distanca 5 m hapsirëme strukturë të rëndë. Edhe kjo ndërmjet rrjeshtave dhe 2,5 m hapsira enënshartesë manifeston formimin e një bimëve brënda rrjeshtit mbështeturgunge në pikën e shartimit të edhe në sasinë e prodhimtarisë sëngjajëshme si edhe tek nënshartesa M realizuar për bimë konkludohet se në9. Kultivarët e shartuar mbi përgjithësi kultivarët nuk kanë zhvillimnënshartesën M 26 frutifikojnë shumë të njëjtë e për këtë arsye kërkojnë tëherët dhe japin prodhime të bollëshme aplikohen distanca të diferencuara përdhe të përvitëshme ku rendimenti është të rritur sipërfaqen ushqyese optimalenë vartësi edhe të dëndësisë së për çdo bimë.mbjelljes. Ndër nënshartesat vegjetative me një zhvillim mesatar renditen këto Figura 5. 8. Prodhimi realizuar i nënshartesa: MM 106, MM 104,kultivarit Golden Delicious mbi tre MM111 nenshartesa Nënshartesa vegjetative MM 106. Është një nënshartesë vegjetativ e mollës me një përhapje dhe përdorim të gjerë. Përhapja e kësaj nënshartese vjen si rezultat i disa vetive pozitive që manifeston dhe konkretisht është një nënshartesë që gjen një përdorim të gjerë për mbjelljet e dendura, manifeston një sistem rrënjor të zhvilluar mirë si dhe manifeston një rrënjëzim të lehtë. Të gjithë kultivarët e mollës të shartuar mbi këtë nënshartesë paraqesin njëSiç shihet edhe nga paraqitja grafike të përputhshmëri të mirë. Kultivarët mbipërdorimit të nënshartesave me këtë nënshartesë kanë një prodhimtaribujshmëri të dobët të M 9, M 26 dhe të lartë për njësi të sipërfaqes, të rregullta dhe me një cilësi të lartë të
  • 74. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 75frutave. Kjo nënshartesë nuk ka nevojë zhvillim mesatar, me një sistem rrënjorpër mbështetës me përjashtim kur të zhvilluar dhe të fuqishëm për këtëmbillet në zona që kanë erëra të forta arsye nuk kërkon sisteme mbështetësedhe të shpeshta ku në këto raste është e në pemtore. Kjo nënshartesë paraqetnevojëshme ndërtimi i një sistemi një rezistencë të lartë ndajmbështetës. Tregues tjetër pozitiv i temperaturave të ulta, përshtatetkësaj nënshartesë është edhe rezistenca njëkohësisht si për toka të rëndaqë paraqet ndaj temperaturave të ulta. njëkohësisht edhe për toka të thata. Krahasuar me nënshartesat e tjera të këtij grupi kjo veçohet për një zhvillim më të fuqishëm, që në këtë rast përdorimi i kësaj nënshartese për kultivarët e mollës që kanë një rritje të fuqishme influencon negativisht në nivelin e prodhimtarisë, duke realizuar rendimente të ulta. Distancat e mbjelljes të bimëve me këtë nënshartesë janë në kufijtë e 4,5 deri në 4,8 m hapësira ndërmjet rreshtave dhe nga 2,3 deri në 4,5 m hapësira ndërmjet bimëve brënda rreshtit. Kombinimi i kësaj nënshartese me kultivar të tipit spur si dhe me kultivar Figura 5.9. Rrënjëzimi i me fuqi më të dobët jep rezultate të nënshartesës M 106 larta.Kjo nënshartesë gjen një aplikim të 1.2.2. Nënshartesat për specien egjërë kryesisht për kultivarët spur ( që dardhësparaqesin një zhvillim të kufizuar) të Si nënshartese të species së dardhësmollëve, por që përshtatet edhe për për prodhimin e fidanave frutorekultivarët standard të mollës por që përdoren nënshartesat gjenerativeduhet të mbillen me distanca më të (kryesisht nënshartesat e rrjedhura ngamëdha. mbirja e farërave) si dhe nënshartesat vegjetative (të rrjedhura nga rrënjëzimiNënshartesa vegjetative MM 104. i pjeesëve vegjetative).Është një nënshartesë që ka një Nënshartesat më të përhapura dhe tëpërdorim të kufizuar për shkak të përdorëshme për dardhën janë dardha ecilësive jo të kënaqshme që paraqet e egër e pyllit (Pyrus communis) ,goricakrahasuar me MM 106.Ka vështirësi (Pyrus amygdaliformis ), si dhe njënë rrënjëzim, nuk nxjër kamza. numër nënshartesash vegjetative.Nënshartesa vegjetative MM 111 Është Dardha e egër (Pyrus communis) ështënjë nënshartesë tjetër për specien e një nënshartes e përdorëshme gjërësishmollës qëe karakterizohet me një për dardhën. Në sajë të vetive që
  • 75. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 76manifeston përdoret gjërësisht si Gorica (Pyrus amygdaliformis ) është enënshartesëe për kultivarët e përdorshme si nënshartesë për dardhënfisnikëruar të dardhës e krahasuar me në sajë të vetive që manifeston. Goricapërdorimin e nënshartesave si nënshartesë përdoret kryesisht përvegjetative. Dardha e egër ose siç thiret toka tëe thata, paraqet njënë vëndin tonë dardhulka manifeston përputhshmëri të mirë në përgjithësinjë bimë me kurorë shumë të zhvilluar me të gjithë kultivarët e fisnikëruarqë mundet të arijë deri në 20 m lartësi, .Për shkak të kufizimit të zhvillimit tëme një frut të vogël në formë dardhe kurorës bimët mundet të mbillen nëme ngjyra të ndryshme ku konsumi i disatanca më tëe reduktuara.frutit bëhet pas pjekjes së plotë të tij.Bimët mbi këtë nënshartesë marin njëzhvillim shumë të madh, jetojnë shumëqë shkon deri në 150 – 200 vjet. Bimëtparaqesin qëndrueshmëri ndajfaktorëve stresant si ndaj thatësirës poashtu edhe ndaj temperaturave të ulta.Kjo nënshartesë tregon njëqëndrueshmëri të lartë ndajpërmbajtjes së lartë të gëlqeres në tokë,krahasuar me nënshartesat e tjeravegjetative që përdoren.Anë negative kjo nënshartesë paraqetshfaqien e polimorfizmit të theksuar nëfarishte. Njëkohësisht farat kanë njëmbirje jo uniforme. Zhvillon një sistemrrënjor boshtor prandaj kërkojnë Figura 5.10. Nënshartesa e goricestrapiantimin e farëfilizave për të mbjelle ne vazondërprerë rritjen e rrënjës në thellësi,Paraqet një ndjeshmëri ndaj tokave të Kultivimi i dardhës në mënyrërënda . intensive gjithnjë e më shumë po gjen përdorin si nënshartesë vegjetativePërdorimi dardhuklës si nënshartesë specia e ftoit. Përdorimi i ftoit sipër dardhën ka treguar se ka një nënshartesë vegjetative siguron qëpërputhshmëri të mirë në përgjithësi bimët të përshpejtojnë hyrjen nëme të gjithë kultivarët e fisnikëruar të prodhim, të kenë një kurorë tëdardhës. Në disa raste për disa kultivar reduktuar e krahasuar me bimët mbipërdorimi i kësaj nënshartese ndikon nënshartesa nga fara. Kultivarët enegativisht në cilësinë e frutave për dardhëve të fisnikëruar realizojnëkëtë arsye nuk përdoret. prodhime më të larta, japin fruta më të mëdha dhe me një shije më të mirë .
  • 76. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 77 Preferon toka të thella, fresketa, me një1.2.3. Nënshartesa vegjetative Ftoi lageshti mesatare dhe mbështetur meMA një agroteknikë të regullt.Njihet edhe si nënshartesa e ftoitAnger I cili ka një përdorim të gjërë.Sot mbi këtë është punuar duke veçuarshumë klone me veti të përmirësuaranë të gjitha drejtimet.Nënshartesa e ftoit anger ka një rritjetë dobët deri në mesatare. Bimët mëmëjapin llastarë shumë të fuqishëm qëkanë një ngjyrë të erët kafe melenticela të shumta gjatë gjithëgjatësisë së tyre me formë tërumbullakët dhe ngjyrë të kuqe nëportokalli. Figura 5.11. Rrenjezimi i nenshartesa e ftoit MAFtoi Anger ka një rrënjëzim të lartë dhemundet të shtohet edhe me përpaje. Përdorimi i kësaj nënshartese për disaZhvillon një system rrënjor shumë të kultivarë të fisnikëruar të dardhësdëndur që shtrihet deri në 1 m thellësi paraqet një mospërputhshmëri të lartënë rastin e mbjelljes në toka të thella, por në këto raste aplikohet një shartimtë kulluara, të pasura .Si bimë mëmë i ndërmjetëm duke vendosur mbi ftuapër prodhimin e filizave përdoret një kultivar që ka përputhshmëri dheshtimi me mbathje ku ka rezultate më mbi të vendoset kultivari i cili paraqettë larta. mospërputhshmëri me ftoin amger. Si distancë për mbjellje të kultivarëve tëShpesh kultivarët e dardhës të mbjellë fisnikëruar të shartuar mbi ftoin angerme këtë nënshartesë kërkojnë edhe një përdoren 4 m hapësirë ndërmjetsistem mbështetës kryesisht në rajone rreshtave dhe nga 1 deri në 3 mtë cilat manifestojnë gjatë vegjetacionit hapësirë ndërmjet bimëve brendakorente erërash si dhe kur mbillen në rreshtit dhe kjo është në vartësi tëkushte të ujitëshme. Kjo nënshartesë sistemit të kultivimit.ka një ndjeshmëri ndaj tokavegëlqerore që në rastet e një përmbajtje Për kushtet tona agroekologjiketë lartë të gëlqeres në tokë kur ph përdorimi i nënshartesës së ftoit Angersillet rreth vlerave 8 - 8,3, bimët të (ftoi MA) si nënshartesë vegjetativemanifestojnë shënja kloroze. Po ashtu në sajë të rezultateve shumë të mira qëkjo nënshartesë nuk i përshtatet edhe ka treguar deri më sot mbetet një ngatokave të thata por edhe ato shumë të nënshartesat më kryesore dhe më tërënda. përdorshme për dardhën. Sot stacionet eksperimentale po punojnë për krijimin
  • 77. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 78e kloneve të nënshartesave vegjetative kultivuara. Karakterizohet nga njëkryesisht nga ftoi për dardhën. zhvillim mesatar me një prodhimtari të lartë të frutave, madhësia e frutave e1.2.4. Nënshartesat e species së ftoit vogël, njëkohësisht edhe fara e vogël.Rallë mundet të përdoren nënshartesa Pjeshka e vreshtave mundet të jetë tulgjenerative për ftoin dhe në këtë rast verdhë por ekzistojnë edhe forma memundet të përdoren farërat e kultivarit tul të bardhë. Në përgjithësi janëtë ftoit të i Vranjës ose të ftoit të shklesa ( fara veçohet lirisht ngaFlorinjtë. tuli).Sot për sot është nënshartesaNë pemëtarinë bashkëkohore si kryesore gjenerative e pjeshkës.nënshartesë për specien e ftoit përdoret Manifeston një përputhshmëri të lartënënshartesa vegjetative Ftoi MA i cili me mbishartesën , me të gjithëështë përshkruar si nënshartesë për kultivarët e ndryshem të pjeshkës sëdardhën. kultivuar. Parapëlqen toka të lehta, të kulluara, të shkrifëruara dhe me1.2.5. Nënshartesat e species së përmbajtje të gëlqeres ne tokë deri në 4pjeshkës %. Dhe paraqet një rezistencë ndaj thatësirës. Nuk shkon në toka të rënda,Për specien e pjeshkës përdoret një të pa ajrosura, të ftohta.numër i madh nënshartesash të cilatkanë origjinë gjenerative dhevegjetative. Si nënshartesa pjeshkemundet të përdoren gjerësisht pjeshka,bajamja, kumbulla, hibridi bajame xpjeshkë, i kumbullës dhe kajsisë epjeshkës dhe bajames.Nënshartesat gjenerative të pjeshkësNjë përdorim të gjerë dhe tësuksesshëm në përdorimin sinënshartesë se pjeshkës është vetëpjeshka e egër (Prunus Persica),pjeshka e vreshtave ( Prunus persica Figura 5.12. Nënshartesa e pjeshkësvar vulgaris), farëfilizat e dala nga e rrjedhur nga farakultivarët e vete pjeshkës, farëfilizat ekumbullës të bajames, të kajsisë etj. Ka fuqi mbirëse të lartë dhe aftësi të ruaj fuqinë mbirëse deri në katër vjet.Nënshartesa e pjeshkës së egër Kultivarët e shartuar mbi këtëNuk është dhe shumë e përhapur në nënshartesë hyjnë shpejt në prodhim,,vendin tonë jetojnë deri në 20 vjet në vartësi të kushteve dhe të agroteknikes sëNënshartesa e pjeshkës së vreshtave. përdorur. Nuk nxjerr fundak. NëZakonisht është e përhapur në zona të shumë vende të botës përdoren si
  • 78. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 79nënshartesë edhe farëfilizat e rrjedhuranga farërat e kultivarëve të fisnikëruardhe konkretisht të kultivarit Elberta. Sidhe farërat e shumë kultivarëveindustrial si Champion, Halehaven,Golden Queen etj.Nënshartesa e kumbullës është eaplikueshme për kultivarët e pjeshkës.Kjo nënshartesë përdoret për toka tërënda dhe me lagështi të theksuar, tëngjeshura dhe të ftohta. Shkon mirëdhe në toka me përmbajtje të gëlqeresmbi 7 %. Kultivarët e pjeshkës tëshartuar mbi kumbull kanë një zhvillim Figura 5.13. Nënshartesa GF 677më të kufizuar, por që influencon në dhe zhvillimi i sistemit rrënjor nehershmërinë e prodhimit. Si thellësi dhe gjerësinënshartesa të kumbullës mundet tëpërdoren kumbulla e egër, kumbulla e Nënshartesa vegjetative GF 677 ështëgardheve. një nënshartesë hibride e vetme dhe kryesore për pjeshkën shumëNënshartesat vegjetative të pjeshkës rezultateve. Karakterizohet nga njëNënshartesat vegjetative në përgjithësi zhvillim i bujshëm i krahasuar mesot po gjejnë një përdorim të gjerë në nënshartesat gjenerative të pjeshkës.prodhimtarinë e fidanëve të pjeshkës Ka një përputhshmëri të mirë me tëdhe nektarinës në sajë të vetive gjithë kultivarët e pjeshkës dhe tëtrashëguese të cilësive në mënyrë të nektarinës. Shkon mirë në toka tënjëtrajtshme. Sot për pjeshkën ka një thella, të kulluara, pjellore, të shkriftënumër të konsiderueshëm nënshartesa por mundet të mbillet edhe në tokavegjetative ku më të rëndësishmet jane: disi të rënda dhe me lagështi. ZhvillonHibridi bajame x pjeshkë GF 677, një sistem rrënjor të zhvilluar mirë nëkumbulla Juliana GF 655, kumbulla thellësi dhe në gjerësi.Damas GF 1869 etj. 1.2.6. Nënshartesat e species së kajsisë Edhe për kajsinë përdoren nënshartesa gjenerative dhe nënshartesa vegjetative. Kajsia ka një numër të madh kërkesash ndaj nënshartesave si në drejtim të përputhshmërisë, të jetëgjatësisë, të prodhimtarisë, të dukurisë së tharjes së bimëve, të kërkesave të ndryshme ndaj tokës dhe klimës. Sot për kajsinë nuk ka
  • 79. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 80nënshartesë universale që ti përshtatet shartimit të dyfishtë ku si ndërmjetëskushteve të ndryshme klimatike, mundet të përdoret kultivari itokësore, përputhshmërisë etj. kumbullës Stanley me një shartimi të paktën të kryet në mbi 100 cm lartësiNënshartesat gjenerative të kajsisë. nga toka.Si nënshartesë gjenerative të kajsisëmundet të përdoren farërat e kajsisë, Si nënshartesa vegjetative për kajsinëfarërat e zerdelisë, farërat e pjeshkës së janë në përdorim disa klone vegjetativevreshtave si dhe farërat e kumbullës të kumbullës si GF 31, Marina GF 8-së egër etj. 1, GF 1380, Mariana 2624 etj. 1.2.7. Nënshartesat e species sëPërdorimi i nënshartesës gjenerative të qershisë dhe vishnjës.vetë kajsisë manifeston njëpërputhshmëri të mirë me kultivarët e Edhe për këto dy specie si nënshartesafisnikëruar të kajsisë. Kjo nënshartesë përdoren nënshartesa gjenerative dhepërdoret për toka të lehta skeletore dhe vegjetative.pjellore. Nuk para pëlqen tokat erënda e me lagështi të tepërt. Bimët Nënshartesat gjenerative të qershisëhyjnë shpejt në prodhim që në vitin e dhe vishnjës. Si nënshartesakatërt pas mbjelljes duke dhënë gjenerative për qershinë dhe vishnjënrendimente të larta dhe cilësore. përdoren gjerësisht nënshartesa mëzhdrave, qershia e egër, vishnja, siPër shumëzimin e saj përdoret fara nga dhe farërat nga kultivarë qershish tëfrutat e vegjël të kajsisë së zakonshme. kultivuara. Qershia e egër (PrunusNënshartesa gjenerative e zerdelisë Avium) është nënshartesa më eështë një nënshartesë e përdorshme përdorshme e qershisë dhe e vishnjës.për kultivarët e kajsisë. Në përgjithësi Kjo nënshartesë zhvillon një sistemkjo nënshartesë paraqet përputhshmëri rrënjor të fuqishëm të zhvilluar nëtë mirë me të gjithë kultivarët e kajsisë, thellësi dhe më shumë në gjerësipreferohet për toka të freskëta, të sistemi rrënjor i qershisë së egër ithella, pjellore, por mundet të mbillet kalon kufijtë e projeksionit të kurorës.dhe në toka skeletore të pa ujitshme.Bima ka një zhvillim mesatar hynshpejt në prodhim dhe prodhon mirëpër çdo vit. Farërat e zerdelisë kanë njëmbijshmëri uniforme. Për kajsinëmundet të përdoret si nënshartesë edhekumbulla e egër por shpeshmanifeston tharje të bimëve të rriturasi pasojë e mospërputhshmërisë dhevegjetacionit të zgjatur qe i jep bimës.Mos përputhshmëria mundet të Figura 5.14. Pamje e qershisë së egërmënjanohet në me përdorimin e
  • 80. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 81Si nënshartesë jep rezultatet të mira ne Me kultivarët e vishnjës manifeston njëtoka të thella, të shkriftë, me lagështi përputhshmëri të mirë ndërsa me disamesatare, me ujra nëntokësor në nivele kultivarë qershish paraqet mospërpu-mesatare. Nuk shkon në toka alkaline thshmëri të mirë. Bimës i jep një rritjedhe ato të thata. Farërat e qershisë së e zhvillim mesatar, hyjnë shpejt nëegër kanë një periudhë të gjatë prodhim dhe japin prodhime tëjarovizimi kështu rekomandohet që pas bollshme dhe cilësore. Jetëgjatësia enxjerrjes nga fryti përpara se të bimës është me e shkurtër e krahasuarshtratifikohen mundet të mbahen për me nënshartesën e qershisë së egër.24 – 30 orë në ujë dhe pastaj tështratifikohen. Shtratifikimi imenjëhershëm siguron një mbirje tësuksesshme. Si nënshartesë kapërputhshmëri me kultivarët efisnikëruar si të qershisë po ashtu dhetë vishnjës. Bimët mbi këtënënshartese hyjnë relativisht më vonënë frutifikim.Mëzhdrava (Prunua Mahaleb) zhvillonnjë sistem rrënjor të fuqishëm qëdeperton thellë në tokë dukemanifestuar një qëndrueshmëri ndaj Figura 5.16. Pamjethatësirës. Nënshartesa e mëzhdravës mospërputhshmërisë se qershisë mbiështë e ndjeshme ndaj lagështirës së mëzhdravemadhe në tokë, nuk preferon tokat e Nënshartesat vegjetative.rënda, të lagta pasi vuan nga asfiksia.Preferon toka të lehta, të shkrifta e të Sot njihen një numër i nënshartesavethata. vegjetative për qershinë dhe vishnjën që janë: F 12/1, Kolt F 4/13, mëzhdrava St.64. Nënshartesa vegjetative Kolt është një nënshartesë me një përdorim të gjerë si për qershinë dhe për vishnjën në sajë të lëtshmërisë së shtimit të saj, të përputhshmërisë së mirë që manifeston me të gjithë kultivarët e fisnikëruar të qershisë dhe vishnjës. Shtimi I saj bëhet i lehtë me copa kur përdoren lëndë stimulsante për rrënjëzim si p.sh IBA 0,05 %.Në pemëtoret mëmë nukFigura 5.15. Pamje e nënshartesës se jep kamëza. Parapëlqen tokat me Mëzhdravës
  • 81. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 82lagështi, tokat e thella dhe të freskëta.Nuk pëlqen tokat e thata skeletore.1.2.8. Nënshartesat e species sëkumbullësPër kultivimin e kumbullës përdorengjerësisht nënshartesat gjenerative sidhe ato vegjetative.Ndër nënshartesat gjenerative më tëpërdorshme për kumbullën ështëkumbulla e egër. Përveç kumbullës sëegër si nënshartesë gjenerativepërdoret edhe kumbulla e rëndomtë ( Figura 5. 17. Pamje e frutave qePrunus domestica), kumbulla e shërbejnë për sigurimin e farës segardheve (P.insitita) si dhe kulumbria kumbullës(P.Spinosa) Bimët e kultivarëve të ndryshëm mbi këtë nënshartesë hyjnë në prodhim tëKumbulla e egër (Prunus cerasifera plote në vitin e 4 dhe 5. Është një ngaEhrh) është një nga nënshartesat më të nënshartesat më të përdorshme edhepërdorura. Si nënshartesë për speciet e tjera bërthamore edhe psekarakterizohet nga shumë veti pozitive puna seleksionuese për veçimin esiç mundet të përmendim: kloneve vazhdon. Nënshartesat e tjera si kulumbria për shkak tëFarërat e kumbullës së egër kanë një polimorfizmit të theksuar, për shkak tëmbijshmëri të lartë, me një vështirësisë së mbirjes së farërave kjopërshtatshmëri të mirë në të gjitha mbi nuk gjen përdorim si nënshartesë.këto zonat ku kultivohet kumbulla.Paraqet një përputhshmëri të lartë me Në shumë vende të botës nënshartesëtë gjithë kultivarët e kumbullës së për kumbullën mundet të përdorenfisnikëruar duke u dhënë atyre një edhe pjeshka kryesisht për kumbullat erritje dhe zhvillim të mirë me një grupit Kino – Japonez. Si nënshartesëprodhueshmëri të lartë , të stabilizuar pjeshka ka përputhshmëri në njëdhe cilësore. Ka aftësi të përshtatet në shkallë të kënaqshme.tipe të ndryshme tokash në sajë të njësistemi rrënjor të fuqishëm që zhvillon. Përdorimi i kajsisë si nënshartesë për kumbullën ka pak vlera kryesisht në përdorimin në toka me një ph bazik. Nënshartesat vegjetative për kumbullën . Në mbështetje të zhvillimit që merr bima mbi këto nënshartesa ato klasifikohen:
  • 82. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 83Nënshartesa vegjetative me zhvillim të mbillet edhe në toka të rënda dhedobët. acide.Nënshartesa vegjetative me zhvillimmesatar. 1.2.9. Nënshartesat e species sëNënshartesa vegjetative me zhvillim të bajamesfuqishëm. Kultivarët e fisnikëruar të bajames shtohen me rrugë vegjetative si dhe meNë grupin e nënshartesave me rritje të rrugë gjenerative. Si nënshartesëdobët per kumbullën kemi:. gjenerative për bajamen përdoren farëfilizat e rrjedhur nga mbirja eNënshartesa vegjetative Krosje Kjo farërave të bajames së hidhur, pornënshartesë për kumbullën karakteri- mundet të përdoren edhe farërat ezohet nga një rritje e kufizuar. Në bajames së zakonshme, të kumbullës,përgjithësi shtohet lehtë me anë të të pjeshkës dhe të kajsisë.copave të drunjëzuara ndërsa shtimi isaj me përpajë paraqet vështirësi në Nënshartesa e bajames së hidhur (rrënjëzim. Paraqet një mospërpu- Prunus Amygdalis).thshmëri me shumë nga kultivarët e Si nënshartesë e përdorur për bajamenfisnikëruar të kumbullës. është nënshartesa më e përhapur, që paraqet një përputhshmëri me të gjithëNënshartesa GF 655 është një klon i kultivarët e fisnikëruar të bajames.kumbullës Juliana. Kjo nënshartesë ka Shkon mirë në toka të thata, skeletore.nga një sistem rrënjor të zhvilluar mirë, Edhe farëfilizat e rrjedhura ngaka një përputhshmëri të mirë me të bajamet e kultivuara të cilat kanë njëgjithë kultivarët e fisnikëruar të uniformitet në mbirje dhe në zhvillimkumbullës. Bimët mbi këtë nënshartesë përdoren si nënshartesa për bajamen.kanë një zhvillim mesatar në të madh, Këto nënshartesa preferojnë toka mehyjnë më herët në prodhim, japin përmbajtje disi më të lartë të gëlqeresprodhime të larta dhe cilësore. Shtohet në tokë që luhatet ndërmjet kufijve 12-lehtë me copa të drunjëzuara. Në 18 %.pemëtore nga bimët dalin fundake.Nënshartesa vegjetative Sen ZhylienEdhe kjo nënshartesë karakterizohetnga një rritje mesatare, me shumicën ekultivarëve të kumbullës ka njëpërputhshmëri të mirë. Bimët mbi këtënënshartesë manifestojnë një rritje dhezhvillim mesatar, hyjnë herët nëfrutifikim dhe që shoqërohen merendimente të larta dhe cilësi të lartë tëfrutave. Si nënshartesë rrënjëzon melehtësi . Kjo nënshartesë mundet të Figura 5. 18. Nënshartesa e bajames se hidhur
  • 83. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 84Farëfilizat e rrjedhura nga pjeshka së farës, nga gjendja e tokës, klimëspërdoren si nënshartesa kryesisht për etj.toka të lehta me lagështi, mepërmbajtje të gëlqeres në kufijtë e 4- 5 1.2.11. Nënshartesat e species së%. Bimët e kultivarëve të fisnikëruar të hurmësbajames mbi këto nënshartesa hyjnëmë shpejt në prodhim, japin prodhime Si nënshartesa më të përdorshme përmë të qëndrueshme por çfaqin shenja hurmën është hurma e egër (të prekjes nga viruset pasi nënshartesat Diospyrus lotus). Kjo nënshartesë kae pjeshkës kanë ndjeshmëri. Këto një sistem rrënjor të zhvilluar, fibroznënshartesa preken edhe nga dhe elastik. Kjo veti e sistemit rrënjornematodet. të farëfilizave të hurmës bën që gjatë shkuljes nga farishtja të mosNënshartesat vegjetative të bajames. dëmtohen.Në fidanishte shtimi me rrugë Bima është e qëndrueshme ndajvegjetative nuk aplikohet për bajamen temperaturave të ulta, i përshtatet tëpor si nënshartesa të përdorshëm gjitha tipeve të tokave duke përfshirëmundet të rendisim: Hibridin GF 677, edhe tokat e rënda dhe të lagta. KjoMariana GF 8-1 dhe Mariana 2624. nënshartesë si e vetmja për kultivarët e hurmës ka një përputhshmëri të lartë, bima fillon frutifikimin në vitin e 5 - 61.2.10. Nënshartesat e species së pas mbjelljes në vendin e përhershëm.arrës. Bima ka një prodhueshmëri tëPër arrën në praktike si nënshartesë përvitshme dhe të lartë.gjenerative përdoren arra e zakonshme(Juglans Regia) si dhe farërat e arrës sëzezë (Juglans nigra).Përdorimi i nënshartesave të rrjedhuranga farërat e arrës së zakonshme kaqënë burimi kryesor i shtimit të arrësnë vëndin tonë. Frutat e arrës sëzakonëshme përzgjidhen nga bimë tëshëndetshme, me një zhvillim mesatartë kurorës e të dallueshme për njëprodhimtari të lartë. Përzgjidhen fruta Figura 5.19. Fryti hurmës se egërqë të jenë tip gungëse (fara që thyhenme vështirësi dhe thelbi nuk veçohet Bima në kushte të zakonshmenga gujada). Aftësia mbirës e farërave mbështetur me një agroteknikë jetontë arrës ruhet për një vit. Periudha e gjatë.zgjimit zgjat nga 80 deri në 100 ditë.Thellësia e mbjelljes së farës është 5-6cm e cila varet nga kushtet e gjendjes
  • 84. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 851.2.12 . Nënshartesat e species së 1.2.13. Nënshartesat e species sëlajthisë mushmollës dimëroreLajthia mundet të shumëzohet merrugë gjenerative si dhe me rrugë Si nënshartesë të mushmollës dimërorevegjetative. Në shtimin me rrugë përdoren nënshartesat gjenerativegjenerative përdoren filizat e përftuara (kryesisht nënshartesat e rrjedhura nganga farërat e lajthisë së zakonshme mbirja e farërave) si dhe nënshartesat(Corylus avellana). vegjetative (të rrjedhura nga rrënjëzimi i pjesëve vegjetative). Nënshartesat e dardhës së egër ose siç quhet e dardhuklës për mushmollën dimërore manifeston një mospërputhshmëri të lartë e për pasojë nuk gjen përdorim. Mushmolla dimërore mundet të shartohet mbi farëfilizat e rrjedhura nga farërat e vodhëzës, nga farëfilizat e rrjedhura nga farërat e ftoit që në këto raste bimët kërkojnë toka të thella, pjellore, Figura 5. 20. Lajthia e zakonshme me strukturë të mirë dhe të lagështa.Shumëzimi me rrugë gjenerative i Prej nënshartesave vegjetative përlajthisë nuk para përdoret por në raste kultivimin e mushmollës dimëroretë aplikimit farërat duhet të zgjidhen mundet të gjejë një përdorim të gjerënga bimë të shëndosha, prodhuese, ftoi MA i cili ka një përputhshmëri tëdhe me fruta cilësor te lajthisë së pyllit. lartë me kultivarët e mushmollës, jepFarërat e grumbulluara shtratifikohen rendimente të kënaqshme dhe ka njënë rërë dhe mbahen në një temperaturë jetëgjatësi të madhe.0 0 C. Zgjimi i farës bëhet për 100 –120 ditë. 1.2.14. Nënshartesa e fikut Shumëzimi me lehtësi i lajthisë me Si dhe të gjithë speciet e tjera frutorerrugë vegjetative bën që mënyra edhe fiku ka dy mënyra të shtimit atëgjenerative të mos gjejë përdorim gjenerative e cila përdoret vetëm në(Vetëm në rastet e krijimit të rastet e krijimit të kultivarëve të rinj sikultivarëve të rinj). Aftësia e species së dhe rrugën e shtimit vegjetativ e cilalajthisë për tu rrënjëzuar bën që është kryesorja në prodhimin e bimëveshumëzimi i saj të bëhet me këtë të fikut.mënyrë. Në përdorimin e kësaj mënyre më eTeknika e prodhimit të fidanëve të aplikueshmja është shtimi me copa tërrënjëzuar është e njëjtë me teknikën e drunjëzuara. Kjo metodë shtimi ështështimit me përpajë. përshkruar në teknikën e shtimit të
  • 85. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 86pemëve frutore me copa të Gjithashtu bëhet inventari idrunjëzuara. Një formë tjetër e nënshartesave që disponohen i cilipërdorshme në mënyrë të kufizuar kushtëzon edhe strukturën eështë shartimi i fikut me dollap. kultivarëve dhe të specieve që do të shartohen, sigurohet baza e nevojshme1.2.15. Nënshartesat e species së materiale si brisqet e shartimit,shegës gërshërët krasitëse, gritë për prefjen eEdhe specia e shegës sikundër fiku ka thikave të shartimit, shara dore, rafjedy rrugë të shtimit të saj ku shtimit për lidhjen e shartimeve, mastiçi ime farë është e pa aplikueshme. nevojshëm për ato specie që përdoretShtimi vegjetativ i shegës ka disa shartimi me kalem, kova per mbajtjenmënyra si shtimi me copa, shtimi me e kalemave, valixhe frigoriferike përkamza, shtimi me shartim. transportimin e kalemave nga vendndodhja në fidanishte kurMënyra më e përdorshme është shtimi distancat janë të gjata, parafinë nëme kamza dhe shtimi me copa të rastin e prodhimit të fidanëve tëdrunjëzuara të cilat janë të shpjeguara hardhisë. Njëkohësisht merren masanë teknikat e shtimit vegjetativ të për rregullimin dhe sistemimin e tëpemëve frutore. gjitha ambienteve që do të shërbejnë për kryerjen e shartimeve.1. 3. Përgatitja e nënshartesës përtu shartuar me syth Përpara fillimit të shartimeve bëhen kurse kualifikimi me shartuesit.Operacioni më i rëndësishëm në Hartohet grafiku i fillimit dhe ishartesore është ai i bashkimit të dy përfundimit të shartimeve. Në këtëkomponentëve e konkretisht vendosja grafik duhet të merren në konsideratëe komponentit të mbishartesës që veçoritë biologjike të specieve tëpërfaqësohet nga kultivari që ne ndryshme që do të shartohen edëshirojmë të shumojnë mbi konkretisht shartimi duhet të fillojë nënënshartese që ka origjinë nga fara ose fillim me specie bërthamore singa copa vegjetative. kumbulla, kajsia, pjeshka, pasi këto specie ndërpresin më shpejt lëvizjen ePërpara fillimit të shartimeve e ligjeve limfatik në vjeshtë në rastin erëndësishme është përpilimi i një shartimit me syth të fjetur, të qershisëprogrami ku në të të përfshihet sasia dhe vishnjës kur këto mundet tëtotale e shartimeve që do të kryhet, shartohen në pranverë me kalem dhestruktura e kultivarëve që do të shtohen vazhdohet me farorët ku fillohet mesipas specieve. Përcaktohen bimët dardhën, ftoin, e vazhdohet memëmë që do të shërbejnë për marrjen e mollën.kalemave. Përllogaritet sasia ditore qëduhet të realizohet për të përmbyllur Përpara fillimit të operacionit tëtotalin e shartimeve brenda kohës shartimit punohet për të përgatituroptimale. nënshartesë që të jetë e gatshme për tu shartuar. Krahash kryerjes së
  • 86. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 87shërbimeve agroteknike gjatëvegjetacionit e rëndësishme është qënë momentin e shartimit gjendja enënshartesave të jetë:E gjithë sipërfaqja e tokës sëshartesores së vitit të parë(nënshartesat që do të përdoren për tushartuar) të jetë e pastër nga barërat ekëqija dhe e shkrifëruar. Për këtëarsye 15 – 20 ditë përpara fillimit tëshartimit për të garantuar dhe njëlëngëzim të mirë të limfës sënënshartesave rekomandohet kryerja enjë ujitje. Figura 5. 21. Nënshartesë e pastruar dhe e gatshme për shartimPas përfundimit të ujitjes me lejimin efutjes në parcelë rekomandohet tëbëhet një prashitje duke hequr dhe 1.3.1. Koha dhe mënyrat kryesore tëbarërat e këqija me qëllim që e gjithë shartimevesipërfaqja e shartesores të jetë e pastër.Gjatë kësaj periudhe bëhet edhe Në bashkimin e komponentëvepastrimi i nënshartesës nga filizat që përdoren shumë mënyra por nëmundet të kenë shpërthyer në trupin e praktikën e prodhimit të fidanëvesaj duke patur nënshartesa të pastërta përdoren më pak se 10 mënyra. Përderi në një lartësi 15- 20 cm nga toka lehtësi praktike llojet e ndryshme tëhapësirë kjo ku do të realizohet edhe shartimeve janë të grupuara dukeshartimi. Në këtë mënyrë nënshartesat marrë parasysh faktorë të ndryshëm.janë të gatshme për tu shartuar. Sipas shkallës së pjekurisë së komponentëve ato klasifikohen: 1. Shartim me copa të gjelbërta. 2. Shartim me copa të pjekura. Shartimi me copa të pjekura përbën mënyrën kryesore të prodhimit të fidanëve. Në këtë metodë shtimi sipas mënyrës së bashkimit emërtohen: a. Shartimi me afrim - kur të dy komponentët nuk shkëputen nga bima mëmë deri sa të lidhen (ngjiten) në vendin e bashkimit.
  • 87. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 88b. Shtimi me pjesë të shkëputura - dhe me një trashësi ne vendin esipas organit që përdoret për kryerjes së shartimit (15 – 20 cm mbimbishartesë emërtohet: sipërfaqen e tokës) mbi 6 mm dhe nën 20 mm, por që nuk përjashtohen edhe 1. Shartimi me syth. raste kur kjo metodë shartimi përdoret 2. Shartimi me kalem. edhe kur nënshartesa i kalon këto përmasa . Aplikimi i kësaj mënyrë1.3. 2. Shartimi me syth shtimi dhe periudha kur kryhet eliminon mbajtjen dhe shtratifikimin eËshtë mënyra më e aplikueshme në kalemit për një kohë të gjatë, por qëteknikën e prodhimit të fidanëve të materiali përdoret brenda ditës.pemëve frutore. Kjo është metodakryesore që përdoret në fidanishte duke Në vartësi të kohës së kryerjes dhe tëpërjashtuar shtimin e ullirit si dhe te periudhës së zgjimit të sythit shartimindisa specieve të dru frutoreve që shtimi me syth e kemi:i tyre bëhet me anë të shartimit mekalem. a. Shartim me syth të fjetur që kryhetKjo metodë ka disa anë pozitive ndaj pa ardhur në fundin e periudhës sëshartimit të pemëve me kalem. vegjetacionit. ( Muaji gusht - shtator a. Shtimi i pemëve me anë të periudha më e përshtatshme e kryerjes shartimit me syth gjen s tij). përdorim në të gjithë pemët Kjo mënyrë emërtohet shartim me syth frutore ( përjashtim bën këtu të fjetur pasi sythi i vendosur në hurma, qershia, gështenja,) si nënshartesë pasi realizohet ngjitja nuk pjeshka, kajsia, molla, dardha, çel por qëndron në gjendje të fjetur kumbulla, ftoi, arra, etj. deri në fillimin e vegjetacionit të vitit të ardhshëm. b. Shtimi i pemëve frutore me shartimin me syth është një b. Shartim me syth të zgjuar që kryhet metode e thjeshtë dhe e pa filluar zgjimi i pemëve frutore që aplikueshme me lehtësi. përkon në muajin prill (kur ka filluar c. Gjatë aplikimit të operacioneve lëvizja e lëngjeve limfatike). Ky lloj për shartimin shkaktohen plagë shartimi quhet shartim me syth të të lehta të cilat bima i mbyll me zgjuar pasi sythi i vendosur në lehtësi. nënshartesë pasi ka ngjitur ne d. Kjo metodë realizon përqindje nënshartesën, çel pas 15 – 20 ditësh në të larta zënie që shkon deri në vartësi të kushteve klimaterike duke na 80-90 % dhe që realizimi i saj dhënë bimën e re. shpenzon me pak ditë pune duke i prodhuar fidanët me një c. Shartimi i qershorit është një kosto më të ulët. mënyrë që aplikohet dhe quhet shartimi i qershorit për shkak të kohësShartimi me syth jep rezultate më të kur kryhet.mira kur kryhet mbi filizat një vjeçar
  • 88. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 89Për realizimin e shartimit me syth tëfjetur kalemat nga do të nxirren sythatqë do të përdoren për shartim merrennga lastarë me vegjetacion të po tënjëjtit vit. Marrja bëhet brenda ditës kurealizohet edhe shartimi ndërsa përshartimin me syth të zgjuar kalematmerren të pjekur plotësisht , në fund tëperiudhës së vegjetacionit dhe që duhettë ruhen për një periudhë 2- 3 mujorederi në momentin e përdorimit përshartim.Shartimi me syth sipas mënyrës sënxjerjes së sythit mundet të kryhet medisa mënyra:a. Shartimi në formën e germës T.b. Shartimi me dollap.c. Shartimi me unaze.Shartimi me syth në formën e germësT është mënyra më e thjeshtë dhe më epraktikume në teknologjinë eprodhimit të fidanëve. Realizimi këtijshartimi kalon në katër momente tëcilat janë:a. Momenti i parë Figura 5. 22. Pastrimi iZgjedhja e një vendi të përshtatshëm nënshartesës, formimi i prerjes nënë nënshartesën 15-20 cn lartësi nga formën e germës T dhe hapja etoka që do të shartohet. Zgjedhja e lëkurësvendit është e mira të zgjidhet nëbrendësi të rreshtit për të mbrojtur b. Momenti i dytësythin gjatë vegjetacionit nga dëmtimet Nxjerrja e sythit bëhet me anën e njëe mundshme gjatë kryerjes së brisku të zakonshëm shartimi dhe tëshërbimeve agroteknike. Bëhet prerja e mprehur mirë. Prerja fillon rreth 1,2lëkurës së nënshartesës në fillim në cm nën sythin që do të hiqet dhe megjatësinë e nënshartesës p me nje kujdes ulet poshtë duke marrë sythingjatësi rreth 3 cm, pastaj në fillimit e të pa e dëmtuar dhe me pak pjesëprerës bejmë një prerje tërthore duke drunore, atë që përmban vetë sythi dheformuar në këtë mënyrë germën T me nëse merret shumë pjesë druri atëherëkokën e T-së të drejtuar nga ana e përqindja e zënieve është shumë e ulët,lartme e nënshartesës lart. dhe vazhdohet me prerjen deri në 1.8 cm mbi sythit.
  • 89. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 90Sythi duhet të mbajë shumë pakelemente të drurit, sepse nëpërmjet sajkrijohet mundësia e zënies sepse ajopak shtresë kambiumi, pjesa mëregjenërative e kërcellit, që ndodhet tësythi shërben për tu bashkuar meshtresën e kambiumit që ndodhet nënlëkurë te nënshartesa. Sythat e hequrapër shartim vendosen menjëherë në njëcopë pëlhurë të lagur pambuku me ujë,me qëllim që ato të mos dehidratohen.Sasia e sythave të hequra duhet tëkonsumohen brenda ditës. Figura 5.24. Nxjerrja e sythit nga kalemi c. Momenti tretë Me anën e pjesën se prapme të briskut të shartimit bëhet shqitja e lëkurës nga pjesa e drunjtë, me kujdes që ajo të mos dëmtohet. Me pas vendoset sythi duke e futur në fillim nga sipër nga prerja horizontale dhe më tej shtyhet lehtësisht drejt e deri në fund, aq sa nuk shkon më. Pjesa e lëkurës së mbetur te sythi sipër prerjes horizontale pritet horizontalisht dhe futet në brazdën e prerjes horizontale të T, me qëllim që sythi të nivelohet me prerjen e nënshartesës. Pas vendosjes së sythit dhe para fillimit të lidhjes, bëhet dezinfektimi i sythit të shartuar me solucion lëngu bordulez në 1% me anë të një furçe. Figura 5.23. Momente nga nxjerrja e sythit
  • 90. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 91 Figura 5. 24. Vendosja e sythit në nënshartesë e. Momenti i katërtLidhja fillohet nga poshtë lart meqëllim qe lidhja të bëhet e fortë dhe ujii shiut të mos depërtojë në brendësi tëshartimit. Gjatë lidhjes sythi nuk duhetmbuluar por të lihet i zbuluar dukekrijuar një gjysmë hënëze nga ana esythit. Më pas i gjithë sythi dhe lidhjalyhen me parafinë me anë të një furçejetjetër, me qëllim që të eliminohet futjae ujit dhe anasjelltas tharja e ujit ngadehidratimi i sythit. Shartimi nukduhet të bëhet në kohë me shi dheduhet evituar orët nxehta të mesditës.Koha më e mirë është kryerja e Figura 5.25. Lidhja e sythit passhartimeve herët në mëngjes dhe vendosjes në nënshartesëpasdite vonë. Verifikimi i zënies së sythit bëhet rreth 20 - 23 ditë pas kryerjes së shartimit dhe në këtë rast bëhet edhe lirimi i rafjes ose duke e zgjidhur atë ose duke e prerë nga ana e pasme e shartimit. Verifikimi i zënies së shartimit bëhet me anë te kontrollit të bishtit të gjethes që është në sythin e vendosur në nënshartesë. Në rast se me një prekje të lehtë të tij ai rrëzohet me
  • 91. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 92njëherë dhe gjendja e sythit është egjelbërt themi se shartimi ka zënë. Në Një rëndësi për të patur sukses nërastin kur ngjyra e sythit është e errët shartime përben dhe mjetet qëdhe bishti i nxirë dhe nuk shkëputet përdoren për shartim si thika, gërshëra,themi se shartimi nuk ka zënë dhe lidhëset dhe mastiçi në rastin eduhet përsëritur. shartimit me kalem. Figura 5. 27. Vegla të ndryshme për kryerjen e shartimit Këto pajisje duhet të mbahen në gjendje të mirë, të jenë të pastërta, të mprehura mirë dhe të dezinfektohen herë pas herë me solucione të ndryshme dezinfektuese. Arsyeja përse ato duhet të jenë sa më të mprehura, është se ato gjatë operacioneve të prerjes të dëmtojnë sa me pak inde të Figura 5.26. Verifikimi i zënies së gjalla dhe ta lënë sa më pastër pjesën e shartimit prerë nga indet e dëmtuara.
  • 92. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 93 ngrohtë dhe mastiçe e ftohtë. Një ngaLidhëset mastiçet e ngrohta përgatitet në këtë mënyrë. Dyllë blete 65 gr, shtohetNë të shumtën e llojeve të shartimeve, terpentinë 65 gr , shtohet zift (serëpërdoren lidhjet. Materiali lidhës duhet Selenice) 32 gr , shtohet dhjame 16 grtë sigurojë shtrëngimin e duhur, as të dhe të gjitha së bashku shkrihen nëmos ngurtësohet as të mos zgjerohet zjarr të ngadaltë. Kur ftohet aq sa enga ndikimi i temperaturave të duron dora e njeriut, mund të përdoretmjedisit. Ato duhet të sigurojnë një gjatë shartimit. Një formë tjetër mastiçilidhje dhe një zgjidhje të lehtë. i ngrohte është: Zift 1000 gr shtohetMaterialet lidhëse janë rafiet, lidhëse vaj bimor 700 grushtohet hi zjarri 200kërpi, lëvore shelgu, lloje plastike gr dhe zihen e përdoren po si në(gomë, celofan, polietileni, etj). Rafia mënyrën e sipërme. Ndërsa një mastiç iformohet nga lëvorja e palmës ftohte përgatitet në këtë mënyre:tropikale (Sagus taedinera). Sot po merren 500 gr kolofan i shtohet 1000përdoren gjerësisht materiale lidhëse gr vaj ulliri si dhe shtohet 2500 grspeciale plastike ku në një kg të këtij parafine dhe përzihen duke formuar njëmateriali mund të lidhen rreth 6000 – masë të shkrifët dhe të ngjitshëm.7000 shartesa.Mastiçet 1.3.3. Shartimi me syth të zgjuarPërdoren domosdoshmërisht nëshartimet me çarje. Ato duhet të kenë Shartimi me syth të zgjuar bëhet nëvetinë të shpërndahen lehtë mbi fillimin e lëvizjes së lëngjeve, e cilasipërfaqen e shartuar, t’i mbulojnë sa fillon nga fillimi i muajit Mars përmë mirë plagët e krijuara. Qëllimi zonën e ngrohtë dhe nga mesi i muajitështë eliminimi i kontakteve me indet e Prill për zonën e ftohtë. Me anë tëfreskëta të zbuluara nga kushtet e kësaj metodë mund të vazhdohet deridisfavorshme si temperaturat e në fundin e muajit Qershor. Shartimetjashtme, avullimi i ujit, drita direkte e e mëvonshme rrezikohen të mos zënë,diellit, si dhe infektimi nga sëmundjet sepse temperaturat rriten dhe sasia edhe dëmtuesit e ndryshëm dhe ajo që zënieve është e ulët. Por edhe nëseka rëndësi më shumë është që mastiçet arrijnë të zënë, lastarët e dala ngatë mos pengojnë rritjet që vijnë pas sythet e shartuara kanë mundësi të moszënies së komponentëve shartues. piqen dhe të dëmtohen gjatë ngricaveMbulimi me mastiçe siguron një të dimrit.kallusim të mirë të komponentëve tëshartimit. Me qëllim që sythat të mos jenë të çelura në kohën e shartimit, kalematKohët e fundit po prodhohen mastiçe mund të merren menjëherë pas rëniesindustriale të cilët përmbajnë lëndë së gjetheve në vjeshtë, ose edhe para sehormonale dhe ndihmojnë në zënien e bimët të futen në fillimin e lëvizjes sëshpejtë të komponentëve. Në praktikë lëngjeve. Kalemat duhet të merren ngaekzistojnë dy lloje mastiçesh: mastiçe e degët e shëndosha, njëvjeçare,
  • 93. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 94plotësisht të pjekura, të pastra nga drunore, atë që përmban vetë sythi dhesëmundjet dhe dëmtuesit dhe të kenë nëse merret shumë pjesë druri atëherënga rreth 8-12 sytha. Llogaritet që nga përqindja e zënieve është shumë e ulët,çdo kalem të shfrytëzohen 4-8 sytha dhe vazhdohet me prerjen deri në 1.8ose për çdo një shartim të llogariten të cm mbi sythit.përdoren rreth 1,5 sytha. Kalemat eprerë lidhen në tufa me rreth 25-50 Sythi duhet të mbajë shumë pakcopë së bashku u vihen etiketa ku elemente të drurit, sepse nëpërmjet sajshënohet emri i kultivarit dhe specia, krijohet mundësia e zënies sepse ajodërgohen nëpër vendet e shtratifikimit. pak shtresë kambiumi ,pjesa mëShtratifikimi bëhet menjëherë në rërë rigjenërative e kërcellit, që ndodhet tëtë lagur me qëllim që kalemat të ruhen sythi shërben për tu bashkuar metë freskëta deri në momentin e shtresën e kambiumit që ndodhet nënshartimit. lëkurë te nënshartesa. Sythat e hequra për shartim vendosen menjëherë në njëTemperatura e ruajtjes nuk duhet të copë pëlhurë të lagur pambuku me ujë,kalojë nën dhe mbi 5 0 C . me qëllim që ato të mos dehidratohen.Fazat e shartimit me syth janë: Sasia e sythave të hequra duhet tëPrerja e mbishartesës kryhet në një konsumohen brenda ditës.lartësi nga 25-30 cm nga sipërfaqja etokës. b. Prerja e lëkurës në formën ePrerja e lëkurës të nënshartesës në germës T të nënshartesaformë të germës T; Në fillim nënshartesa pritet në lartësinëBëhet nxjerrja e sythit si në rastin edhe 25-30 cm nga sipërfaqja e tokës.të shartimit me syth të fjetur. Diametri i nënshartesës nuk duhet tëVendosja e sythit te pjesa e lëkurës së jetë më pak se 15 mm. Në rreth 12 – 15prerë në formë T të nënshartesës. cm mbi sipërfaqen e tokës, fillon tëLidhja sythit, dezinfektimi i tij dhe bëhet prerja e lëkurës në formën elyerja me parafine; gërmës T. Vendi i prerjes duhet të jetëZgjidhja e materialit lidhës, pas zënies; në ndërnyjën ndërmjet dy sythave dheLidhja e lastari në mbishartesës me me drejtim nga Veriu ose Veri-pjesën e kërcellit të mbishartesës mbi Perëndimi me qëllim që të evitohetpikën e shartimit; rrezatimi direkt nga dielli. Brisqet ePrerja e nënshartesës mbi pikën e shartimit duhet të jenë të mprehurashartimit dhe vendosja e lidhja e hurit shumë mirë me qëllim që prerja të jetëmbështetës. sa më e drejtë dhe pa brazda. Nëse gjatë prerjeve ngelin brazda, atëherëa. Nxjerrja e sythit përqindja e zënieve është e ulet.Nxjerrja e sythit bëhet me anën e njëbrisku të zakonshëm shartimi dhe të Në fillim bëhet prerja horizontale memprehur mirë. Prerja fillon rreth 1,2 kujdes që brisku të presë vetëmcm nën sythin që do të hiqet dhe me lëkurën së bashku me shtresën ekujdes ulet poshtë duke marrë sythin kambiumit të nënshartesës dhe te mospa e dëmtuar dhe me pak pjesë prese pjesën drunore (ksilemen).
  • 94. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 95Gjatësia e prerjes horizontale duhet tëbëhet sa më e vogël (me qëllim që të d. Zgjidhja dhe lidhja e lastarit tëndihmohet zënja) në rreth 1,2 -1,4 cm. mbishartesës me pjesën eNëse pjesa e drurit pritet me thellë se nënshartesës mbi pikën e shartimitshtresa e kambiumit, atëherë rrezikohetmos zënia e sythit. Me pas brisku Sasia e ditëve për zënie varet ngavazhdon me prerjen vertikale të lëkurës gjendja e bimës, cilësia e shartimit,deri në gjatësinë rreth 1.5 – 1.8 cm. temperaturat dhe lagështira e ajrit apo e tokës, etj, dhe ky proces mund tëc. Vendosja e sythit dhe lidhja zgjasë nga 15-20 ditë. Kur lastari pasMe anën e pjesën se prapme të briskut zënies ka arritur lartësinë rreth 12-15të shartimit bëhet shqitja e lëkurës nga cm, me anë të briskut të shartimit bëhetpjesa e drunjtë, me kujdes që ajo të prerja e nyjës lidhëses të lidhëses dhemos dëmtohet. Me pas vendoset sythi me kujdes bëhet heqja e materialitduke e futur në fillim nga sipër nga lidhës. Pas zgjidhjes lastari, lidhet meprerja horizontale dhe më tej shtyhet pjesën e kërcellit të mbetur tëlehtësisht drejt e deri në fund, aq sa nënshartesës (rreth 12-15 cm) mbinuk shkon më. Pjesa e lëkurës së pikën e shartimit. Kjo bëhet me qëllimmbetur te sythi sipër prerjes që lastari i mbishartesës i njome tëhorizontale pritet horizontalisht dhe ruhet nga dëmtimet e mundshme gjatëfutet në brazdën e prerjes horizontale shërbimeve agroteknike që do tëtë T, me qëllim që sythi të nivelohet kryhen në vazhdimësi.me prerjen e nënshartesës. Pasvendosjes së sythit dhe para fillimit të Gjatë vegjetacionit kur lastari i njomëlidhjes, bëhet dezinfektimi i sythit të ka filluar të drunjëzohet bëhet prerja eshartuar me solucion lëngu bordulez në copës së nënshartesës që ka shërbyer1% me anë të një furçe. për lidhjen e lastarit ë mbishartesës në rreth 1-2 cm mbi pikën e shartimit meLidhja fillohet nga poshtë lart me pjerrësi nga ana e kundërt e lastarit meqëllim qe lidhja të bëhet e fortë dhe uji qëllim që ujerat e reshjeve të mosi shiut të mos depërtojë në brendësi të dëmtojnë pikën e shartimit dhe bazën eshartimit. Gjatë lidhjes sythi nuk duhet mbishartesës. Më pas pranë lastarit tëmbuluar por të lihet i zbuluar duke mbishartesës vendoset huri dhe me paskrijuar një gjysmë hënëze nga ana e kryhet lidhja e lastarit me qëllim qësythit. Më pas i gjithë sythi dhe lidhja mbishartesa të ruhet nga dëmtimet dhelyhen me parafinë me anë të një furçeje fidani të qëndrojë vertikalisht drejt.tjetër, me qëllim që të eliminohet futjae ujit dhe anasjelltas tharja e ujit nga 1.3.4. Shartimet me kalemdehidratimi i sythit. Shartimi nuk Në këtë kategori shartimesh përfshihenduhet të bëhet në kohë me shi dhe një numër shartimesh që kryhen nëduhet evituar orët nxehta të mesditës. pemët frutore ku mbishartesaKoha më e mirë është kryerja e përfaqësohet nga një kalem me trashësishartimeve herët në mëngjes dhe 6-7 mm dhe qe mban në vetë vetë 2-3pasdite vonë. sytha.
  • 95. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 96Kjo mënyrë shartimi përdoret nëfidanishtet e pemëve frutore përprodhimin e fidanëve të specieve tëkumbullës, të hurmës, të qershisë nëdisa raste, të mollës, të ullirit, të arrësdhe të hardhisë. Zakonisht përdoretpër të ulur deficitet e krijuara nga Shartimi me kalem me çarje nuk aplikohen në fidanishte pasi kjo formë shartimi aplikohet kur trashësia e nënshartesës është disa herë me e madhe se e kalemit (mbishartesës), gjë që kjo diference trashësie në fidanishte nuk rezulton.përqindja e ulët e zënieve të shartimitme syth. Kjo mënyrë përdoret edhe kur Figura 5.28. Shartimi me kalem menënshartesa ka kaluar trashësinë e çarje diametralestandardit. Kjo metodë e shartimitbëhet vetem atëhere kur nënshartesa të Bima të cilën duam ta shartojmë meketë hyrë në periudhën e fillimit të kalem më të çarë në fillim të periudhëslëvizjes së lëngjeve. së vegjetacionit kur sa po fillojnë lëvizja e lëngjeve limfatik pritetSigurimi i materialit të mbishartesës horizontalisht në lartësi 15-20 cm ngabëhet gjatë periudhës së qetësisë toka. Prerja realizohet me anën erelative ëte bimëve. Kalemat merren si sharrës krasitëse. Pas prerjes plaga eedhe në rastin e shartimit me syth të shkaktuar duhet të pastrohet ( tëzgjuar. Ato duhet të shtratifikohen në lëmohet) me thikë shartimi ose me kizërërë të lagur dhe të mbahen në gjendje në mënyrë që të krijojmë një sipërfaqegjumi deri në momentin e përdorimit të të lëmuar.tyre për shartim. Kalemat mundet tëmbahen edhe në dhoma frigoriferike në Rreth 6-7 cm poshtë prerjes bëjmë njëkushte temperature dhe lagështie të lidhje të fortë të nënshartesës me rrafjepërcaktuar. për të penguar çarjen e më tejshme të nënshartesës. Me anën e thikës çarëse Shartimin me kalem e kemi disa llojesh. mbi prerjen e bërë dhe të lëmuar me Shartimi me kalem me çarje Shartim me kalem nën lëkurë Teknika e shartimit me kalem me çarje
  • 96. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 97brisk bëjmë çarjen tërthore në një vendosjen e rregullt të tyre boshllëkunthellësi 3-4 cm. Në vendin ku kemi e mbetur ndërmjet kalemave tëbërë çarjen e nënshartesës në mesin e vendosur mbushet me copa palce tësaj vendosim një pykë druri thane të bimëve të ndryshme (palca e kërcellitpërgatitur më parë. Vendosja e pykës të misrit mundet të jetë një material ilehtëson vendosjen e kalemave në mirë për mbushjen e hapësirëshapësirën e krijuar nga çarja e ndërmjet dy kalemave).nënshartesës. Pas kësaj punëtoripërgatit kalemin. Pas kësaj heqim lidhësen që kishim vendosur poshtë çarjes së nënshartesësKalemat e siguruara për realizimin e për të mos lejuar çarjen në thellësi tëshartimit me kalem nxirren nga nënshartesës. Për të evituar ekspoziminshtratifikimi ose nxiren nga dhoma e në diell dhe në atmosferë të pjesëve tëkonservimit ku janë nënë për tu ruajtur prera, për të evituar avullimin osegjatë periudhës së dimrit deri në depërtimin e ujit si të kalemave tëmomentin e përdorimit të tyre për mbishartesës dhe të nënshartesës bëhetshartim. Kalemi përgatitet në këtë lyerja me mastiç. Për të mbrojturmënyrë. Zgjidhen kalemat e mirë kalemat nga dëmtimet e mundshmeruajtur, përcaktohen dy sythat që do të nga zogjtë gjatë lidhjes së shartimevepërdoren nga kalemi dhe mbi sythin e vendosin një thupër në formë harku idytë bëjmë prerje në mënyrë të pjerët cili të jetë me lart se kalemat.nga ana e kundërt e sythin në njëlartësi 2-2,5 cm. Pjesa e gjuhëzës bëhet Shartimi me kalem me çarje kryq.e gjatë sa dyfishi i trashësisë së Kjo mënyrë shartimi është e njëjta sikalemit dhe ku njëra faqe të jetë nën edhe shartimi me të çarë diametralesythin e poshtëm. Prerja e kalemit dhe por në këtë rast përdoret kurpërgatitja e gjuhëzës të bëhet me një nënshartesa është e një trashësie më tëprerje të vetme, të jetë e rrafshët me madhe Për të realizuar këtë shartimnjë plan me qëllim që kur të vendoset teknika është e njëjtë me teknikën enë të çarën e nënshartesës të ketë një përdorur në shartimin me kalem me tëpërputhshmëri të të gjithë sipërfaqes së çarë diametrale por në këtë rast çarjagjuhëzës së krijuar. bëhet dy herë diametralisht kryq njëra mbi tjetrën duke e ndarë nënshartesën Në fillim vendoset kalemit më i në katër pjesë të barabarta. Kalemattrashë, pasandaj vendoset kalemi i përgatitet njësoj si edhe për rastin edytë. Të dy kalemat duhet të vendosen shartimit me të çare diametrale nënë mënyrë të tillë që të ketë një formë pile. Të gjitha veprimet e tjerapërputhje të kambiumit të të dy kryhen si edhe te shartimi me kalemkomponentëve. Në rastin kur kalemi me të çarë diametrale.është më i hollë atëherë kalemivendoset në mënyrë të tillë që lëkura ekalemit të jetë 1-2 mm më brënda se Shartimi me kalem në formëlëkura e nënshartesës. Pas vendosjes së trekëndëshidy kalemave dhe të jemi siguruar për
  • 97. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 98Është një formë shartimi me kalem që është e thjeshtë në të aplikuar. Mundetaplikohet në ato specie që lëkura të përdoret edhe në bimë të rritura.veçohet me shumë vështirësi. Kalemi Më e aplikueshme është kurpër kete shartim përgatitet duke i bërë nënshartesa është me një diametër 25-dy prerje gjatësore në mënyrë të atillë 30 mm. Me anën e briskut në njëqë të takohen brinjët njëra me tjetrën pjerrësi 30 - 35 0 bëhet një prerjenë mënyrë të atillë që formojnë një tërthore në një thellësi 20 mm. Kalemibrinjë ku pyka merr formën e një përgatitet në formë pyke osepiramide. Sythi qëndron në anën e trekëndëshi dhe vendoset në të çarën ekundërt të prerjeve që formojnë bërë të nënshartesës. Shartimi mundetbrinjën. Në mënyrën e përgatitjes së të lidhet por mundet të lihet edhe pa ukalemit përgatitet dhe nënshartesa lidhur pasi prerja e nënshartesës eduke bërë një prerje sa gjatësia dhe mban të mbërthyer .gjerësia e kalemit në mënyrë të tillë qëkalemi i vendosur tek nënshartesa tëketë një përputhje të lëkurës. Pas Shartimi me kalem me fronvendosjes së kalemit realizohet lidhja etij pas nënshartesës duke filluar ngaposhtë e në vazhdim lart. Pas Është i njëjti shartim që aplikohet mepërfundimit dhe të lidhjes pjesët e kalem nën lëkurë por në këtë rastprera që janë në kontakt me faktorët kalemit në përfundim të prerjesatmosferik lyhen me mastiç. anësore i bëhet një prerje tërthore 2-3 mm duke krijuar një fron mbështetës në këtë mënyrë. Vendosja e kalemit bëhet si edhe tek shartimi me kalem nën lëkurë , realizohet lidhje e tij e shtrënguar duke filluar nga poshtë e në vazhdim lart. Pas përfundimit dhe të lidhjes së komponentëve të shartimit të gjitha pjesët e prera që janë në kontakt me ajrin, me diellin lyhen me mastiç. Shartimi me kalem në kurorë Kjo formë shartimi aplikohet në ato raste kur duam të ndërtojmë kultivarin, kur duam të ripërtërijmë ose të zëvendësojmë ndonjë degë të pemës së rritur. Aplikohet në degët skeletore me një nga mënyrat e shartimit me kalem.Figura 5.29. Shartimi me kalem anësor Teknika është e njëjtë si dhe për shartimin me kalem me çarje tëKjo mënyrë shartimi mundet të pjesshme ose diametrale.përdoret edhe në fidanishte me qenë se
  • 98. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 99 Figura 5. 30. Pamje nga shartimi me Figura 5. 31. Pamje e mënyrë se si kalem ne kurore realizohet shartimiShartimi me kalem nën lëkurë Çdo devijim në gjatësinë e prerjes, eËshtë një praktikë e aplikueshme si në vështirëson kontaktin e mirë të kalemitfidanishte edhe në bimët e rritura. me nënshartesën. Arsyeja se perseKalemat e shtratifikuara pasi hiqen nga prerja fillon në anën e kundërt të sythitvendi i ruajtjes, zgjidhen segmentet më të parë, është se në afërsi të sythitsytha më të mirë dhe këto segmente ndodhet pjesa më e madhe e shtresës sëpriten me dy sytha. Gjatësia e prerjes kambiumit e cila ka aftësi rigjeneruesesipër sythit të dytë duhet të jetë rreth dhe i siguron kalemit më shumë1,5cm. Ndërsa niveli i prerjen nën mundësi zënieje.sythin e parë duhet të jetë 4-5 cmgjatësi, me qëllim që kalemi me dy Pjesa e pa prerë (ana e kundërt esytha të ketë vend të mjaftueshëm për pjerrësisë së kalemit), nuk i hiqett’u futur të nënshartesa. Nga pjesa e lëkura por kalohet me tehun e briskutkundërt e sythit të poshtëm, paralelisht duke i hequr vetëm shtresën e jashtmeme të fillon prerja e kalemit me një të lëkurës (kutikulën e epidermës) deripjerrësi të atillë që prerja të jetë e sa të dalë pjesa me jeshile (indidrejtë (në formë pyke me një anë) dhe sfungjeror), e cila ndihmon në shtiminta përshkojë trashësinë e kalemit me e sipërfaqes së kontaktit të pjesës sënjë pjerrësi të tillë që gjatësia e saj të brendshme të lëkurës se nënshartesës,jetë rreth 2,5-3 cm. me atë të mbishartesës. Kjo rrit sipërfaqen takuese dhe sa më e madhe
  • 99. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 100të jetë sipërfaqja e kontaktit, aq më e te pemes ose te degeve kryesore temadhe është mundësia e zënies. trasha. Vendosja e kalemit bëhet te lëkura e Kjo forme shartimi aplikohet ne dyçarë e nënshartesës, pasi lëkura e forma:nënshartesës të shqitet lehtë me anën e Shartimi me afrim me menyre tekundërt të briskut të shartimit. Kalemi thjeshteshtyhet lehtësisht deri në fundin e Shartimi me afrim me menyre teçarjes, aq sa niveli i sipërm i prerjes së permiresuar. Nje forme e shartimit mekalemit të jetë paralel me sythin e parë afrim eshte edhe shartimi ne forme ure.i cili është me pozicion nga jashtëkalemit dhe paralel me skajin e prerë tënënshartesës. Pastaj bëhetdezinfektimi, lidhja dhe parafinimiashtu siç është shpjeguar në rastin eshartimit me syth.Pas mbarimit të shartimit, bëhet afrimii dheut në forme kupole duke lënësythin e fundit të kalemit zbuluar. Pas8-10 ditësh fillon zgjimi i sythit tësipërm. Kur lastari i dalë nga sythi tëketë arritur lartësinë 12-15 cm, bëhetzbulimi i pikës së shartimit, bëhetzgjidhja e saj dhe dheu afrohet përsërirreth pikës së shartimit. Në afërsi tëlastarit vendoset huri mbështetës, meqëllim që ta mbrojë atë nga shqyerjet Figura 5. 32. Mënyra e shartimit medhe lastari të rrijë vertikalisht drejt. afrim (shartimi ne forme ure) Nxjerrja e fidanëve, seleksionimi, ambalazhimi dhe transportimiShartimi me kalem me afrim osebashki ose ne forme ure. Është një Shkulja e fidanave bëhet pasi kanëmënyre shartimi qe është përdorur rënë gjethet dhe bimët të kenë hyrë nëprej kohesh duke vërejtur ketë fazën e qetësisë se plotë. Shkulja efenomen ne bime te ndryshme qe pa fidanave është procesi përfundimtar indërhyrjen e njeriut konstatoheshin një pune të gjatë. Fidanat nëdege te ngjitura. Zakonisht kjo menyre momentin e shkuljes mundet të jenë tështimi aplikohet ne rastet e formimit te moshës një, dy ose tre vjeçare nëkurorave te detyruara per te plotesuar mbështetje të ekologjisë së përdorur.boshllëqet ne rastet e krijimit te këtyrekurorave ose ne rastet per vendosjen e Gjatë vegjetacionit kryhen dy deri nëqarkullimit te linfes ne ato bime kur tre kontrolle për të saktësuar pastërtinëvërehen dëmtime te lëkurës se trungut e kultivarëve që janë shartuar. Në këtë
  • 100. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 101rast verifikimi bëhet në mbështetje të duke përdorur plugjeve special të ciletskemës së ndërtuar gjatë kohës së realizojnë shkuljen e fidanit dhe lënienkryerjes së shartimeve, për kultivarët e tyre në tokë sikur të jenë tëqë janë përfshirë në skemen e shtratifikuar (fidanët mundet tëshartimeve dhe specialistët e qëndrojnë në këtë mënyrë. Për njëinstitucionit përkatës (Entit Shtetëror i kohë të gjatë pa u dëmtuar sistemiFarërave dhe Fidanëve) bën rrënjor i tyre.verifikimin e pastërtisë sipasstrukturave të zbatuara gjatë shartimit. Shkulja e fidanëve me krah realizohetNjëkohësisht gjatë verifikimit të me pjesëmarrjen e dy punëtorëve mepastërtisë bëhet edhe parashikimi i anë te belit. Në këtë rast beli mundet tësasisë që mundet të prodhohet. Përpara jetë bel apostafat për shkuljen efillimit të shkuljes merren një seri fidanëve (Bel lluk i cili realizon futjenmasash, si përgatitet vendi i në tokë deri në një thellësi 40 cm). Nështratifikimit, llogaritet sasia e rastin e shkuljes së fidanëve me bel,fidanëve që parashikohet të prodhohet paralel me drejtimin e rreshtit hapet njëdhe përcaktohet një detyrë ditore e kanal 30-40 cm thellësi, dhe të gjërë sashkuljes për ta përfunduar këtë proces një gjërësi beli ( zakonisht 20-25 cm).sa më mirë dhe sa më shpejt. Në anën tjeter të rreshtit punëtori i dytë e ngul belin në një largësi 20 -25 cmKoha më e mirë për fillimin e shkuljes nga bimët e rreshtit dhe e shtyn belin esë fidanëve është periudha që bima ngulur me gjithë dheun dhe bimët nëfutet në fazën e qetësisë dhe bima ti drejtim të kanalit. Punëtori që është iketë rrëzuar gjethet. Prania e gjetheve pozicionuar nga ana e kanalit tërheqnë bimët pas shkuljes influencon fidanët duke realizuar shkëputjen enegativisht mbi të duke vazhduar tyre nga toka duke mos i dëmtuartranspirimin ku bima e re largon sasira rrënjët. Fidanët e shkulurtë konsiderueshme uji e për pasojë grumbullohen për tju nënshtruarhumb tugorin e që mundet të shkaktoj klasifikimit, etiketimit, lidhjes së tyretharje. Njëkohësisht prania e gjetheve në tufa dhe dërgohen në vendin efavorizon zhvillimin e sëmundjeve përcaktuar për tu shtratifikuar.kërpudhore ne sajë të lagështisë dhe tëtemperaturave të favorshme që Shkulja e fidanëve mundet të bëhetkrijohen në praninë e tyre. edhe me mjete mekanike me anën e plugjeve të posaçëm të cilët hyjnë në Në rast se gjethet nuk kanë rënë dhe një thellësi 40 cm (nën hapësirën kushkulja e fidanëve duhet të bëhet shtrihet sistemi rrënjor i bimeve), bënmundet të përdoren preparate të cilat spostimin e tyre duke shkëputur rrënjëtndihmojnë në rrëzimin e gjetheve pa nga toka por duke i lënë fidanët nëdëmtuar bimën e re. Ky trajtim është mënyrë të mbuluar rrënjët sikur të jenmirë të bëhet 15-20 ditë përpara të shtratifikuara. Punëtorët pas kalimitfillimit të shkuljes së fidanëve. të plugut me një tërheqje të lehtëShkulja e fidanëve mundet të kryhet realizojnë shkëputjen e fidanëve ngame krah ose edhe me mjete mekanike toka, bëjnë grumbullimin e tyre,
  • 101. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 102seleksionimin, etiketimin dhe dërgimin cilët pajisin fidanërritësin me njënë vendin e përcaktuar për tu certifikatë fitosanitare për pastërtinë eshtratifikuar. materialit të prodhuar.Në përgjithësi të gjitha speciet Fidanët e cilësisë së dytë të cilët janë tëgjethërënëse (speciet që në periudhën e pastër nga ana fitosanitare rimbillen nëqetësisë janë pa gjethe shkulen pa vijë fidanishte për tju shërbyer edhebukë dheu ndërsa të gjitha speciet që një vit për tu fuqizuar. Përparaedhe gjatë periudhës së qetësisë kanë shtratifikimit të fidanëve ata mundet tëgjethe shkulja e tyre realizohet në dezinfektohen për tu mbrojtur ngamënyrë të tillë që sistemi rrnjor të jetë infeksione të ndryshme që mundet tëi mbështjellë me bukë dheu. ndodhin gjatë periudhës së shtratifikimit.Klasifikimi i fidanave bëhet në Shtratilikimi i fidanëve është njëmbështetje të normave të përcaktuara proces që realizohet për të ruajtur dhenga shteti për cilësinë e tyre. mbrojtur fidanët nga momenti iKlasifikimi i fidanave bëhet në dy shkuljes e deri në kohen që mbillen nëkategori duke marrë në konsideratë vendin e përhershëm.disa tregues të rëndësishëm që janë: Kur shtratifikimi do të bëhet jashtë në-Lloji i nënshartesës së përdorur dhe natyrë në fillim zgjidhet një vënd që tëorigjina e saj me prejardhje nga fara jetë i përshtatshëm për shtratifikimin eose nga pjesë vegjetative. fidanave. Vëndi duhet të jetë i kulluar,-Lartësia dhe trashësia e fidanit 5 cm vënd i sheshtë, larg rrugë kalimeve tëmbi pikën e shartimit. bagëtive ose të njerëzve që mundet të-Numri dhe gjatësia e rrënjëve ketë premisa për tu dëmtuar. Nëkryesore, ngjyra e tyre. drejtim të pjerësisë së tokës që është-Numri dhe gjatësia e degëve skeletore zgjedhur për tu shtratifikuar hapet njënë rastin e prodhimit të fidanëve me kanal me thellësi 30-40 cm ku njërakurorë të formuar. ane e kanalit të ketë një pjerrësi-Gjatësia e fidanit në rastin e prodhimit (skarpate) me rreth 40 - 45 0. Në këtëtë tij pa kurorë të formuar. krah hidhet edhe dheu duke krijuarTë gjithë këta tregues janë të veçantë skarpatën e duke i dhënë lartësinë dhepër specie të veçanta. pjerrësinë e duhur kanalit.Gjatë klasifikimit të fidanave njëvëmendje i kushtohet edhe gjëndjes Fidanët e lidhur në tufa sipas specievefitosanitare të tyre. Të gjithë fidanat dhe kultivarëve radhiten në kanal dukeme shënja të prekjes nga sëmundje ose i vendosur njëri pas tjetrës dhe duke ime shënja dëmtimesh nga parazitë të mbuluar sistemin rrënjor me dheun ecilët mundet të jenë edhe objekt kanalit të dytë që hapet për tëkarantinor, veçohen dhe asgjësohen për shtratifikuar rreshtin e dytë. Fidanëttë evituar përhapjen e tyre në fushë të me dhe mbulohen deri më 10-15 cmgjërë. Ky kontroll bëhet nga ana e mbi pikën e shartimit. Pas përfundimitspecialistëve të mbrojtjes së bimëve të të shtratifikimit të një kultivari lihet
  • 102. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 103një hapsirë boshe ose vendoset një Ambalazhimi i fidanave mundet tëtabele. bëhet me disa mënyra. Në rastin kur fidanat nuk janë të lidhur në tufa dheMe përfundimin e kultivarëve të një destinacioni i mbjelljes është me njëspecie që e rekomandueshme është të distancë të afërt, atëhere ato mundetjen më një rresht më vete, fillohet me të transportohen të pa ambalazhuar porkultivarët e specieve të tjera. Në detyrimisht mjeti transportues duhet tëpërfundim mundet të ndërtohet edhe jetë i mbuluar. Mundet që në mjetin enje skemë e vendosjes së specieve dhe caktuar për të transportuar fidanat tëe kultivarëve për të mos u ngatërruar përdoret kashtë të lashtash duke egjatë shkuljes dhe shpërndarjes së tyre shtruar dyshemen e mjetit me njëpër në vendin e mbjelljes. Shtratifikimi shtresë 10 -15 cm dhe mbi të tëi çdo specie dhe e kultivarëve duhet të shtrijmë fidanat në mënyrë të pjerëtjenë ë veçuar nga speciet e tjera kjo duke i vendosur ato palë palë. Sistemipër të ruajtur pastërtin dhe për të mos rrënjor mbulohet përsëri me një shtresëbërë gabime në kohën e shpërndarjes kashte.së materialit mbjellës në fushë të gjerë. Në rastin kur fidanët do tëE rëndësishme është që pas transportohen në një distancë të largët,përfundimit të shtratifikimit e gjithë ambalazhimi i fidanave duhet të bëhetsipërfaqja të ujitet me shihedhje me me doemos duke mbuluar sisteminqëllim që të realizohet një izolim i rrënjor të tyre. Në këtë rast veprohet nëmirë i sistemit rrënjor. Pas përfundimit këtë mënyrë.edhe të këtij procesi vendi rrethohetme tel gabian për të evituar çdo të pa Në vëndin e shtratifikuar të fidanavepritur. hapim një gropë ku madhësia e saj është në vartësi të madhësisë sëAmbalazhimi dhe transportimi i sistemit rrënjor të pemëve qe janëfidanëve është një detyrë e cila duhet të lidhur në tufa.vlerësohet për të ruajtur fidanët ngadëmtimet e mundshme e që mundet të Në fundin e gropës në mënyrë kryqjenë me pasoja të rënda. Në vartësi të shtrijmë materialin lidhës ku anët e tëlargësisë së transportimit të fidanëve cilit duhet të dalin mbi nivelin e gropëspër në vëndin e përhershëm të së hapur. Ky material lidhës (qëmbjelljes varet edhe përgatitja e tyre, mundet të jetë tel bari, spango,në se është e nevojshme të materiale plastike që përdoren përambalazhohen ose jo dhe duke marrë lidhje etj) do të shërbejë për lidhjen emasa për sigurimin e materialeve të ambalazhit mbrojtës të sistemit rrënjornevojshme kur kërkohet që do të përdoret.amballazhimi i tyre. Në këto raste erëndësishme është edhe kushtet e Mbi këto materiale lidhëse vendosimmjetit që do të bëjë transportimin e materialin që do të përdorim përfidanave për në destinaconin e mbështjelljen e rrënjëve (që mundet tëpërcaktuar. jetë fletë polietileni, kashtë thekre
  • 103. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 104copa bezeje e trashë etj). Vendosim torfë). Në këtë rast bëhet mbështjelljarrënjet e pemeve brënda gropës mbi edhe e pjesës ajrore me materialkëto materiale dhe bëjmë mbështjelljen mbrojtës si thasë etj.dhe lidhjen e e rrënjëve. Në rastin kurtransporimi i materialit do të jetë për Transportimi i fidanëve evitohet nënjë kohë të gjatë atëhere përpara se të kohë të keqe me ngrica, me erëra tëbëhet lidhja, në brendësi të sistemit ftohta dhe të forta.rrënjor futet byk i lagur, mysh ose Pyetje: 1. Si bëhët përgatitja e nëshartesës për Shartim? 2. Pse nënshartesa duhet të ketë përpuethshmëri me mbishartesën? 3. Si klasifikohen nënshartesat? 4. Si klasifikohen nënshrtesat e mollës sipas shkallës së rritshmërisë së tyre dhe cilat janë nënshartesat kryesore të Mollës? 5. Cilat janë nënshartesat kryesore të kulturës së dardhës dhe të ftoit? 6. Cilat janë nënshartesat kryesore të pjeshkës dhe të kajsisë? 7. Cilat janë nënshartesat kryesore për kulturat e kajsisë, vishnjës dhe kumbullës? 8. Cilat janë nënshartesat kryesore për kulturat e bajames, hurmës, dhe lajthisë? 9. Cilat janë nënshartesat kryesore për kulturat e mushmollës dimërore, fikut dhe shegës. 10. Si bëhet përgatitja e nëshartesës për tu shartuar me syth? 11. Cila është koha më e përshtashme për të realizuar shartimet dhe cilat jën mënyrat kryesore të shartimit?
  • 104. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 105KAPITULLI VI1. SHTIMI I HARDHISE Hardhia shtohet nëpërmjet dy rrugëve: a.Shtimi i hardhisë me rrugë seksuale ( shtimi me anë të farës) b.Shtimi i hardhisë me rrugë vegjetative.1.1. Shtimi hardhisë me farë ose merrugë seksuale - Gjatë mbirjes së farës dhe përftimit të individit të ri ndodhin shpërthime tëNë praktikën e gjërë të shtimit të karakteristikave dhe të veçorivehardhisë përftimi i bimëve të reja varietore si rezultat i natyrësnëpërmjet mbirjes së farës nuk gjen heterozigote të farës së rrushit.përdorim. Bimët e reja të përftuara nga - Individët e dalë nga fara kalojnë tëmbirja e farërave nuk ruajnë dhe nuk gjitha etapat e zhvillimit individual kutrashëgojnë cilësitë e bimës mëmë nga në etapën embrionale dhe atë të rinisëështë marë fara për shkak se: bimët janë shumë plastike duke
  • 105. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 106ndryshuar bazën e tyre trashëguese shtrohet mbi letër thithese në shtresa tëshumë nga veçoritë e bimës mëmë nga holla dhe në hije për disa ditë me radhëështë marë fara. Këto ndryshime bëhen deri në tharjen e saj. Pas tharjes farën eedhe më shumë evidente në sajë të vendosim në qeska bezeje dhe rruhetinfluences edhe të faktorëve të jashtëm në vënde të freskëta dhe të errëta.ambjental ku këta faktorë janë të Mbjellja e farës zakonisht bëhet nëndryshëm të krahasuar me faktorët fillim të pranverës.ambjental që ka kaluar bima mëmë nëfazën embrionale dhe të rinisë së saj. Një muaj përpara se të mbillet faraNë këtë mënyrë bima e re do të duhet të provokohet për mbirje, tëmanifestoj karakteristika të reja të cilat bëjmë një zgjim të saj.nuk kanë ngjashmeri me tiparet ebimës nga është marë fara. Zgjimi i farës realizohet nëpërmjet shtratifikimit të sajë në rërë lumi të larëSot kjo mënyrë shtimi gjen përdorim dhe të lagët.Temperatura e ambjentitkryesisht në krijimin e kultivarëve të në këtë rast duhet të jetë mbi 15 ° C .rinj nëpërmjet përdorimit të Mbajtja në këtë mënyrë në regjimhibridëzimit seksual si dhe në shtimin optimal lagështie, temperature dhee formave të egra me qëllim drite fara duhet të filloj të mbijëpërdorimin e tyre si nënshartesa. (dallohet shpërthimi i embrionit) pas një muaji. Fara në gjëndje të porsaNxjerrja e farës, rruajtja dhe mbirë mundet të mbillet në ambjentepërgaditja për mbjellje. të mbyllura ( në serrë duke i vënë në arka) ose direkt në fushë të hapur nëFara e planifikuar për tu mbjellë duhet farishte të posaçme.të nxiret në fazën e pjekjes së rrushit.Fara e rrushit e ruan aftësinë mbirëse Krahas përgaditjes së farës për zgjimpër rreth tre vjet. Mbirje të lartë punohet edhe në drejtim të përgaditjesrealizohet nga ato fara që janë të së farishtes Zakonisht farishtetpjekura plotësisht. Për këtë farën e ndërtohen në vënde të kulluara, largfusim në ujë dhe të gjithë farat të cilat rrugëve të kalimit të bagëtive ose edhebien në fund të enës konsiderohen fara të njerëzve me qëllim mbrojtjen ngatë pjekura ,të plota ndërsa fara që dëmtimi, afër burimit të ujit përqëndron në sipërfaqe të ujit nuk ujitje.Toka e planifikuar për ngritjen erekomandohet të mbillet pasi ajo farishtes punohet gjatë periudhës sërezulton me fuqi mbirëse shumë të ulët vjeshtës me një thellësi mbi 50 cm , edhe për këtë arsye veçohet. shoqërua me përdorimin e plehrave organike në masën 500 kv/ha, tëFara e konsideruar e plotë dhe e plehrave fosforike në doza 6-8 Kv/ ha,regullt pas nxjerjes nga kokrrat e të plehrave potasike në doza 4-6rrushit shpëlahet shumë herë me ujë të Kv/ha.pastërt dhe të rrjedhëshëm dhevendoset për tu tharë në anbjente të Në fillim të pranverës toka punohethijezuara dhe të mbrojtura. Fara përsëri duke luftuar barërat e këqia që
  • 106. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 107mundet të kenë mbirë, ose permbysjen Pas mbirjes së farës kryerja ee farërave të cilat mundet të jenë mbi shërbimeve agroteknike duhet tësipërfaqe,bëjmë shkrifërimin e saj si synojë në mbrojtjen e bimëve tërejadhe nivelimin. Bëhet piketimi i nga vrugu, në mbajtjen e tokës tëvllajës me përmasa zakonisht 1,3 deri shkrifët dhe të pastërt nga barërat enë 1,5 m gjërësi dhe 6 -8 m gjatësi, këqia. Përdorimi i pleherimit tëkjo në vartësi të sasisë së farës që do të lëngshëm gjatë periudhës sembillet. Vllaja zakonisht bëhet e vegjetacionit në dy ose tre duar dukengritur me qëllim evitimin e lagështisë filluar me dorën e parë kur bimët e rejasë tepërt nga toka. Pas ngritjes së të arijnë në lartësinë e 25-30 cm dorënvllajës bëjmë përsëri një korigjim të e dytë pas 20-25 ditë dhe të tretën passipërfaqes si në drejtim të shkrifërimit 20 ditëve.dhe të nivelimit të saj dhe pas kryerjessë këtyre proceseve bëjmë ngjeshjen e Përdorimi i elementëve ushqyes nëvllajës më qëllim që mbulimi i farës të formë të lëngshëm rit në mënyrë tëbëhet në një thellësi uniforme. ndjeshme efektivitetin e përdorimit të tyre. Si doza orientuese për një dynymMbjellja mund të bëhet me mundet të përdoren plehra organike 5-shpërndarje në të gjithë sipërfaqen por 6 kv, plehra azotike 6-7 kg, plehramënyra më e mirë këshillohet mbjellja potasike 3-4 kg dhe fosforike 6-8 kg. Enë rrjeshta me 1 deri në 1,2 m largësi rëndësishme është edhe kujdesi qëndërmjet rrjeshtave në drejtim të duhet të tregohet me drejtim tëgjatësisë së vllajës dhe duke e hedhur mbështetjes së bimëve të reja. Për këtëfarën në formë zinxhiri në gjatë periudhes së vegjetacionit për çdorrjesht.Thellësia e mbjelljes nuk duhet filiz vendoset një kallam mbështetëstë kalojë më shumë se 2-2,5 cm. pas së cilit lidhet bima e re. Në këtë mënyrë në fund të vegjetacionit bima ePas përfundimit të mbjelljes dhe të re duhet të ketë një rritje vegjetative nëngjeshjes së tokës kryhet një ujitje e rreth 2 m gjatësi dhe të ketë zhvilluarimët për të siguruar lagështinë e një sistem rrënjor me rreth 1,5 mnevojëshme në afërsi të farës. thellësi.Provokimi i farës për zgjim, krijimi ikushteve të përshtatëshme temperature, E njëjta praktike ndiqet edhe gjatë vititlagështie dhe drite në farishte mbirja e të dytë e të tretë duke shtuar kujdesinfarës mundet të zgjas 8 – 10 ditë për bimët e reja.Në këtë periudhë fillonndërsa në rast se fara nuk është e edhe puna studimore në drejtim tëpërgaditur për mbjellje ( nuk është veçimit të individëve me tipare tëprovokuar për mbirje) mbirja e farës veçanta sipas treguesve të përcaktuarmundet të fillojë pas më shumë se 30 – në metodike.35 ditë.
  • 107. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 108 Figura 6.1. Fara e rrushit e mbirë 1.2. Shtimi hardhisë me rrugë vegjetative Kjo mënyrë shtimi konsiston në krijimin e individeve të rinj nga pjesë të ndryshme të shkëputura ose jo nga bima mëmë e hardhisë (copa të gjelbërta, llastarë, sytha etj). Bima e hardhisë nuk shtohet me copa rrënjesh pasi në to nuk gjënden sytha vegjetativ. Këto pjesë të bimës së hardhisë të vëna në kushte të përshtatëshme të cilat mundet të jenë me gjethe ose pa lagështie, temperature, drite dhe gjethe, por në praktikë shtimi me ushqimi japin individë të rinj të përpaje si dhe rruga më e përdorëshme ngjajshëm me bimën nga janë e shtimit të hardhisë ajo me shartim. shkëputur. Kjo rrugë shtimi e hardhisë shfrytëzohet në sajë të aftësive të larta Rruga vegjetative e shtimit të hardhisë rigjeneruese të sistemit rrënjor të përmbledh shumë mënyra në vetë vete hardhisë dhe të pjesës mbitoksore. si shtimi vegjetativ i hardhisë me copaRezultatet e larta në shtimin e hardhisë me rrugë vegjetative varen nga disa kushte si: -Aftësia e lartë e copave të planifikuar për rrënjëzim. -Vënia në kushte të përshtatëshme temperature, lagështie dhe drite e pjesëve për rrënjëzim. -Prania e sythave vegjetativ në pjesën që do të përdoret për shumëzim.Aftësia rrënjëzuese e copave varet nga një seri faktorësh të brëndëshëm dhe të jashtëm ekonkretisht: -Nga karkateristikat e veçanta që kanë kultivaret e hardhisë për rrënjëzim. -Nga mosha biologjike e materialit të vënë për shumëzim. -Nga stadi i pjekurisë së materialit. -Nga lënda rezervë që mban materiali që do të rrënjëzohet. -Nga kushtet e përshtatëshme të ngrohtësisë . -Nga kushte të favorëshme të ajrimit. -Nga mundësia e përdorimit të lëndëve stimulante për rrënjëzim.Shtimi i hardhisë me rrugë vegjetative përmbledh në vetë vete tre mënyra : a.Shtimi me përpajë. b.Shtimi me copa.c.Shtimi me shartim.
  • 108. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 109-Shtimi i hardhisë me përpajëKjo është një nga mënyrat më të vjetratë përdorura për shtimin e hardhisë.Kjo mënyrë e shtimit të hardhisë kaqënë shumë e përhapur përpara se tëçfaqej filloksera për plotësimin eboshllëqeve në vreshta si dhe përripërtritjen e vreshtave të vjetër.Kjo mënyrë shtimi mbështetet nëvendosjen për rrënjëzim të një pjesevegjetative të bimës mëmë dhe të pashkëputur nga ajo. Kjo pjesëvegjetative mundet të jetë njësharmendë e cila kultivohet gjatëvegjetacionit me qëllim për tu përdorurnë vjeshtë për të përftuar një bimë të renë afërsi të bimës mëmë. Shkëputja e Shtimi me përpajëbimës së re të rrënjëzuar nga bima Kjo mënyrë përdoret kryesisht përmëmë do të bëhet pas një viti, ose duke zëvëndësimin e boshllëqeve që mundepërdorur unazimin e përpajës me tel të kemi në vreshtë. Hardhitë nga tëgjë e cila me ntrashjen e sharmendës së cilat do të përdoret përpaja duhet tërrënjëzuar realizohet edhe shkëputja jenë të shëndetëshme, të fuqishme, tënga bima mëmë. Aplikimi i kësaj kenë tregues të lartë prodhueshmërie,forme shtimi vegjetativ është rezultativ të jenë të pastërta nga sëmundjenë saje të ushqimit në vitin e parë të virusale e bakteriale.bimës së re edhe nga bima mëmë. Gjatë vegjetacionit bimës i lihet një sharmendë të zhvillohet lirisht mundësisht i dalë nga cungu. Në drejtim të rrjeshtit të hardhive në fillim të pranverës hapet një kanal me përmasa 30-40 cm gjërësi dhe mbi 50 - 60 cm thellësi deri në vëndin ku do të dalë bima e re. Kjo mënyrë shtimi ka anë negative: Dobëson bimën mëmë në vitet e para për ngarkesën e madhe të sythave që ka. Frenon rritjen e sistemit rrënjor të bimës mëmë për shkak të aktivizimit të sistemit
  • 109. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 110Fundi i kanalit punohet me bel nëthellësi 20 – 25 cm ku në të të jetëhedhur edhe një sasi e konsiderueshmeplehu organik i kalbur i përzier meplehrat e tjerë mineral si fosfatiket,potasiket dhe duke e mbushur me dhetë shkrifët kanalin deri në gjysmën ethellësisë.Sharmenda e planifikuar shtrihet nëgjatësi të kanalit duke nxjerë majën esaj në vëndin e përcaktuar të bimës sëre, bëhet mbulimi i sharmendës dhe Figura 6.2. pamje e Shtimit me perpajengjeshja e tokës në mënyrë që tërealizojmë një puthitje të mirë të -Shtimi me përpajë kinezesharmendës me tokën. Ngulim njëpiketë në vëndin ku del maja e Kjo mënyrë shtimi është e njëjtë mesharmendës. përpajën e zakonëshme me ndryshim se për çdo syth në përpajën kinezeHiqen të gjithë sythat duke filluar nga përftohet një bimë e veçantë. Kjobaza e sharmendës e deri në pikën e formë përdoret zakonisht kur kemifutjes së saj në tokë. Mundet të kultivar të cilët janë defiçitare, kurrekomandohet lidhja , shtërngimi i kanë aftësi të ulët rrënjëzuese. Ngasharmendës me një tel i cili bën bima mëmë si edhe në rastin e përpajësshkëputjen e bimës mëmë nga së zakonshme shfrytëzohet një llastar isharmenda si rezultat i rritjes së ssj në lënë për këtë qëllim. Në drejtim tëtrashësi.Teli i përdorur në këtë mënyrë rrjeshtit hapim një kanal me thellësi 25shërben si unazë shkëputëse duke – 30 cm duke e shkrifëruar fundin efrenuar kalimin e lëndës së përpunuar kanalit. Hedhim në kanal pleh organiknë drejtim të bimës mëmë por në të të përzier me plehrat potasike, plehratnjëjtën kohë lejon kalimin e ujit dhe të fosforike dhe mbushim kanalin duke ekriprave minerale nga bima mëmë në lënë pa mbushur rreth 5-6 cm. Shtrimëdrejtim të bimës së re. Gjatë periudhës sharendën në gjatësi të kanalit nësë vegjetacionit bimës së re të formuar thellësi 5-6 cm dhe e mbulojmë mei kryhen të gjitha shërbimet njësoj si dhe të shkrifët.edhe bimëve të tjera. Me fillimin e vegjetacionit do të kemi shpërthimin e sythave duke na dhënë filizat e rinj. Gjatë kësaj periudhe kur filizat të kenë aritur gjatësinë e rreth 15 deri 30 cm bëhet një mbathje e tyre me kujdes deri në 7 – 8 cm lartësi. Gjatë vegjetacionit bimëve të reja u
  • 110. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 111shërbehet njësoj si edhe bimëve të më e thjeshtë dhe më ekonomike etjera. Në vjeshtë ose në fillim të shtimit të hardhisë dhe zgjerimit tëpranverës së ardhëshme bëhet hapja e sipërfaqeve të mbjella me këtë kulturë.kanalit dhe ndarja e bimëve duke Me anë të kësaj mënyre shtimipërftuar bimë të reja për çdo ndërnyje. përftohen bimë të ngjajshme me bimën mëmë nga është shkëputur copa . Figura 6. 4. Shtimi i hardhisë me copa Në vartësi të gjëndjes së copës që vihet për tu rrënjëzuar kemi shtim të hardhisë me copa të gjelbërta dhe me Figura 6.3. Pamje nga shtimi me copa të drunjëzuara ose gjysëm të metoden me perpaje kineze drunjëzuara. Në vartësi të gjatësisë së copës që vendos për tu rrënjëzuar, të-Shtimi me përpajë të gjelbërt numrit të sythave , copat mundet të jenë të shkurtra kur gjatësia e tyreEdhe kjo formë e shtimit të hardhisë përfshin në vetë vete një syth.bazohet në aftësitë që ka copa egjelbërt e bimës të nxjerë rrënjë kur evënë në kushte të përshtatëshme drite,ngrohtësie, dhe lagështie. Kjorealizohet gjatë muajit qershor - korrik,në kohën kur llastarët kanë fituar njëfarë pjekurie, elasticiteti. Rezultatetjanë të kënaqëshme kur kushtet janë tëfavorëshme.Shtimi hardhisë me copaËshtë një mënyrë e shtimit të shpejtë tëbimës së hardhisë.Ka qënë mënyra e vetme e shtimit të Figura 6.5. Copë e shkurtërsipërfaqeve të mbjella me vreshtë parashumë kohësh si mënyra me e lehtë
  • 111. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 112Kjo mënyrë shtimi përdoret në rastet me copa ku gjatësia e copës të jetë derikur kultivari që duam të shtojmë është në 50 cm.i rrallë, nuk ka material të bollshëmbiologjik për ta përdorur për shtim me Sot përdorimi i kësaj metode shtimimënyra të tjera. Copa me një syth nuk aplikohet për shkak të prekjes sëpërgatitet duke bërë prerje mbi dhe bimëve të rrjedhura me ketë mënyrënën syth në rreth 2 cm . Në këtë shtimi nga filloksera. Kjo mënyrë emënyrë vendosja e kësaj cope në shtimit të hardhisë përdoret kryesishtkushte të përshtatëshme temperature, në vreshtin mëmë antifillokserik dhelagështie e ushqimi do të përftohet një në përdorimin e copave për shartim.individ i ngjajshëm me bimën mëmënga është marë sythi. Zakonisht në këtë Copat që do të përdoren për rrënjëzimrast mbjellja bëhet në arka me në rastin e nënshartesavedherishte të përgatitur dhe e ambjente antifillokserike ose të copave që do tëtë mbrojtura (sera ) me qëllim përdoren për shartim duhet të pritenpërftimin e një rrënjëzimi 100 % të gjatë periudhës së qetësisë.materialit të vënë përtu shumëzuar. -Nxjerja dhe përgatitja e copave tëShtimi i hardhisë me copa të buta, (sharmendat)zakonëshme konsiston në aplikimin mecopave të gjata. Gjatësia e copave Përpara prerjes së copave që do tëvarjon nga 40 – 50 cm deri në 100 cm përdoren për shtim me anë të shartimit,duke përfshirë në to nga 7 deri në 25 gjatë periudhës së vegjetacionitsytha. Në tokat skeletike të varfra, të punohet për evidentimin e bimëvelehta, të thata gjatësia e copave duhet mëmë që do të shërbejnë për materialtë jetë mbi 60 e deri në 100 cm sipas shumzimi ku në këtë rast bëhettraditës për zona të veçanta. Në rastet e etiketimi i bimëve me kultivarin embjelljes së hardhive në toka të thella, planifikuar të bimëve tëtë shkrifta, të pasura mundet të shëndetëshme, me prodhueshmëri tëpërdoren bimë të përftuara nga shtimi lartë, pa infeksione nga sëmundje
  • 112. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 113virusale dhe kërpudhore. Këto bimë eleminon humbjet e materialitme një pastërti varietore 100 % duhet (sythave).të përbëjnë vreshtin mëmë të butë i ciliduhet të krijohet pas disa vitesh rrjeshttë një pune seleksionuese dhe Copat e prera në këtë mënyrëpërzgjedhëse. (sharmendat) pastrohen nga përdredhëset lidhen në tufa 100 copëshCopat e destinuara për shtim me anë duke realizuar tre lidhje dhe neëtë shartimit duhet të nxiren gjatë mënyrë të tillë që fundet eperiudhës së qetësisë dimërore sharmendave të jenë të vendosura nëpërpara fillimit të qarjes së hardhisë, një plan të barabartë, u vihet etiketa eduke shfrytëzuar kushtet e mira të kultivarit përkatës dhe dërgohen nëmotit si në ditët me diell, pa ngrica dhe vëndin e përcaktuar për tu ruajtur derierëra. Copat duhet të jenë të pjekura, të në momentin e përdorimit të tyre.pa dëmtuara nga agjentet atmosferik,me një diametri ndërmjet kufijve 6 dhe -Përcaktimi i shkallës së pjekurisë së12 mm trashësi dhe me një gjatësi 80 sharmendave.deri 100 cm gjatësi kjo që favorizon Sharmendat duhet të jenë të pjekura.ruajtjen e lagështisë të sharmëndës,Figura 6. 6. Pergatitja sharmendave dhe shtratifikimi i tyre Shkalla e pjekurisë së sharmendave përcaktohet në shumë mënyra të ndryshme mbi bazën e vlerësimit të disa treguesve të cilët janë: a.Ngjyra e sharmendave të pjekura është uniforme, karakteristike për kultivarin. Në gjatësinë e sharmendës nuk duhet të ketë njolla të errta që nuk janë tipike të kultivarit. b.Baza e bishtit të gjethes në sharmendë duhet të jetë e lëmuar dhe e veshur me një shtresë tape të hollë dhe të lëmuar. c.Trajtimi me tretësirë jodi me konçentracion 1-3 % .Në rastin kur sharmendat janë të Afati i rajtjes së materialit që do tëpjekur përmbajtja e amidonit është e përdoret për shumëzim varjon ngalartë dhe gjatë trajtimit me solucion koha e përgatitjes së këtij materiali.jodi do të ngjyroset në blu violetë, por Kur koha e përgaditjes së materialitedhe kjo metodë nuk është dhe shumë është në fillim të periudhës së qetësisëe sakt pasi përmbajtja e amidonit në koha e ruajtjes së materialit do të jetë esharmendë në faza të ndryshme të gjatë, ndërsa kur materiali do tëgjëndjes së saj është e ndryshe për përgatitet në fund të periudhës qetësisëshkak të shndërimit të tij në sheqer. afati i ruajtjes reduktohet.-Ruajtja e sharmendave deri në Përcaktimi i kohës së përgatitjes sëmomentin e shartimit. materialit varet edhe nga kushtet
  • 113. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 114klimaterike të zonës ku është vreshti e freskisë së sharmendave deri nëmëmë që do të shërbej për nxjerjen e momentin e përdorimit të tyre.materialit. E rëndësishme është ruajtja Copat ose sharmendat mundet të ruhen në dy mënyra: -Së pari ato mundet të ruhen deri në momentin e përdorimit në dhoma frigoriferike me një regjim të caktuar temperature në kufijt 2-4° C dhe një regjim lagështie të caktuar me qëllim që sharmendat të vazhdojnë zhvillimin e tyre normal të proceseve fiziologjike që ndihmojnë në rritjen e aftësisë kallusuese ose të aftësive rrënjëzuese. -Së dyti ruajtja e sharmendave mundet të realizohet edhe në ambjente të hapura duke zgjedhur vënde të kulluara dhe të sheshta, me ekspozicion nga veriu, të mbrojtura nga erërat. Mbi sipërfaqen e planifikuar për shtratifikimin e materialit hidhet një shtres prej 5-6 cm rëre e larë lumi me një lagështi mbi 10-15 %. Sharmendat e lidhur në tufa, të etiketuara vendosen mbi këtë shtresë rërë duke mundësuar izolimin e fundeve të sharmendave me ajrin nëpërmjet izolimit të tyre me rërë.Ruajtja e sharmendave mund të ose gropës me rërë dhe mbi të hidhetrealizohet edhe në transhe ose në dhe në formë kurizi me qëllim izolimingropa. Në këtë rast dimensionet e ndaj ambjentit dhe për të penguartranshesë varen nga sasia e materialit depertimin e ujit të rreshjeve gjatëdisponibël që do të përdoret për periudhës që do të ruhen deri nëshartim. Transheja ose gropa hapet me momentin e përdorimit. Anash trashesenje thellesi 60-80 cm,në vënde të ose gropës hapet një kanal kullues përkulluara, të freskëta dhe të mbrojtura të evituar depertimin e ujit në brëndësinga erërat. Edhe në këtë rast në fundin të gropës.e gropës shtrohet një shtresë rëre lumime lagështi 10-15 %. Mbi këtë shtresë -Përgatitja e copave antifilokserikevendosen në mënyrë të shtrirë tufat e dhe mënyrat e ruajtjes së tyre.lidhura dhe të etiketuara duke vendosurfundet e sharmendave të puthitura Edhe ky material sikundër sharmendatnjëra me tjetrën. Bëhet izolimi tufave përgatiten gjatë periudhës së qetësisë.me një shtresë rërë. Pas izolimit Praktika shumvjeçare ka përcaktuar sivendosen tufat në shtresën e dytë kohë më te përshtatëshme është muajinjësoj si në shtresën e parë dhe mbi janar - shkurt, në ditë me diell e pakëtë hidhet rërë përsëri duke bërë reshje, pa ngrica, pa erëra. Fillimishtizolimin e tyre. bëhet zgjidhja e tufave që janë të lidhura ne sistenim mbështetës tekKjo praktikë vazhdohet për gjithë telat. Pas zgjidhjes nga telat e sistemitsasinë e sharmendave që janë mbështetës realizohet prerja epërgatitur për tu përdorur për shartim. materjalit nga cungu i bimës duke lënëNë përfundim bëhet izolimi trashesë cepa mbi cung me 2-3 sytha në te.
  • 114. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 115 Gjatë përgatitjes se materialitTufat e prera nxiren në krye të eleminohen të gjitha copat të cilatparcellës dhe përgaditen. Krasitësit i mundet të rezultojnë të dëmtuara, mepërcaktohet një masë për gjatësinë e plagë mekanike, të shtrëmbëruarat, tëcopës ku për standartet e vëndit tonë pa pjekura, të dyshimta për infeksionekjo gjatësi duhet të jete 40 cm plus të ndryshme nga sëmundje oseminus 2 cm, njëkohësisht krasitësi dëmtues duke përzgjedhur materjal tëpaiset edhe me një kalibër matës i cili pastërt dhe standart.mundet të përgatitet nga një copëkompesatë ku të jane bërë dy brima, Rekomandohet që materjali i përgatiturnjëra me dimension 6 mm dhe brima brënda ditës duhet të shtratifikohet metjetër me 12 mm që janë standartet qëllim që të eleminohet veprimipër trashësinë e copave që do të negative i faktorëve të jashtëm nëpërdoren për shartim. drejtim të uljes së cilësisë së materjalit. Për të ritur cilësinë e ruajtjes sëNë fillim bëhet prerja në bazën e materjalit mundet të aplikohet edhecopës me një gjatësi 2-3 cm nën syth, përgatitja e copave me përmasa më tëndërsa maja llogaritet në bazë të mëdha të cilat shkojnë me 2 ose 3 herëgjatësisë të ketë hapsirë më të gjatë shumfishim e gjatësisë standart ku nëmbi nyjen e fundit me qëllim që këtë rast ato mundet të jenë 100 oseshartuesi të ketë mundësi të realizojë 150 cm të gjata ku në këtë rast veprimiprerjen mbështetur edhe në gjatësin e i faktorëve të jashtëm ninimizohet nëpërcaktuar. maksimum. Materjali i përgatitur mundet të ruhet deri në momentin e përdorimit në disa mënyra: -Ruajtja në dhoma frigoriferike me temperaturë të përcaktuar në 1-3° C dhe me lageshti mbi 90 % është mënyra më e mirë.Tufat e përgatitura, të lidhura në 100 copëshe në tre vënde me tel, të etiketuar me emrin e nëshartesës vendosen në këto dhoma me parametrat e përcaktuar dhe konservohen në këtë mënyrë deri në kohën e përdrimit për tu shartuar. -Ruajtja e materialit në gropa ose trashe. Kjo metodë është e njëjtë me praktikën që u shpjegua më lart për shtratifikimin e sharmendave në gropa ose trashe dhe të izoluara me rërë të lagur lumi. Kjo mënyrë mundet të aplikohet edhe në ambjente të mbyllura si depo, hangar por në këtë rast rekomandohet materjali të vendoset nga ana veriore e depos ose hangarit me qëllim vonimin e qarjes si rezultat i ngrohjes së ambjentit nën efektin e rezeve të diellit.
  • 115. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 116 zgjerimin e sipërfaqeve por njëkohësisht edhe gjetjen e mundësisë për mbrojtjen e këtyre sipërfaqeve të mbjella nga filloksera. Kështu prodhimi i fidanave të shartuar antifillokserik u bë një praktike e zakonëshme dhe e domozdoshme për vreshtarinë e çdo vëndi në botë. Përdorimi i materialit mbjellës të Figura 6.7. Ruajtja e copave shartuar garantonte një prodhimtari tëantifillokserike të shtratifikuara në rërë rregullt me gjithë se bima e përftuar nga shartimi përbëhet nga dyC. Shtimi i hardhisë me shartimit komponentë botanikisht të ndryshëmShumëzimi i bimëve në vetëvete është që janë mbishartesa dhe nënshartesa.një veçori biologjike që manifestojnëato dhe që shfrytëzohet në praktikën e Kërkimet e shumta e të pa reshtura qëgjërë për të përfituar homolog të janë bërë në drejtim të prodhimit tëngjajshëm me bimën mëmë nga ku fidanave të shartuar kanë përcaktuarështë marë materiali. Në vreshtari edhe një sërë parimesh që duhet tëshumëzimi i hardhive me anë të meren në konsideratë dhe që duhet tëshartimit është metoda kryesore në mbështetet operacioni i shartimit dheprodhimin e fidanave. realizimi i bashkimit të të dy komponentëve pjesmarës në shartim.Një fidan i shartuar përbëhet nga dypjesë ku pjesa e sipërme ose Krijimi i qelizave të reja menjëherëmbishartesa është bima për të cilën ne pas lidhjes së indeve në kontakt i cilidëshirojmë të përftojmë në të ardhmen përbën kushtin themelor për ngjitjen endërsa pjesa e poshtëme nënshartesa indeve të rinj të përbërsave në shartim.është pjesa e sistemit rrënjor të bimës Në shartimet e realizuara me pjesë tësë ardhëshme. Rëndësia e shumëzimit drunjëzuar si në rastin e shartimit nëtë bimëve qëndron pikërisht në vëndin e përherëshëm ose dhe nëveçorite biologjike që ato manifestojnë shartimin në tavolinë ngjitja eprandaj njohja e biologjisë së komponenteve të mbishartesës mezhvillimit të tyre, e mekanizmit të nënshartesën realizohet në sajë tëshumëzimit si dhe e faktorëve që qelizave të reja ( kallusi) që krijoheninfluencojnë mbi këtë proçes është një në pikën e kontaktit.domozdoshmëri. Kallusi në vetë vetë është një-Parimet mbi të cilat mbështetet formacion organik që krijohet sishartimi rezultat i ndarjes së qelizave pasShkatërimi i sipërfaqeve të mbjella me prerjes me anë të briskut për të bërëvreshta pas çfaqes së fillokserës bëri të përputhshmërinë e të dydomosdoshme gjetjen e rrugëve për komponentëve.Tek hardhija të gjitha
  • 116. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 117qelizat e drurit një vjeçar si të Dihet se në shartim marin pjesë organenënshartesës antifillokserike në rastin e dhe pjesë me prejardhje të ndryshmeprodhimit të fidanave të shartuar si dhe pra ndërtimi është me natyrënë rastin e shartimit të bimëve të vjetra heteroplazmatike fakt ky që sjell edhenë vëndin e përherëshëm, edhe të pasoja të ndryshme.mbishartesës janë të afta të reagojnëndaj ngacmimeve të plagosjes. Me qënë se indet e të dy pjestarëve të shartimit kanë volume të diferencuarKëto qeliza të ngacmuara realizojnë indesh përciellëse, karakteristika tënjë ndarje shumë intensive duke ndryshme në strukturën e indeve si dhekrijuar për një kohë shumë të shkurtër ndryshime të tjera në zonën e shartimitnjë ind parenkimatik që fillimisht është ndodhin modifikime të mëdha e tëshumë i lëngshëm me rreth 80-90 % ndryshme. Sipas natyrës këtolagështi dhe që çfaqet mbi sipërfaqet e ndryshime janë ndryshime të karakteritprera dhe që me kalimin e kohës anatomik dhe ndryshime të karakteritmbulon të gjithë sipërfaqen duke fiziologjik.krijuar edhe një unazë rrethore mengjyrë të bardhë. Në shartimin me copat të drunjëzuara për shumë arësye të njohura ngjitja eNë shartimin e gjelbërt bashkimi komponentëve nuk del e përsosur.realizohet me anë të kontaktit të Prerjet jo të pastëreta të realizuara,drejtëpërdrejtë të indeve të kambiumit. mbetjet e pjesëve të thata brëndaNë këtë rast nuk vërehet formimi i zonës së ngjitjes, ritmet e shpejta tëkallusit. Pas bashkimt indi i formimit të indit të kallusit i favorizuarkambiumit shtohet me shpejtësi dhe nga kushtet e temperaturës dheformon indin lidhor i cili shkatëron lagështisë, volumi i ndryshëm i enëveshtresën izoluese të qelizave të vdekura bëjnë që kambiumi në sipërfaqen enga prerja dhe vendos lidhjen e pikës së kontaktit të të dydrejtëpërdrejtë të enëve përcjellëse të komponentëve të ketë vështirësi. Nënënshartesës me enët e mbishartesës. piken e bashkimit përveç vështirësisë së kombinimit të enëve përçueseNë shartimin e gjelbërt në realizimin e vërehet edhe një dukuri ku kemi edhengjitjes së të dy komponentëve marin ndryshime në dimensionet e këtyrepjesë të gjitha indet e kryesisht indi i enëve.kambiumit, indi parenkimatik, indi i Ndryshimet e përmëndura më lart tëksilemës si dhe indi i parenkimës karakterit anatomik sjellin në vetëvetepalcore. edhe ndryshime të natyrës fiziologjike si krijimin e vështirësive të qarkullimitNë rastim e shtimit të hardhisë me anë të ujit dhe lëndëve minerale ngatë shartimit me pjesë të drunjëzuara në sistemi rrënjor në drejtim të pjesësngjitjen e komponenteve marin pjesë vegjetative të kurorës dhe e kundërta eindi i kambiumit dhe indi parenkimatik qarkullimit të lëndëve organike tëpalcor. përpunuar që lëvizin nga pjesët e
  • 117. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 118kurorës poshtë në drejtim të sistemit përmbledhet në tre etapa tërrënjor të bimës. rëndësishme. Formimi i kallusitKrijimi deformimeve gjatë procesit të Siç u përmend edhe më sipër krijimi ingjitjes së komponentëve në shartim qelizave të reja menjëherë pas lidhjesreflektohet me deformime edhe të së indeve në kontakt përbën kushtinenëve përçuese, duke krijuar themelor për ngjitjen e indeve të rinjpërdredhje të këtyre enëve, zvoglim të të përbërsave në shartim. Ngjitja evolumit të tyre që për pasojë sjell komponentëve të mbishartesës mevështirësi në qarkullimin e ujit dhe të nënshartesën realizohet në sajë tëlëndëve minerale të tretura në të. Në qelizave të rejakëtë situatë furnizimi me ujin dhe ( kallusi) që krijohen në pikën ekriprat minerale të tretuara në të të jetë kontaktit .më i frenuar dhe si pasojë mbishartesadhe të gjitha organet e saja mbitoksorepër gjatë gjithë periudhës së jetës tëfurnizohet me vështirësi dhe të ketë mepak ujë e kripra minerale të tretura nëtë. Kjo situatë e vështirë në furnizimine pjesës mbitoksore pasqyrohetnegativisht më von pas shartimit nëetapën e ngjitjes së komponentëve osenë vreshtë kryesisht në vitet methatësirë të theksuar. Hardhia mundettë thahet në vitet e para në rast se nuksigurohet uji në sasira të duhur. Figura 6. 8. Etapat e formimit te kallusitEdhe qarkullimi i lëndëve ushqyese të Kallusi krijohet si rezultat i ndarjes sëpërpunuara prej mbishartesës jep qelizave pas prerjes që realizojmë mendikimet e veta tek nënshartesa e cila anë të briskut për të bërëfurnizohet me dobët. Sipas shkallës së përputhshmërinë e të dyndryshimeve anatomike furnizimi me komponentëve. Tek hardhija të gjithaasimilate mundet të bëhet i dobët ose i qelizat e drurit një vjeçar janë të afta tëbollshëm kjo në vartësi të përdredhjes reagojnë ndaj ngacmimeve tësë enëve përçuese në pikën e ngjitjes. plagosjes. Këto qeliza të ngacmuara realizojnë një ndarje shumë intensive1.3. Etapat e rritjes së shartesës duke krijuar për një kohë shumë tëKjo etapë përfshin në vetëvetë kohen shkurtër një ind parenkimatik shumë tënga momenti i shartimit e deri në lëngshëm fillimisht me rreth 80-90 %momentin kur të dy komponentet lagështi dhe që çfaqet mbi sipërfaqet epjesëmarës në shartim krijojnë një prera dhe që me kalimin e kohëslidhje komunikimi të ndërsjelltë mbulon të gjithë sipërfaqen dukendërmjet tyre .E gjithë kjo periudhë krijuar edhe një unazë rrethore me
  • 118. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 119ngjyrë të bardhë. Në këtë rast nuk të tjerë siç mund të jenë temperaturavërehet formimi i kallusit. dhe lagështia ajrore e ambjentit të kallusimit dhe e materialitPas bashkimit indi i kambiumit shtratifikues, gjëndja shëndetësore dheshtohet me shpejtësi dhe formon indin gjëndja e tugorit në materialet qëlidhor i cili shkatëron shtresën izoluese përdoren për shartim.të qelizave të vdekura nga prerja dhe Komunikimi i lidhjeve të enëvevendos lidhjen e drejtëpërdrejtë të përcjëllese të komponenteveenëve përcjellëse të nënshartesës me Realizimi i lidhjeve të enëveenët e mbishartesës. përcjellëse të komponentëve pjesemarës në shartim ralizohetNgjitja e komponentëve nëpërmjet çfaqes dhe funksionimit tëNgjitja realizohet kur kalluset e të dy zënjes së bashkimit në pjesën eplaneve të pjerta të prera si të brendshme. Kjo lidhje e vendosurnënshartesës dhe të mbishartesës bien ndërmjet dy komponentëve paraqetnë kontakt me njëri tjetrin. Gjatë shpesh vështirësi që reflektohen nëoperacionit të realizimit të prerjes një pengesë të qarkullimit të ndërsjelltë tëpjesë e qelizave dëmtohen, shtypen e lëndëve ushqyese dhe kripravepër pasojë thahen, më pas oksidohen minerale nga nënshartesa nëduke formuar së fundmi një shtresë të mbishartesë dhe e kundërta. Kur kjovdekur izoluese të qelizave. Që të lidhje është maksimalisht e vështirërealizohet kallusimi i të dy pjesëve të reflekton në gjëndjen shëndetësorekomponentëve të vënë në kontakt negativisht të hardhisë dhe e kundërta.duhet të realizohet pikërisht çarja e Në bashkejetesën e komponentëvekësaj pjese izoluese. përbërës të një fidani hardhie ndikojnëQë të realizohet një ngjitje e mirë disa faktorë e konkretisht :është e domosdoshme që indet e a. Faktorët anatomo – fiziologjikkallusimit në sipërfaqen e prerë të Në këtë grup faktorësh më tëformohet njëkohësisht për të dy rëndësishëm në mardhënjet ndërmjetkomponentet.Ky faktor vendimtar në komponentëve pjesemarës në shartimrritjen e kallusimit të shartesave është i do të përmëndim :favorizuar edhe nga një seri faktorësh · Afiniteti: Në rastin e aplikimit të shtimit të hardhisë me anë të shartimit një rëndësi mer afiniteti. Me termin afinitet kuptojmë shkallën e afërsisë që duhet të kenë nënshartesa me mbishartesën e cila shprehet me funksionimin sa më normal të bimës së shartuar, të sigurimit të një periudhe jetese sa më të gjatë e shoqëruar me një prodhimtari të lartë të përvitëshme e cilësore, me një qëndrueshmëri të lartë ndaj faktorëve stresant. Afiniteti konsiderohet i lartë kur të dy komponentët plotësojnë kërkesat jetësore të njëri tjetrit në shkallën më të lartë, kur bashkëjetojnë dhe prodhojnë për një periudhë kohe të gjatë. Afiniteti konsiderohet i dobët ndërmjet komponentëve si të nënshartesës dhe mbishartesës kur bimët faqin tendenca të një prodhimtarie të ulët, faqin tendenca të një zhvillimi të kufizuar, tharje të pjesëve vegjetative dhe këto dukuri vijnë e thellohen me kalimin e viteve deri në tharje të plotë të bimëve. · Stadi i pjekurisë së komponentëve pjesemarës në shartim Edhe stadi i pjekurisë së materialit të komponentëve që do të përdoren në shartim luan një rol në cilësin dhe përqindjen e prodhimit të fidanave cilësor. Kështu materiali konsiderohet i pjekur kur ka ngjyrën tipike të kultivarit, ka në
  • 119. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 120Trashësia e komponentëve të influencojnë në bashkëjetesën eshartimit. komponentëve një rol të dorës së parë luajnë edhe ata teknik e konkretisht:Është një dukuri tjetër e rëndësishmeqë ka një influencë të madhe në Puna përgaditore e komponentëverezultatet përfundimtare të prodhimit të përpara shartimit.fidanave. Provat e bëra kanë vërtetuar Përgatitja e materialit të nënshartesësse trashësia e materialit të përdorshëm dhe mbishartesës, ruajtja e tyre nëpër shartim duhet të jetë me një kushtet të larta teknike janë faktoritrashësi ndërmjet kufijve 6 deri në 12 bazë në rezultatin pozitiv të shartimit.mm. Nën dhe mbi këtë kufi materiali Rruajtja e materialit në vëndet enuk duhet të përdoret për shartim. shtratifikimit në kushte të një lagështieRezultate të mira nga vrojtimet e bëra optimale është shumë e rëndësishmekanë nxjerr përfundime së përmasat e për të mbajtur në kufijt optimalcopave në kufijtë e 7 deri në 11 mm lagështin fiziologjike tëtrashësi ngjiten më mirë në pikën e materialit.Trajtimi përpara shartimitshartimit dhe japin fidana të rregullt. për rritjen e lagështisë fiziologjike nëpërmjet zhytjes në ujë për një b. Faktorët teknike periudhë të caktuar kohe është njëKrahas faktorëve anatomo-fiziologjik faktor vendimtar përpara sharimit.të përmendur më lart ndër faktorët që Është vërtetuar se materiali i
  • 120. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 121nënshartesës fiton lagështin Efekti i faktorëve biologjik e teknik tëfiziologjike për një periudhë më të përmendur më lart do të jetë pozitivgjatë kohe të qëdrimit në ujë e kur respektohen edhe faktorëtkrahasuar me materialin e mbishartës. ekologjik.Realizimi i prerjeve të lëmuara, të Temperaturafresketa dhe të pastra. Është ndër faktorët më të rëndësishëm në proçesin e kallusimit. Eksperienca ePër të patur një ngjitje të mirë të të dy ka treguar se temperatura më ekomponentëve një rëndësi mer edhe përshtatëshme për proçesin eprocesi i prerjes. Realizimi i prerjeve të kallusimit është ndërmjet kufijve 24-26 0lëmuar, të pastërta dhe të freskëta C .Rritja e temperaturës mbi këtëkryhen kur brisku i shartimit është i nivel është vërtetuar se përshpejtonmprehur mirë, ambjenti i shartuesit proçesin e formimit të kallusit,është i mbrojtur nga dielli dhe era. përftohet një kallus i bujshëm duke krijuar edhe fryrje në pikën e shartimitRespektimi i dimensioneve të prerjes duke ulur cilësinë e shartimit ndërsandaj sythit. ulja e temperaturës nën këto kufijËshtë e rëndësishme që gjatë procesit vonon proçesin e formimit tëtë shartimit si nënshartesa dhe kallusimit.mbishartesa duhet të kenë të njëjtatpërmasa në trashësi. Kombinimi i Lagështiadrejtë i trashësisë së tyre influencon Është një ndër faktorët që influenconpozitivisht në ritjen e përqindjes së pozitivisht ose ngativisht në proçesin ezënjës. Rekomandohet që prerja e kallusimit. Faktori lagështi duhet tëmbishartesës të bëhet nga ana e sythit. jetë prezent si në materialin e vënë për kallusim njëkohësisht edhe në tallashinRealizimi i i puthitjes dhe i shtërngimit ku janë shtratifikuar shartesat dhe nëtë komponentëve. ambjentin e dhomës së kallusimit.Për të patur rezultate të një kallusimi tëmirë dhe të shëndoshë është e Përmbajtja e lartë e lagështisë në arkatdomosdoshme që komponentët e e kallusimit, në tallashin e shtrati-shartimit të jenë plotësisht të puthitur fikimit të shartesave influenconduke mos krijuar hapsirë dritë ndërmjet negativisht në vështirësinë e ajrimit tëtyre dhe të jenë të shtërnguar. Duke sharteseve, të depërtimit të nxehtësisë,respektuar në mënyrë rigoroze faktorët favorizon zhvillimin e sëmundjeveteknik të përmëndur me lart arihet të kërpudhore e sidomos të kalbëzimit tërealizohet një puthitje dhe një sythave. Edhe në rastin e një lagështieshtërngim të mirë të komponentëve nën nivelin optimal kemi frenim tëduke krijuar mundësit e përshpejtimit formimit të indit të kallusit, tharje tëtë lidhjeve ndërmjet tyre. shartesave .Lagështia ajrore në ambjentet e kallusimit duhet të jetë në c. Faktorët ekologjik masën 65 - 85 % ndërsa lagështia në
  • 121. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 122arkat e tallashit duhet të jetë në kufijt Qelizat e indeve të reja kanë veti për tu70 – 75 %. ngjitur me anë të kallusit, kur ato vijnë në kontakt me njëra tjetrën dhe · Ajrimi diferencohen me inde të specializuara.Është një faktor i cili influencon në Kjo veti buron nga që kanëproçesin e kallusimit. Nëpërmjet organizmat e gjalla bimore krijojnëajrosjes së shtresës së mbulesës së formacione të reja në sipërfaqen eshartesave ndërpritet zhvillimi i plagëve, ose në aftësitë që kanë disabakterjeve të kalbëzimit të sythave. organe (ose pjesë të tyre) për të vazhduar funksionet edhe pas-Përputhshmënria dhe shkëputjes nga bima mëmë.mospërputhshmëria e komponentëve.Me shfaqien e fillokserës në Europe Krijimi i qelizave të reja menjëherëdhe të shkatërimit të sipërfaqeve të pas lidhjes së indeve në kontakt i cilimbjella me vreshta, prodhimi i përbën kushtin themelor për ngjitjen efidanave të shartuar antifillokserik u bë indeve të rinj të përbërsave në shartim.një praktikë e zakonëshme dhe e Në shartimet e realizuara me pjesë tëdomozdoshme për zhvillimin e drunjëzuar si në rastin e shartimit nëvreshtarisë. Përdorimi i materialit vëndin e përherëshëm ose dhe tëmbjellës të shartuar do të garantonte shartimit në tavolinë qelizat e rejanjë prodhimtari të rregullt me gjithëse krijohen në kontaktin e sipërfaqeve tëbima e përftuar nga shartimi përbëhet prera duke formuar indin e ri kallusin inga dy komponentë botanikisht të cili realizon njëkohësisht edhendryshëm që janë mbishartesa dhe bashkimin e indeve të dynënshartesa. komponentëve (nënshartesë- mbishartesë).1. 4. Parimet mbi të cilat mbështetetshartimi Me fjalën kallus kuptojmë çdo llojKërkimet e shumta e të pa reshtura që informacioni organik që krijohet sijanë bërë në drejtim të prodhimit të rezultat i ndarjes së qelizave pasfidanave të shartuar kanë përcaktuar ngacmimit të tyre me anë të plagosjes.edhe një sërë parimesh që duhet të Tek hardhija të gjitha qelizat e druritmiren në konsideratë dhe që duhet të një vjeçar (sharmendës) janë të afta tëmbështetet operacioni i shartimit dhe reagojnë ndaj ngacmimeve tërealizimi i bashkimit të të dy plagosjes.komponentëve pjesmarës në shartim.Një parim mbi të cilin mbështetet Në shartimet e gjelbërta bashkimpërftimi i fidanave me anë të shartimit realizohet me anë të kontaktit tëështë aftësia që kanë indet e gjalla të drejtpërdrejtë me anë të indeve tëkomponentëve që marin pjesë në kambiumit. Në këtë rast nuk vërehetshartim të ripërtrihen duke vendosur formimi i kallusit. Pas bashkimt indi ilidhje të ndërsjellta me anë të indit të ri kambiumit shtohet me shpejtësi dhe“kallusit”. formon indin lidhor i cili shkatëron shtresën izoluese të qelizave të vdekura
  • 122. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 123nga prerja dhe vendos lidhjen e dëmtuara nga agjentet atmosferik, medrejtepërdrejtë të enëve përcjellëse të një diametër ndërmjet kufijve 6 dhe 12nënshartesës me enët e mbishartesës. mm trashësi dhe me gjatësi 80 deri 100 cm kjo që favorizon ruajtjen e-Nxjerja dhe përgatitja e copave të lagështisë të sharmendës, eleminonbuta për shartim (sharmendat) humbjet e materialit ( sythave).Copat e prera në këtë mënyrë (sharmendat)Përpara prerjes së copave që do të pastrohen nga perdredhest lidhen nëpërdoren për shtim me anë të shartimit, tufa 100 copësh duke realizuar tregjatë periudhës së vegjetacionit lidhje dhe në mënyrë të tillë që fundetpunohet për evidentimin e bimëve e sharmendave të jenë të vendosura nëmemë që do të shërbejnë për material një nivel të barabartë, u vihet etiketa eshumzimi ku në këtë rast bëhet kultivarit përkatës dhe dërgohen nëetiketimi i bimëve me kultivarin e vëndin e përcaktuar për tu ruajtur deriplanifikuar të bimëve të në momentin e pëdorimit të tyre.shëndetëshme, me prodhueshmëri tëlartë, pa infeksione nga sëmundje -Përcaktimi i shkallës së pjekurisë sëvirusale dhe kërpudhore. Këto bimë sharmendave.me një pastërti varietore 100 % duhettë përbëjnë vreshtin mëmë të butë i cili Copat ose sharmendat e destinuara përduhet të krijohet pas disa vjet rrjesht të tu përdorur për shtim me anë tënjë punë seleksionuese dhe shartimit duhet të jenë tëpërzgjedhëse. shëndetëshme, pa plagë mekanike dhe infeksione të ndryshme nga sëmundjeCopat e destinuara për shtim me anë dhe dëmtues. Sharmendat duhet të jenëtë shartimit duhet të nxiren gjatë të pjekura. Shkalla e pjekurisë sëperiudhës së qetsisë dimërore përpara sharmendave përcaktohet në shumëfillimit të qarjes së hardhisë, duke mënyra të ndryshme mbi bazën eshfrytëzuar kushtet e mira të motit si vlerësimit të disa treguesve të cilëtnë ditët me diell, pa ngrica dhe erëra. janë:Copat duhet të jenë të pjekura, të pa a.Ngjyra e sharmendave të pjekura është uniforme, karakteristike për kultivarin. Në gjatësinë e sharmendës nuk duhet të ketë njolla të errta që nuk janë tipike të kultivarit. b.Baza e bishtit të gjethes në sharmendë duhet të jete e lëmuar dhe e veshur me një shtrese tape të hollë dhe të lëmuar. c.Trajtimi me tretësirë jodi me konçentracion 1-3 % në rast se sharmenda e pjekur përmban rezerva të larta të amidonit gjatë trajtimit me do të ngjyroset në blu violetë, por që edhe kjo metodë nuk është dhe shumë e sakt pasi prania e amidonit në sharmendë në faza të ndryshme të gjëndjes sëe sharmendës është e ndryshe për shkak të shndërimit të tij në sheqer.
  • 123. -Ruajtja e sharmendave deri në përgaditet në fund të periudhës qetësisëmomentin e shartimit afati i ruajtjes reduktohet. Përcaktimi i kohës së përgaditjes së materialit varetAfati i rajtjes së materialit që do të edhe nga kushtet klimaterike të zonëspërdoret për shumëzim varjon nga ku është vreshti mëmë që do të shërbejkoha e përgaditjes së këtij materiali. për nxjerjen e materialit. EKur koha e përgaditjes së materialit rëndësishme është ruajtja e freskisë sëështë në fillim të periudhës së qetësisë sharmendave deri në momentin ekoha e ruajtjes së materialit do të jetë e përdorimit të tyre.gjatë, ndërsa kur materiali do të Copat ose sharmendat mundet të ruhen në dy mënyra: Së pari ato mundet të ruhen deri në momentin e përdorimit në dhoma frigoriferike me një regjim të caktuar temperature në kufijt 2-4° C dhe një regjim lagështie të caktuar me qëllim që sharmendat të vazhdojnë zhvillimin e tyre normal të proceseve fiziologjike që ndihmojnë në rritjen e aftësisë kallusuese ose të aftësive rrënjëzuese. Së dyti ruajtja e sharmendave mundet të realizohet edhe në ambjente të hapura duke zgjedhur vënde të kulluara dhe të sheshta, me ekspozicion nga veriu,të mbrojtura nga erërat. Mbi sipërfaqen e planifikuar për shtratifikimin e materialit pasi pastrohet nga barërat e këqia hidhet një shtres prej 5-6 cm rërë lumi me njëë lagështi mbi 10-15 %. Sharmendat e lidhur tufa, të etiketuara vendosen mbi këtë shtrese rëre duke mundësuar izolimin e fundeve të sharmendave me ajrin nëpërmjet mbulimit me rërë . Ruajtja e sharmendave mund të realizohet edhe në transhe ose në gropa. Në këtë rast dimensionet e transhesë varen nga sasia e materialit disponibël që do të përdoret për shartim.Transheja ose gropa hapet në vënde të kulluara, të fresketa me një thellësi 60-80 cm,.Edhe në këtë rast në fundin e gropës shtrohet një shtresë rëre lumi me lagështi 10-15 %. Mbi këtë shtresë vendosen në mënyrë të shtrirë tufat e lidhura dhe të etiketuara duke vendosur fundet e sharmendave të puthitura njëra me tjetrën Bëhet izolimi i tufave me një shtrese rëre.
  • 124. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 125-Përgaditja e copave antifilokserike dhe mënyrat e ruajtjes. bazën e copës me një gjatësi 2-3 cmEdhe ky material sikundër sharmendat nën syth, ndërsa maja llogaritet në bazëpërgatiten gjatë periudhës së qetsisë. të gjatësisë të ketë hapsirë më të gjatëPraktika shumvjeçare ka përcaktuar si mbi nyjen e fundit me qëllim qëkohë më të përshtatëshme muajin shartuesi të ketë mundësi të realizojëjanar shkurt. Përgatitja bëhet në ne prerjen mbështetur edhe në gjatësin editë me diell e pa reshje, pa ngrica, pa përcaktuar.erëra. Gjatë përgatitjes së materialit eleminohen të gjitha copat që janë tëFillimisht bëhet zgidhja e tufave që dëmtuara, me plagë mekanike, tëjanë të lidhura në tel. Pas zgidhjes shtrëmbëruara, të pa pjekura, tërealizohet prerja e materjalit nga cungu dyshimta për infeksione të ndryshmei bimës duke lënë cepa mbi cung me nga sëmundje ose dëmtues dukenjë gjatësi ku të ketë 2-3 sytha në të përzgjedhur materjal të drejtë, të.Tufat e prera nxiren në krye të pastërt dhe standart.parcellës dhe përgatiten. Rekomandohet që materjali i përgatiturKrasitësit i përcaktohet një masë për brënda ditës duhet të shtratifikohet megjatësinë e copës ku për standartet e qëllim që të eleminohet veprimivëndit tone kjo gjatësi duhet të jetë 40 dehidratimit .nën efektin e faktorëve tëcm plus minus 2 cm ,njëkohësisht jashtëm në drejtim të uljes së cilësisëpaiset edhe me një kalibër matës për të së materjalit. Për të ritur cilësinë epërcaktuar trashësinë e copave. ruajtjes së materjalit mundet të aplikohet edhe përgatitja e copave meKy kalibër mundet të përgatitet nga përmasa me të madha të cilat shkojnenjë copë kompesatë ku në të janë bërë me 2 ose 3 herë shumfishim e gjatësisëdy brima, njëra me diametër 6 mm dhe standart ku në këtë rast ato mundet tëtjetra me 12 mm. që janë standartet për jenë 100 ose 150 cm të gjata. Përgatitjatrashesinë e copave që do të përdoren e copave me këtë gjatësi minimizonpër shartim. Në fillim bëhet prerja në
  • 125. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 126veprimin e faktorëve te jashtem nëmaksimum. 1.5. Prodhimi i hardhive me shartimMaterjali i përgatitur mundet të ruhet Egzistojnë disa metoda shtimi mederi në momentin e përdorimit në disa shartimit tek hardhia e konkretisht :menyra:-Ruajtja në dhoma frigoriferike me a. Shartim me kalem me të çarë.temperature të përcaktuar në 1-3° C Shartim me kalem me të çarë tëdhe me lagështi mbi 90 % është thjeshtëmënyra më e mirë.Tufat e përgatitura, Shartim me të çarë të plotëtë lidhura në tufa 100 copëshe në tre Shartim me të çarë të plotë ne formëvënde me tel, të etiketuar me emrin e shpatullenëshartesës vendosen në këto dhoma b. Shartim me sythme parametrat e përcaktuar dhe c. Shartim me pjesë të gjelbërt.konservohen në këtë mënyrë deri nëkohën e përdrimit për tu shartuar. d. Shartim me kopulim (anglez) që ka dy forma:-Ruajtja e materialit në gropa ose Shartim në vëndin e përherëshëmtrashe. Kjo metode është e njëjtë me Shartim anglez në tavolinëpraktikën që u shpjegua më lart për Shartim me kalem me të çarë tështratifikimin e sharmendave në gropa thjeshtëose trashe dhe të izoluara me rërë tëlagur lumi. Ka qënë një metodë e përdorurKjo mënyrë mundet të aplikohet edhe gjërësisht në vreshtari. Kjo mënyrënë ambjente të mbyllura si depo, shartimi sikundër edhe në pemëthangar por në këto rast rekomandohet frutore përdoret në rastin kur ndërmjetmaterjali të vendoset nga ana veriore e komponenteve që marin pjesë nëdepos ose hangarit pasi kjo anë është bashkim të kenë diferenca në trashësi,më e freskët dhe influencon nëvonimin e zgjimit të copave. Figura 6. 9. Shartim me te care te thjeshte
  • 126. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 127 të çarën e nënshartesës ose kalemat kur parashikohen të vihen dy të tillë duhet të kenë një trashësi 8-10 mm dhe të kenë 2 sytha të regullt.kur duam të ndërojmë kultivarin ehardhisë për shkaqe të ndryshme të Nën sythin e poshtëm bëhen dy prerjekultivarit të më parëshëm. në mënyrë të kundërt të sipërfaqeve duke formuar kështu një gjuhëzë të Përpara aplikimit të shartirmit me të hollë dhe të gjatë rreth 3-4 cm.çarë bëhet përgatitja e bazës materialeqë do të përdoret gjatë shartimit. Vendosja e kalemave bëhet në mënyrëShartimi me të çarë tek hardhia mundet që sythi i poshtëm të jetë nga jashtëtë aplikohet mbi qafën e rrënjës ose ndërsa lëkura e mbishartesës tëedhe mbi sipërfaqe të tokës. Në këtë përputhet me atë të nënshartesës ose tërast lartësia mbi nivelin e tokës varet jetë 2 mm më brënda nënshartesës. Pasnga gjëndja e cungut ku vendoset të vendosjes së kalemave shpesh nuk kabëhet shartimi. Në përgjthësi në rastet nevojë për tu lidhur pasi kalmatkur shartimi do të behet mbi qafën e mbahen të shtërnguar në hapsirën errënjës veprohet: çarjes.Një deri në dy javë përpara se të Pjesët e zbluara mundet të parafinosenkryejmë shartimin hardhisë i zbulohet dhe mbulohen me dhe të shkrifet deriqafa e rrënjës deri në një thellësi 15-20 në 2-3 cm mbi mbishartesë dhe nëcm nën sipërfaqen e tokës bëhet prerja këtë mënyrë nënshartesa qëndron ee cungur me sharre krasitese, lëmohet fresket. Shartimi realizohet gjatëvëndi i prerë me një thikë të mprehtë muajve mars – prill kjo e kondicionuardhe lihet në këtë mënyrë për rreth një edhe nga faktorët klimaterik.javë me qëllim që hardhia të “qajë”dhe Shërbimet konsistojnë në sigurimin etë mos ndikojëe negativisht në mos lageshtisë së nevojëshme, luftimin ezënien e shartimit. barërave të këqia, mbajtjen e tokës së shkrifët si dhe në luftën kundërBimët e prera vrojtohen dhe kur sëmundjeve.konstatohet se rrjedhja e lëngjevelinfatik është ndërprerë bëhet shartimi. -Shartim me të çarë të plotëNë fillim bëhet një lidhje e shtërnguarme rrafje 5-6 cm poshtë prerjes me Ky lloj shartimi aplikohet në rastet kurqëllim që kur të veprojmë për të bërë trashësitë e të dy komponenteve janë tëçarjen diagonale kjo të mos shkaktoj njëjta. Ky lloj aplikohet në vreshta meshqyerje me të thellë se 4-5 cm thellësi moshtë të re 2-3 vjeçare.. Pas çarjes vendoset një pykë Në fillim të pranverës hardhitëndëermjet pjesëve të ndara nga çarja e zbulohen në një thellësi 10-15 cm,bërë me qëllim që të dy hapsirat të jenë pastrohen dhe bëhet prerja në nivelin etë hapura dhe të lehtësohet vendosja e sipërfaqes së tokës ose më poshtë saj,kalemave. Kalemi që do të vendoset në lihet për një periudhë që hardhia te
  • 127. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 128“qaje”të rrjedhë lëngjet. Çarja bëhet mbështetëse shton sipërfaqen e kontatitnë mesin e nënshartesës me një thellësi të lëvores dhe mban më të mbështetur3 - 4 cm. kalemin mbi nënshartesë. Figura 6. 10. Shartim me të çarë të Figura 6.11. Shartim me të çarë të plotë plotë ne formë shpatulleMbishartesa përgatitet me dy sytha në -Shartimi me sythformë gjuhëze e hollë me një gjatësi aqsa është realizuar edhe çarja e Edhe kjo mëyrë shartimi ka dy formanënshartesës.Vendosja e mbishartesës sipas kohës së kryerjes së shartimitbëhet në mënyrë të tillë që lëvoret e të shartimin me syth të zgjuar që bëhetdy komponentëve të ketë një gjatë muajve maj – qershor dhepërputhshmëri të mirë.Pas vendosjes së shartimin me syth të fjetur qëembishartesës bëhet lidhja e shartimit realizohet në muajin gusht.pasandaj bëhet mbulimi me dhe tëshkrifet i pikes se shartimit .Ky shartim Si teknike shartimi është e njëjtë meka rezultate të kënaqëshme por si atë të aplikuar në pemët dru frutore.Përpasoje e difekteve në ngjitje, në mos të realizuar nxjerjen e sythit llastarit tëkonsolidimit të enëve percuese, me zgjedhur për nxjerjen e sythit i bëhetkalimin e viteve çfaq çregullime të një prerje tërthore prej 1 cm nën sythmëdha të cilat sjellin si pasojë edhe dhe 1,5 cm mbi syth. Duke filluar ngatharjen e bimës. ana e sipërme e sythit bëjmë një prerje me anë të briskut në thellësi deri në-Shartim me të çarë të plotë ne indin drunor duke e vazhduar prerjenformë shpatulle nën lëvore dhe nxjerim sythin sëEdhe ky shartim bëhet njësoj si edhe të bashku me një pjesë të shtratit të tij.tjerët. Vetëm nënkëtë rast prerja e Pjesa e shtratit të sythit dallohetmbishartesës bëhet në formë pyke me lehtësisht se ka ngjyrë të gjelbërt kunjë pjesë të sheshtë si një mbështetëse dallohet indi krijues.nga të dy anët. Kjo mënyrë epërgatitjes së kalemit me dy
  • 128. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 129Tek nënshartesa bëhet një prerje e në Në praktikë njihen disa frma tëformën e gërmës T , hapen buzët dhe shartimit të gjelbërt tek hardhiavendoset sythi i nxjerë nga kalemi imbishartesës. Një nga mënyrat e shartimit të gjelbërt tek hardhia është ajo me gjuhëzë të thjeshtë. Në këtë rast hardhia që do të shartohet pastrohet nga llastarët e tepërt duke i lënë 2 deri ne 3 llastarë gjithësej. Llastari i caktuar për tu shartuar dhe që do të luaj rolin e nënshartesës i hiqen gjethet dhe sqetullorët, i hiqen edhe sythat e ardhshëm dimërorë. Ky llastar pritet në formë pile nga ana e kundërt e sythit. Prerja duhet të bëhet në nyjen e 3 ose të 4 të saj dhe me një pjerësi 40 – 45 0 .Në të njëjtën kohë dhe mënyrë përgatitet edhe mbishartesa e cila duhet të ketë të njëjten trashësi me nënshartesën (llastarin e përgatitur të bimës). Mbishartesa duhet të jetë me një syth. Mbi syth ndërnyja duhet të jetë e plotë dhe me gjithë diafragmën me qëllim pengimin e avullimit dhe të tharjes së Figura 6. 12. Shartimim me syth sythit. Në pjesën e poshtëme të sythit të mbishartesës prera bëhet në mesin ePas vendosjes së sythit realizojmë ndërnyjës, gjethja hiqet për gjysëmlidhjen e shtërnguar me qëllim që të ose edhe fare duke lënë bishtin e saj.realizojmë një puthitje të mirë Nuk rekomandohet që për syth tëndërmjet sythit dhe nënshartesës. mbishartesës të përdoren sytha që kanëShartimi me syth të fjetur i cili bëhet dhënë sqetullor por sytha të gatëshëmgjatë muajit gusht është po thuaj se i për të shpërthyer.njëjtë vetëm se në këtë rast sythi nukzgjohet por ri i fjetur deri në fillimin evegjetacionit të vitit të ardhëshëm.-Shartimi i gjelbërt
  • 129. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 130 materialit për një kohë të gjatë në gjëndje të freskët. 1.5.1. Prodhimi i fidanave të shartuar në tavolinë a.shartimi në tavolinë (ose shartimi anglez, ose shartimi me kopulim). b. shartimi në vëndin e përhershme duke përdorur shartimin anglez,shartimin me kalem me çarje të Figura 6. 13. Shartimi i gjelbërt pjesëshme ose të plotë si dhe shartimin me syth.Në këtë rastPjesa më e mirë e mbishartesës mbishartesa është në stadin ekonsiderohet pjesa e llastarit që sa po drunjëzuar.ka filluar drunjëzimin. Në këtë mënyrëbëjmë vendosjen e sythit të Shartimi në tavolinëmbishartesës në pjesën e prerë tënënshartesës në mënyrë që të Prodhimi i fidanave të shartuar tërealizojmë një përputhje të mirë të të hardhisë në tavolinë kalon nëpër këtody komponenteve. Bëjmë lidhjen e tyre tri hallka:me material plastik.Koha e kryerjes së shartimit është a.Shartimi në tavolinëmuaji maj deri në gjysmën e muajit b.Formimi i kallusimit në dhomat eqershor për zonat e ulta bregdetare kallusimit ose në shtertër.dhe gjate gjysmes se qershorit per c.Rrënjëzimi i shartesave nëzonen vitikle. Shartimi të realizohet në fidanishte dhe prodhimi i fidanave tëorët e para të mëngjezit dhe të shartuar.mbazditës duke eleminuar orët e a.Shartimi i fidanave në tavolinënxehta të ditës. Dy tre orë pas kryerjessë shartimit në rast se mbi sythin evendosur vërehen bulëzime uji themise shartimi është bërë mirë dhe -Përgatitja e nënshartesave dhe ekomponentet kanë një përputhje të shartesave për shartim.saktë dhe ka filluar sythi të furnizohetme lënde nga nënshartesa. Disa ditë përpara fillimit të procesit të shartimit tufat e nënshartesave nxirenNë përgjithësi këto shartime nuk nga shtratifikimi, kontrollohet gjëndjagjejnë aplikimin e duhur në praktikën e shëndetësore e tyre dhe futen ne vaskatgjërë pasi koha e kryerjes përkon në e ujit për të fituar tugorin e humburperiudhën e nxehtë të verës dhe që gjatë periudhës së shtratifikimit. Copatnuk mundet të realizohet ruajtja e e nëshartesave duhet të qëndrojnë në këtë mënyrë në ujë deri sa ato të fitojnë
  • 130. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 131lagështinë fiziologjike. Kjo vërehet kur Në momentin e shartimit nxiren ngambi prerjet tërthore që i bëjmë copave shtratifikimi kultivari i planifikuar përuji del në forme bulash. tu shartuar dhe përgatiten. Dy ditë përpara se të filloj shartimi sharmendatZakonisht copat lihen në ujë për rreth përgatiten duke ndarë sythet më vëte.24-30 orë , ndërsa kur copat ngashtratifikimi nxiren në një gjëndje të Preërja bëhet duke hequr dy sythat ethatë lihen në ujë për një periudhe më bazs të cilët kanë qënë në prani tëtë gjatë se 30 orë. Pas fitimit të rërës, dhe sythat e tjerë priten nëlagështisë së nevojëshme copat nxiren mënyrë që pjesa e ndërnyjes nga ana enga uji dhe dërgohen në vëndin e poshtme e sythit të jetë e gjatë ndërsashpëlarjes me ujë të rrjeshshëm dhe me pjesa mbi syth pritet në largëësi 2 cm.presion. Kjo është një masë e mbi syth. Gjatë prerjes së tyre bëhetdomosdoshme për tu bërë pasi prania e eleminimi i sythave të dëmtuar, ata qëgrimcave të rërës në copat e hardhisë nuk plotësojn standartet e trashësisë.shkakton prishjen e tefit të briskut tëshartimit e nuk krijon prerje të Sythat e prerë në këtë mënyrë futen nëlëmuara. fuçi me ujë për rreth 10 -12 orë. Pas kësaj sythat janë të gatshmëm tëPas shpëlarjes mirë të copave ato përdoren për tu shartuar.Nxiren nga ujivendosen në bangon e freskimit ku e së bashku me copat e nënshartesëspuntorët bëjnë përgatitjen e copave vendosen në tavolinën e shartuesit përpër tu shartuar.Copat priten 2 mm nën tu shartuar.diafragmën, bëhet heqja epërdredhëseve, e sythave në rastet kur -Teknika e shartimitcopat janë të pa t”harura në vreshtinantifillokserik dhe dërgohen në Shartimi mundet të realizohet me anëtavolinen e shartuesit. Kur kemi të briskut të shartimit nga puntor tënënshartesa të prera me gjatësi 100 dhe specializuar ose mundet të realizohet150 cm bëhet ndarja e tyre në copa me makina shartuese të posaçme.standart 40 plus minus 2 cm dheklasifikohen për shartim copat që janë Shartimi me dorë me anë të briskutmbi mbi 6 mm deri në 12 mm. Copat të shartimitnën dhe mbi këto dimensione nukfuten për tu shartuar. Shartuesi që ka nëë tavolinën e punës materialet që do të shartohen zgjedh-Përgatitja e mbishartesës për një copë nënshartese, kontrollonshartim gjatësinë e saj në bazë të një shënje që ka vendosur në tavolinën e punës,Pas përgatitjes së copave të përcakton vëndin e prerjes me gjatesinënshartesës bëhet përgatitja e 40 plus minus 2 cm. Në pjesën embishartesës. Sharmendat pas prerjes sipërme bëhet një prerje tërthore nënë vreshtë janë shtratifikuar për tu formë pile. Prerja duhet të realizohetruajtur deri në momentin e shartimit. me një kalim të briskut të shartimit.
  • 131. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 132Pas prerjes sipërfaqja duhet të ketë të copës, drejt gjoksit t ëshartuesit dheformë vezake ku gjatësia e të cilës me një tërheqie të briskut nga e majtaduhet të jetë 1,5 herë me e madhe se në të djathtë,vazhdon dhe duke tëgjërësia ose prerja të realizohet me një tërhequr thikn nga ana e tij. Në këtëkënd 42-45 0 . mënyrë copës së nënshartess i është krijuar dhe gjuhëza me kushtePër të plotsuar një prerje të lëmuar favorizuese për një lidhje tëë mirë meprerja fillon me pjesën fundore të mbishartesën.briskut duke e tërhequr atë rëmbimthinga e majta në të djathtë. Kështu Pas formimit të gjuhëzës copa kalohetrealizimi i prerjes bëhet me gjithë në dorën tjetër. Zgjedh në tavolinën etehun e briskut dhe me një rrshqitje të punës një syth që të ketë përmasat evetme duke krijuar sipërfaqen e rafshtë trashësisë së nënshartesësr. Prerja edhe t lëmuar.Në rastin kur prerja e parë mbishartesës realizohet në të njëjtënnuk del e pastërt shartuesi e përsërit të mënyrë si u realizua prerja dhenjëjtin veprim për të realizuar një gjuhëza e nënshartesës. Mbishartesa eprerje të dytë të rafshte dhe të lëmuar përgatitur në këtë mënyrë vendoset mepak poshtë prerjes së parë me qëllim që kujdes në nënshartese duke përputhurtë ruaj edhe gjatësine e copës. Pas gjuhëzat në mënyrë të plotë,kësaj shartuesi krijon gjuhëzëen e shtërngohen në drejtim të njëra tjetrësnënshartesës. Për të formuar nj gjuhëz deri në mbulimin e sipërfaqeve tëtë qëndrueshme prerja fillon pak mbi prera. Në këtë mënyrë shartesa është epalcën e copës. përfunduar.Nga ky bashkim kërkohet që lëvoret e të dy komponenteve të jenë të përputhura plotësisht, gjuhëzat të mos kenë çarje, të jenë të shtërnguara mirë dhe pa hapsira drite ndërmjet tyre. Gjatësia e përgjithëshme e shartesës pas përfundimit duhet ti përshtatet standarteve në fuqi. Sythat e mbishartesës duhet të jenë të shëndoshëe dhe të aftë për të dhënë llastar. Në raste kur komponentet nuk kanë përputhje në trashësi ndërmjet tyre lejohet të përdoret mbishartesë më e hollë se nënshartesa. Në këtë rast Figura 6. 14. Mënyra e prerjes lëvorja e nënshartesës duhet të puthitetThellësia e prerjes së gjuhëzës duhet të mirë nga njëra anë e saj. Nuk duhet tëjetë sa gjysma e gjatësisë tërthore. përdoren mbishartesa më të trasha seGjatë prerjes për të formuar gjuhëzën nënshartesa.brisku duhet ti jepet drejtim në thellësi Mënyra tjeter e realizimit të shartimit është kryerja e saj me anë të makinës
  • 132. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 133shartuese. Sot ekonomitë që prodhojnë Shtratifikimi i shartesavefidana të shartuara hardhie janë paisurme makina shartuese që kanë Qe të realizohet ngjitja e plotë e dyrendimente të larta në shartim. Parimi i komponentëve të shartimit pasfunksionimit të makinave shartuese realizimit të shartimit duhet qëështë mbi bazën e realizimit të prerjeve shartesat të vihen në kushte tëtë konfiguracioneve të ndryshme si tip përshtatëshme per tu kallusuar.omega, krehër etj. Shartesat vendosen në arkat e kallusimit. Radhitja e shartesave nëNë fillim bëhet prerja e mbishartesës. arka quhet shtratifikim. Arkat eMe realizimin e prerjës së shtratifikimit janë prej druri membishartesës, thika mban mbishartesën përmasa 60 x 60 x 50 cm. Arka nganë prefsen e saj. Pas kësaj vendoset siper nuk ka kapak dhe janë të paisurcopa e nënshartesës në me doreza për të lehtësuar mbajtjenvëndmbështetjen e makinës dhe dhe transportimin e tyre.veprohet për prerjen e saj. Në këtëmënyrë realizohet prerja e Mundet të përdoren edhe arka ku njënënshartesës si dhe bashkimin i saj me faqe naësore të tyre të jetë embishartesën njëkohësisht. Në këtë zmontueshme mpër të lehtësuarmënyrë makina shartuese ka bërë procesin e shtratifikimit të shartesaveprerjen dhe bashkimin e brënda arkës. Arkat janë të përbërakomponentëve. nga ristele të holla dërrase me qëllimPuntorët që realizojnë shartimin që të jenë të lehta dhe të ketë mundësivazhdojnë pa ndërprerje shartimin. Një të depërtoj me lehtësi ngrohtësia nëpuntor mër dhe kontrollon shartimet brëndësi të saj.Një arke e tille merr ngapër cilësinë e realizimit të shartimit 750 deri në 800 shartesa.dhe kryen parafinimin e tyre në rastetkur shartesat parafinohen.. Pasparafinimit shartesat kalojnë nështratifikim.Koha e shartimitAfati i kryerjes së shartimit varetshumë nga mënyra e kallusimit që dotë aplikohet, por zakonisht afati më ifavorshëm është fundi i muajit shkurtdhe fillimi i muajit mars. Fillimi i Figura 6. 15. Shtratifikimishartimit përcaktohet nga kohëzgjatja e shartesave në arkat e kallusimitkallusimit dhe mundësitë për mbjelljennë fidanishte. Përpara shtratifikimit të shartesave përgatitet tallashi. Si tallash zakonisht përdoret tallashi i sharrës i dalë nga
  • 133. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 134sharrimi i drurit të pishës.Tallashi sitet Për të mbajtur një drejtim të kokave tëduke hequr mbeturinat e derrasës dhe mbishartesës përpara fillimit të shtrimitmbeturinat e tjera të forta.Tallashi në të shartesave shartuesi vendos në fillimkëtë mënyrë i pastruar përgatitet për të të arkës një dërrasë udhëzues mefituar lagështinë e nevojëshme.Tallashi gjërësi 10 cm dhe me gjatësi 2 cm më eujitet me ujë deri në masën ku të ketë shkurtër se gjërësia e arkës dhe qëmbi 75 % lagështi. Kontrolli i mbahet në këtë pozicion me ndihëmënpërmbajtjes së lagështisë bëhet duke e nje pyke.Shtratifikuesi merr shartesatmarë një sasi tallashi në dorë dhe duke dhe fillon e rradhit mbi shtresën evepruar me shtërngimin e tij ndërmjet tallashit duke filluar nga e djathta në tegishtit të madh dhe gishtit drejtues. majtë.Nga ky veprim i kryer në këtë mënyrë Kokat e mbishartesës vendosen nënë hapsirën ndërmjet gishtave vduhet mënyre të tillë që të mbështeten nëtë dallohet bulëza uji. Në rast se uji dërrasën e vendosur në fillim të arkësrjedh kjo tregon që pranija e tij në duke mbajtur kështu të gjitha kokat etallash është në nivele të lartë dhe shartesave në një nivel. Pasatëhere del e nevojëshme të shtohet përfundimit të radhitjes së shtresës sëtallash i thatë për të paksuar sasinë e parë me rreth 50-60 shartesa hidhetujit deri në masën që gjatë provës të tallash mbi to deri në mbulimin edallohen bulat e ujit. Edhe në rastin e tyre.Vendoset tallash edhe në faqetkundërt kur gjatë shtërngimit të anësore si dhe në radhën e parë.Lëvizettallashit nuk ka shënja bulëzash uji dërrasa në po të njëjtsn largssi dheatëhere shtohet sasija e ujit deri kur fillohet rradhitja e shtresës së dytë tëgjatë provës të dallohen lehtësisht bulat shartesave.e ujit.Gjatë përgatitjes së tallashitmundet të përdoren preparate kimike Pas përfundimit të radhitjes së shtresëspër të luftuar infeksionet e ndryshme së dytë vazhdohet me shtresën e tretë eqë mundet te çfaqen gjatë procesit të kështu me radhë deri në mbushjen ekallusimit siç mundet të jetë kalbëzimi tërë arkës. Krahas shtrimit tëi sythave. shartesave vendoset tallash dhe në faqet anësore të arkës. Në përfundim tëShtratifikimi ishartesave bëhet nga shtratifikimit të shartesës së fund tëpuntorë të specializuar për këtë proces. shartesav mbetet nje hapsirë prej 6-7Në fillim shtratifikuesi shtron fundin e cm e cila mbushet me tallsh.arkës me një shtresë tallashi prej 4-5cm të ngjeshur me anë të këmbëve në Me ndihmën e një lopate dërrase tëmënyrë të njëtrajtëshme. Pas kësaj posaçme që kanë shartuesit fusinshtratifikuesi e kthen arkën me grykë tallash ndërmjet shartesave dhe faqesnga ana e tij . Shtron anën e poshtëme së arkës deri sa kjo hapsirë të mbushettë arkës përsëri me tallash me një deri tek kokat e shartesave.Ngrihettrashësi deri në 6-7 cm duke e liveluar arka në pozicioni e regullt korigjohendhe ngjeshur me dorë, vendos tallash anët e arkës me tallash duke e ngjeshurdhe në dy faqet anësore të arkës. tallashin me anë të lopatës së dërrasës
  • 134. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 135duke mos prekur shartesat. Pas herë në ditë është e nevojëshme ajrosjambylljes së anëve hidhet tallash mbi e dhomës për 10 -15 minuta.kokat e shartesave me një trashësi 6 - 8cm. Gjatë kësaj periudhe mbahet nën kontroll regjimi i temperaturës dhe iArkës i vendoset një etiketë ku lagështisë. Në raste të uljes sëshënohet numri i shartesave, lagështisë në sallë rekomandohetnënshartesa e përdorur, kultivari i spërkatja me ujë me anë të pompave tëshartuar, data e shtratifikimit si dhe shpine ose vendosjen e thasëve tëemri i shartuesit. lagur pranë sobave të ngrohjes meArka e përfunduar në këtë mënyrë qëllim ngritjen e nivelit të lagështisë nëështë e gatëshme për tu dërguar në dhomat e kallusimit dhe e kundërta kurdhomën e kallusimit. në sallën e kallusimit niveli i lagështisë është mbi parametrat e caktuar atehëreKallusimi në sallë vëndosen arka me gëlqere të pa shuar që ndihmon në uljen e nivelitArkat e mbushura me shartesat të lagështisë. Një kujdes tregohet edhedërgohen në dhomat e kallusimit. ndaj gjëndjes së tallashit në arka.Shartesat e vendosura në arkat eposaçme për të kaluar në të procesin e Në rast se tallashi në arka ka filluar tëkallusimit. Arkat pasi bëhet thahet bëhet spërkatja me ujë meshtratifikimi i shartesave nuk është e pompat spërkatëse. Në rastet kurmira të qëndrojnë në ambjente të tallashi ka zënë kore në sipërfaqen ezakonëshme për një periudhë 3-4 tij duhet të bëhet shkrifrimi me anën editore sepse influencon në ujjen e gishtave duke bërë kujdes për kokat epërqindjes së kallusimit. Në këtë shartesave Shpesh ndodh që tallashi imënyrë mbushja e sallës së kallusimit arkave të ketë lagështi më të madhenuk duhet të zgjasë më shumë se 3-4 dhe për të regulluar regjimin editë. Pas mbushjes së sallës lagështisë në tallashin e arkave bëhettemperaturat në ditët e para brënda në zëvëndësimi i tallashit të njome mesallë duhet të arijnë deri në 30 -31 0 C tallash të thatë. Mbajtja me rigorozitet ime qëllim që i gjithë ambjenti të fillojë parametrave të caktuara bëjnëtë ngrohet. tëmundur që në javën e parë ketë një lëngëzim te mirë të shartesaveNë ditën e tretë e më pas temperatura Regjimet e temperaturave , treguesit eulet në 26-27 0 C Mbajtja e kësaj lagështisë duhet të jenë të monitoruaratemperature gjatë gjithë periudhës së 24 orë në 24 orë .kallusimit të shartesave pas 15 - 16ditësh shartesat dalin me një ngjitje të Në sallën e kallusimit mbahenmirë dhe të rregullt. Gjatë kësaj shënime për çdo tre orë duke iperiudhe e rëndësishme është edhe pasqyruar të dhënat në bllokun embajtja e regjimit të lagështisë në shënimeve që ndodhet në sallën ekufijt e 80 – 85 %. Në javën e parë pas kallusimit. Shërbim tjetër që duhet tëmbylljes së dhomës së kallusimit një bëhet në sallën e kallusimit është dhe
  • 135. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 136lëvizja e arkave të kallusimit. Ne javën von pasi proçesi i kallusimit me këtëe dytë arkat që kanë qënë në afërsi të mënyrë zgjat rreth 1 muaj e më shumësobës ndërohen me arkat që kanë qënë në vartësi të kushteve diellore që ështënë periferi. Njëkohësisht arkat që kanë gjatë periudhës së kallusimit tëqënë në brëndësi të rrjeshtit nxiren në shartesave.fillim të rrjeshtimit.Arkat e katit tësipërm ndërojnë vëndin me arkat e Për ndërtimin e shtratit zgjidhet njëkatit të poshtëm dhe anasjelltas. vënd i kulluar, i ndriçuar gjatë gjithë ditës. Piketohet shtrati me gjërësi 1,5Pas 7-8 ditësh në shartesat verëhen deri në 1,7 m me qëllim që të kryhenshënjat e para të formimit të kallusit. me lehtësi shërbimet e nevojëshme mbiBrënda disa ditësh zhvillimi i kallusit shtrat, ndërsa gjatësia varjon ngamer përmasa të mëdha. Përfundimi i disponibiliteti i shartesave që do tëkallusimit të shartesave arihet kur në realizohen. Shtrati mundet tëzonën e shartimit dallojmë një unazë të ndërtohet mbi sipërfaqe të tokës oseplotë kallusimi dhe sythat kanë filluar mundet te ndërtohet në toke.të fryhen ose janë gati për të Thellësia e shtratit duhet të jetë 25-30shpërthyer. Këto janë shënjat e plota cm..Pas hapjes së shtratit me përmasattë përfundimit të kallusimit që me një e më sipërme në fundin e ti shtrohetregjim të regullt të parametrave ndodh rërë lumi e pastert me një trashësi 15-pas 14 - 15 ditësh të ndezjes së sobës 20 cm. dhe rreth 1 m në drejtim tënë sallën e kallusimit. Në këtë gjëndje gjatësisë së shtratit. .Puntori që do tëfiken sobat, hapen dritaret dhe dyert bëjë shtratifikimin e shartesave fillon edhe lihen në këtë mënyrë për 1-2 ditë vendos ato në mënyrë pingule duke ipër të përafruar kushtet me ambjentin e ngulur në rërë por pa takuar thundra ejashtëm. shartesës në tokë.Radhitja e shartesave bëhet në mënyrë të tillë duke lënëPas kësaj arkat nxiren përjashta për të hapsira ndërmjet tyre.plotësuar kalitjen e tyre duke uvendosur në hangare të mbuluar ose Pasi mbush hapsirën që është shtruarme salla të freskëta dhe të ndriçuara. me rërë bëhet mbulimi i të gjithëArkave ju hiqet shtresa e tallashit e shartesave me tallash të përgatitur sindodhur mbi kokat e shartesave me dhe për rastet e tjera të shtrastifikimitkujdes për të mos shkaktuar thyerjen e duke bëre izolimin anësor në fillim dhesytheve që mundet të kenë filluar të pastaj mbush të gjithë hapsirënshpërthejnë ose kanë shpërthyer. ndërmjet shartesavë. Puntori gjatë radhitjes së shartesave duhet të tregojëKallusimi i shartesave mundet të kujdes për të mbajtur kokat erealizohet edhe në mënyra të tjerat më shartesave në një nivel kjo për tëtë thjeshta .Shartesat shtratifikohen në lehtësuar shërbimet që kryhen gjatështretër të ftohtë të mbuluar me periudhës së kallusimit mbi sipërfaqenplazmas ku për ngrohje të shartesave e shartesave.do të shërbejë energjia diellore. Kjometodë kërkon që shartimi të fillojë me
  • 136. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 137Mbi kokat e shartesave hidhet një shartesave në shtrat të filloj pas 12 -15shtresë tallashi me trashësi 6-8 cm. Pas ditësh. Në ditët e nxehta temperaturapërfundimit të kësaj pjese vazhdohet në shtrat mundët të ngrihet shumë .Nëme pjesën tjetër dhe kështu me radhë këto raste është e domosdoshme hapjaderi në përfundimin e shtratit. E mirë e shtratit për të ulur temperaturat eështë që edhe pas mbulimit të kokave larta dhe për të realizuar dhe një ajrimtë shartesave me tallash duhet të bëhet të shtratit.Kur tallashi mbi kokat embulimi i shtratit me plasmas.vpër të shartesave rezulton të jetë i thatëpërftuar nngrohtësi gjatë kohës që aplikohet spërkatja me uje me pompavazhdon shtratifikimi. shpine deri sa lagështia të arijë në pjesën e tallashit të njomur. Në ditën eNë përfundim të shtratit bëhet mbulimi 20 fillohet dhe paksohet shtresa eme plazmas duke izoluar të gjithë tallashit mbi shartesat duke treguarshtratin. Që plasmasi të mos kujdes për të mos dëmtuar kokat embështetet mbi tallash vendosen harqe shartesave. Mungesa e lageshtisë bënprej thupra shelgu mbi shtat dhe mbi që sperkatjet me ujë me anë ptëto vendoset plasmasi. Plasmasi bllokon ompave spërkatëse të aplikohen potërësisht shtratin duke bërë një izolin thuaj së çdo 2 ditë. Kallusimi në këtotë mirë. Rreth shtratit hapet një kanal kushte realizohet brënda një muaji.kullues për të evituar depërtimin eujrave në brëndësi të shtratit. Edhe në Kur kallusimi i shartesave konstatohetkëtë rast mbahet shënime mbi sasine se ka përfunduar bëhet heqja editore të shtratifikuar, nënshartesat e plasmasit, paksimi i shtresës sëpërdorura, dhe në rastin kur shtrati nuk tallashit mbi kokat e shartesave dhembushet me të njëjtin kultivar shartesat në këtë mënyrë bëjnë dhevendosen shënja dalluese për fillimin e kaliten.kultivarit tjetër. Sot proçesi i kallusimit po kërkonEdhe për këtë metodë kallusimi duhet rrugë të reja për të ulur shpenzimet dhetë meren masa për të evituar ndonje për të patur rezultate më të mira nërast të uljes së temperaturave që drejtim të kallusimit të shartesave.mundet të ndodhin shpesh.Në këto Ndërtimi i shtretërve të ftohtë tëraste rekomandohet futja në hapsirën e kallusimit brënda në sera dielloreshtratit mangallave me prush sidomos ndihmon shumë në rezultatet e aritjevenë orët e vonta të natës ku dhe ulja e të parametrave të dëshiruara sidomostemperaturave është më e ndjeshme. Si të temperaturës.në përftimin enë sallat e kallusimit edhe në shartesave të kallusuar me me pakkallusimin e shartesave në shtretër shpenzime.mbahen shënime mbi parametrat etemperaturave dhe të lagështisë.Mbajtja e regjimit të temperaturës dhetë lagështisë në parametrat epërcaktuara bën që kallusimi i
  • 137. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 138Shartesorja e rrënjëzimit dhe në sasinë e fidanave të rrënjëzuar. Shartesorja është vëndi ku shartesat e kallusuara mbillen për tu Toka në fillim e caktuar për rrënjëzuar,por në shartesore mundet fidanishten e hardhisë duhet të punohet të mbjellim dhe copa antifillokserike me një thellësi 60 -80 cm gjatë verës, ose copa të kultivareve për tu në pa mundësi në vjeshtë. Plehrohet j rrënjëzuar dhe në këtë rast fidanishtja me 400-600 kv/ha pleh organik i emërtohet coptore. kalbur ,7-10 kv/ha plehra fosforike. 5-7 kv/ha plehra potasike të shpërndaraProdhimi i fidanave të shartuar të përpara punimit. Gjatë periudhës sëhardhisë përveç infrastrukturës së dimrit parcella duhet të jetë eshpjeguar më lart kërkon edhe një kompletuar me kanale kullues mehapsirë toke ku do të bëhet e qëllim mbajtjen e parcellës në gjëndjerealizueshme rrënjëzimi i shartesave të të kulluar gjatë dimrit. Në fillim tëkallusuara. Për këtë tokat e fidanshtes pranverës parcella i nënshtrohetduhet të jenë toka të kulluara, të thella, punimeve përgatitore për të krijuar njëtë freskëta, të pasura me lëndë shtrat të mirë për mbjelljen dheushqyese, të ujitëshme në çdo kohë. rrënjëzimin e shartesave.Mirë është që tokat përveç këtyrecilësive të zgjidhen edhe në vënde ku Përpara fillimit të mbjelljes parcellanuk ka vesë të dëndur e cila bëhet parcelohet ku siç u përmend gjatësia eshkak për zhvillimin e sëmundjeve saj nuk duhet të kalojë të 25 m ndërsakerpudhore që dëmtojnë bimët e reja të gjërësia është në vartësi të gjërësisë sëfidanave të hardhisë. parcellës.Pas parcelimit bëhet piketimi për ngritjen e bilonave. Bilonat duhetPërpara mbjelljes parcella duhet të të kenë drejtim lindje perëndim porlivelohet dhe të parcelohet. Praktika ka njëkohësisht edhe në drejtm tëtreguar se gjatësia e parcellave ( që në pjerësisë së parcellës.këtë rast është edhe gjatësia ebilonave) nuk duhet të jetë më e gjatë Në rastin e mbjelljes së shartesave mese 25 m për shkak të realizimit të një plasmas me lente bëhet piketimi iujitje ideale duke mos krijuar lagështi lenteve.Në këtë rast distancat ndërmjettë tepërt në parcellë por njëkohësisht lenteve duhet të jetë 80 cm lentja ngaedhe për të mos krijuar mungesë të saj lentja. Në rastin e mbjelljes megjatë kryerjes së ujitjeve. mënyrën klasike atëhere distanca ndërmjet rrjeshtave varet nga shkalla eParcellat e fidanishtes së hardhisë mekanizimit por që shkon nga 0,8 deriduhet të jenë të barabarta në madhësinë në 1,1 m.Për mbjelljen e shartesavee tyreNë fidanishte duhet të ketë edhe puna organizohet me grupe pune mesipërfaqe disponibël për qarkullim tre puntore.bujqësor pasi praktika ka treguar sembjellja tre vjet rrjesht në të njëjtën Pas përcaktimit të rrjeshtit fillohet eparcellë ndikon negativisht në cilësinë punohet me bel drejtimi i rrjeshtit me
  • 138. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 139një thellësi 25-30 cm.Dheu i belit tëparë nxiret jashtë ndërsa beli i dytëpunohet dhe shkriferohet në vënd.Mbi këtë hedhim sasinë e llogaritur tëplehrave organike dhe minerale të cilatpërzihen mire me dheun e lënë nëvënd. Kanali i hapur me shtresen efundit i përzier me plehrat do tëvendosen shartesat. ëfillim vendosetdërrasa mbjellëse brënda në kanal mefaqen e shënuar për disatancat evendosjes së bimëve në rrjesht duhet të 6. 16. Mbjellja me kanale dhejetë nga an e jashteme e kanalit. krijimi i bilonaveFidanat vendosen 6-7 cm larg njëra Pas përfundimit të punës ditoretjetrës (shënja të cilat janë të shënuara realizohet një ujitje mundësisht enë dërrasën mbjellëse) në pozicion lokalizuar në drejtimin e rrjeshtit për tëvertikal. E rëndësishme është që gjatë ndihmuar nxjerjen e ajrit nga shartesatvendosjes së shartesave kokat e dhe për të krijar një lidhje më të mirëmbishartesës duhet të rradhiten në të shartesave me tokën.. Kjo mënyrëmënyrë të till që të jenë në një nivel mbjellje kërkon që pas përfundimit tënga sipërfaqja e tokës si dhe drejtimi i mbjelljes të bëhet mbathja esythave të jetë nga një drejtim. shartesave duke bërë mbulimin e shartesës me dhe të shkrifët, të përzierShartesat ngulen në shtratin e kanalit të me rërë ose tallash me një trashësi mbihapur, hidhet dhe i shkrifëtnë fundin e kokën e shartesës me 3-4 cm.shartesave dhe realizohet një ngjeshjeme këmbë Vazhdohet të hidhet dhe Në shartesore aplikohen edhe teknikadhe të ngjishet deri sa i gjithë dheu i të tjera mbjellje shartesash.Në rastindalë nga kanali të rivendoset në kanal kur për shartesat do të përdorimdhe sipërfaqja të dalë e rafshtë. parafinimin ato në shartesore mbillenMbjellja konsiderohet e regullt kur të zbuluara.gjatë tërheqies që i bëhet shartesës për Sot prodhimi i fidanave të shartuar tëta shkulur ngan toka të jetë e vështirë hardhive bëhet me parafinim. Passhkulja dhe shartesa të jetë e përfundimin të shartimit pjesa eshtërnguar mirë pas tokës.Mbjellja mbishartesës me një pjesë të vogël tëvazhdon me rrjeshtin tjetër me të nënshartesës futen në parafinë.njëjten mënyrë deri në përfundimin e Parafina përgatitet në këtë mënyrë.parcellës. Parafina është një përzierje e parafinës (qiri) me kollofat. Në fillim në një enë metalike shkrimë parafinën deri sa të tretet. Në
  • 139. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 140parafinën e tretur hedhim kollofan 300 shtrihet spangua që tregon drejtimin egr për 10 litra parafinë dhe përzihet rrjeshtit të parë.ngadalë deri sa kollofani të tretet. Pastretjes së kollofanit hiqet kova nga Te udhezuar nga spangua me ndihmenzjarri dhe lihet të ftohet deri në 60 0 C e nje kunj hekur te bere posacerisht perose për të provuar në se parafina është mbjelljen e shartesave bnë drejtim tëe gatëshme për të parafinuar shartesat spangos së shtrirë bejmë një brimë nëprovohet duke futur gishti i vogël tokë me anë të kunjit të hekurit. Nëbrënda në parafinë për 2 – 3 sekonda brimën e hapur vendosim shartesëndhe pastaj gishti futet në ujë të ftohtë me nj thellësi deri ne ne 2/3 e saj temenjëherë. Në rast se gishti e ndjen ngulur ne toke dhe 1/25 cm të futur nënxehtësine e parafinës ajo lihet akoma tokë.Pjesa tjetër mbetet mbi sipërfaqenderi sa gishti të mos e ndjeje nxehtësin. e tokës.Në këtë rast themi se parafina është epërgatitur për të bërë parafinimin e Me anenë e kunjit bëjmë ngjeshjen eshartesave pa pësuar dëmtime të sythit. shartesës duke e ngulur atë afër shartesës në mënyrë të pjerët deri nëShartesat e kontrolluar për cilësi thellësinë e mbjelljes dhe e shtymëshartmi futen në kovën e parafinës kunjin në drejtim të shartesës dukederi në nivelin e 3-4 cm me thellë së shtërngojmë dheun pas saj. Keshtupika e shartimit dhe me një herë vazhdohet mbjellje me radhe.Kjonxiren nga parafina dhe futen në një menyre mbjellje kerkon ujitjen me ekovë me ujë të ftohminimizuar nxehjen ngjeshur dheun pas shaetesës.Me njee shartesës nën efektin e nxehtësisë së here pas mbjelljes per te realizuarparafinës. izolimin e shartese me token bëhet nje ujitj e lokalizuar vetëm në shartesë.Teknika e mbjelljes së shartesave tëparafinuara mundet të jetë njesoj si Një mënyrë tjetër mbjellje është edheedhe për rastin e spjeguar më lartë por mbjellja me bilona të mbuluara mengritja e bilonit duhet të bëhet deri në plasmas të zi.Në këtë metodë e gjithënivelin e parafinimit. Në këtë rast koka teknologjia është e njëjtë vetëm see shartimit (mbishartesa e parafinuar) sipërfaqja e fidanishtes pasi bëhenlihet mbi sipërfaqe të bilonit. Kjo bilonat ato mbulohen me plasmas të zimënyrë mbjellje kursehet punë sepse .Në këtë metodë shkurtohen nëbilonat bëhen më të vegjël dhe maksimum kryerja e shërbimeverendimenti i punës është më i madh. E agroteknike si shkrifërimet, luftimi irëndësishme është mbajtja e drejtimit bareërave të këqia.të shartesave të mbjella brënda nërrjesht si dhe lartësia e mbishartesave Mbjellja e shartesave në kuti kartninga toka duhet të jetë e barabartë për të ose qeska plastike është edhe kjo njëgjithë shartesat. Mbjellja e shartesave mënyrë. Shartesat pas parafinimit tëmundet të bëhet edhe me kunj. Pasi tyre vendosen në kuti kartoni ose qeskatoka është punuar, plehruar, niveluar plastike me permasa 15-18 cm gjatësiështë bërë edhe piketimi i rrjeshtave dhe 6-8 cm gjërësi. Kutitë ose qeskat
  • 140. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 141mbushen me një përzierje dherishte e për shartesën duke shpejtuarpërbërë nga dhe i shkrifët, rërë, pleh i rrënjëzimin dhe rritjen e mbishartesës.dekomozuar që të gjithë në raporte të Ujitja e parë dhe e dytë mundet tëbarabarta ndërmjet tyre. Përpara bëhet edhe me anë të markuçit dukembjelljes shartesat parafinosen në 25- ujtur bimën në bilon ndërsa me30 cm dhe mbillen në kutitë e kartonit garantimin e zënies së shartesaveose në qeskat e pasmasit. ujitjet mundet të bëhen me rrjedhje e lirë ndërmjet bilonave.Ky material i mbjellë në këtë mënyrëvendosen në sera diellore me një Gjatë periudhës së vegjetacionittemperaturë 22-23 0 C dhe me lagështi kryhen 5-6 ujitje kjo në vartësi të75-85 % për një periudhë 4-5 javore. nivelit të lagështisë në tokë dheGjatë kësaj kohe shartesat bëjnë rrëshjeve të mundëshme që mundet tërrënjëzimin dhe zhvillimin e regullt të bien gjatë periudhës së verës. Ujitjetllastarit nga sythi i mbishartesës. N është mirë të shoqërohen edhe mekëtë mënyrë fidanat janë të gatëshëm përdorimin e plehrave organike tëpër tu mbjelle në fidanshte ose edhe në freskëta të tretura në ujë. Në muajinvëndin e përherëshëm. gusht ujitjet ndërpriten me qëllim për të mos penguar pjekjen e llastarit të riNjë mënyrë tjetër mbjellje është edhe të mbishartesës dhe të mos zgjatetmbjellja me bilona të mbuluara me vegjetacioni deri vonë në vjeshtë.plasmas të zi. Thyerja e kores dhe prashitjet janëShërbimet agroteknike pas mbjelljes së proçesë të përherëshme që kryhen nëshartesave në fidanishte. fidanishte. Kur shartesat janë mbjellëKryerja e shërbimeve agroteknike në me bilona të mbuluar kokat enivele të larta në fidanishte garanton mbishartesës e rëndësishme ështërrënjëzim të suksesëshëm dhe prodhim kujdesi që duhet të tregohet përtë fidanave sasior dhe cilësor. Sa më të thyerjen e saj me qëllim që tëregullta dhe në kohën e duhur të lehtësohet dalja e llastarit të ri. Gjatëkryhen shërbimet në fidanishten e thyerjes së korës e cila mundet tëhardhisë aq edhe më të larta do të jenë realizohet me dorë bëhet edherezultatet. Sot ka ekonomi private ku regullimi i bilonit dhe i shtresës sëniveli i prodhimit të fidanave cilësor i dheut që është hedhur mbi kokat ekalon kufijtë e 65-70 % fidana të mbiashartesës Pas rënjes së shirave osecilësisë së parë. pas ujitjeve toka zë kore, fillojnë të dalin barërat e këqia.Ujitja është proçesi kryesor nëfidanishte. Me një herë pas mbjelljes së Kryerja e prashitjeve njëkohësisht edheparcellës duhet të kryhet ujitja. Në luftimi i barërave të këqia eshte kujdesishumë raste ujitja shoqëron mbjelljen e qe duhet të tregohet.Gjatë kryerjes sëshartesave në fidanishte .Ujitja bën shkrifërimeve me krah ose me mjetelidhjen e shartesës së mbjellë me mekanike, e rëndësishme është mbajtjatokën, siguron lagështinë e nevojëshme e bilonave të pa prishur. Numri i
  • 141. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 142prashitjeve gjatë vegjetacionit është në bimës deri në tharjen e mbishartesësvartësi të gjëndjes së tokës dhe të dhe të kthimit të hardhisë së butë nëujitjeve që kryejmë. Zakonisht në një hardhi të egër antifillokserike.fidanishte numri i prashitjeve mundettë shkojë nga 8 deri në 10 të tilla. Një fenomen të till e ndeshim edhe në vreshtat e mbjellë ku gjen në të bimë tëPërveç pleherimit bazë që është egra antifillokserike si rezultat i tharëspërdorur në përgatitjen e tokës e së mbishartesës dhe zhvillimit tërëndesishme është përdorimi i plehrave nënshartesës. Heqja në kohën e duhursuplementare gjatë periudhës në shartesore të të gjithë rrënjëve dhevegjetative. Dozat e përdorimit të të filizave të nënshartesës është njëplehrave varet nga pjelloria e tokës nga proçes delikat dhe shumë isasia e plehrave bazë të përdorur gjatë rëndësishëm për tu kryer. Gjatëpërgatitjes së tokës, nga gjëndja e vegjetacionit mundet të kryhen 3-4bimëve dhe agroteknika e përdorur. Si zverdhje. Për relizimin e zverdhjesdoza orienturese mundet të përdorim zbulohet fidani duke prishur biloninplehra azotike 4-6 kv/ha, të hedhur në dhe me anë të briskut ose të gërshërëstre duar duke filluar nga fillimi i bëhet prerja e filizave të dala ngashpërthimit të sythit e në vazhdim gjatë nënshartesa si dhe e të gjithë rrënjëvevegjetacionit të fidanit. të dala nga nën e mbishartesa deri në nyjen e dytë të nënshartesës. PasNuk rekomandohet pleherimi pas përfundimit bëhet ringritja e bilonit.muajt gusht me qëllim për të mospenguar pjekjen e fidanit dhe mos Në zverdhjen e fundit që korespondonzgjatjen e vegjetacionit deri vonë në nga gushti nuk bëhet më ngritja evjeshtë. bilont por sipërfaqja e fidanishtes lihet e sheshtë pa bilona.Prerja e rrënjëve ose “zverdhja” ështënje proçes me rëndësi që kryhet në Luftimi i sëmundjeve dhe dëmtuesvefidanishten e hardhisë. Gjatë është një masë e rëndësishme që duhetzhvillimit vegjetativ të shartesës te vlerësohet në fidanishte.Ndërkonstatohet dalja e llastarëve të egër sëmundjet më të perhapura nënga nënshartesa si dhe e rrënjëve nga fidanishte janë vrugu dhe hiri ndërsambishartesa dhe nënshartesa. Shënjat për dëmtues mundet të jenë zhuzhakue daljes së tyre çfaqen që në kohën e i majit, krimbi i murrëm dosëza dhekallusimit, por që zhvillohen edhe në krimbi tel.fidanishte dhe që vazhdojne dhe nëvreshtë në vëndin e përherëshëm. Luftimi i vrugut fillon që në fillimin ePrania dhe zhvillimi i tyre sjell vegjetacionit të ri të mbishartesës kurshqetësime në jetën dhe zhvillimin e gjethet e reja janë në një madhësi 3-4fidanit e për pasoj prishen ekujlibrat e cm. Trajtmi i parë mundet të bëhet mendërsjelltë të nënshartesës e Ridomil plus, me doze 0,3 - 0,4 % (300mbishartesës që sjellin si pasojë – 400 gram Ridomil plus në 100 litrafrenimin e zhvillimit, dobësimin e ujë).Trajtimet përdoren në çdo 7-8 ditë
  • 142. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 143në vartësi të rreshjeve të rëna, të shënuara në këtë mënyrë veçohen dheujitjeve të kryera, të gjëndjes së vesës azgjësohen.në zonën e fidanishtes. Trajtimetrekomandohet të bëhen të kombinuara Shkulja e fidanit është proçesi i funditme preparate të ndryshme duke i dhe kurorëzimi i të gjithë punës njëarternuar. vjeçare të bërë.Përpara fillimit të shkuljes së fidanave sigurohet bazaGjatë muajit korrik – gusht në materiale, veglat për shkulje, etiektat,fidanishte kryhet edhe një aprobim ose materiali lidhes etj.një verifikim i pastërtisë së kultivarëvetë shartuar. Shkulja mundet të bëhet me krah me anë të belit ose me traktor me anë tëGjatë marjes së sharmendave është plugjeve special.cilësuar që ato meren në vreshta menjë pastërti varietore 100 %, por Për shkuljen me bel veprohet në këtëqëllon që në vreshtë me të njëjtin mënyrë. Në anën e jashtëme të rrjeshtitkultivar të mund të ketë edhe bimë me të fundit ose të parin e parcellës nëkultivarë të tjerë. Marja e kalemave një distance 10-15 cm larg rrjeshtitnga kultivarë e tjerë sjell përzierjen e hapet një kanal me thellësi 40 -50 cm.kultivarit në fidanishte i cili reflektohet Me një largësi 10-15 cm nga bima nëedhe në vreshtin e ri. Shpesh shohin në anën tjetër të rrjeshtit ngulim belin nëvreshtat e mbjelle që nuk ka një po këtë thellësi dhe e shtyjmë belin mepastërti varietore si rjedhojë i pa gjithë bimët në drejtim të kanalit. Njëpapastërtisë së fidanave në fidanishte. puntor i dytë i kap fidanat në pjesën e nënshartesës dhe i tërheq duke iPër të realizuar këtë proçes gjatë shkëputur nga toka. Në rast se fidanatmuajit korrik – gusht kryhet një në këtë mënyrë dalin më vështirësikontroll i imtësishëm i të gjithë atehëre duhet të thëllohet edhe mëëfidanishtes. Kjo realizohet në dhe ngulja e belin në anën tjetër tëmbështetje të njohjes së mirë të rrjeshtit me qëllim që maja e belit tëkarakteristikave të kultivarëve shkojë nën nivelin e zhvillimit tëkryesisht nëpërmjet tpit të gjethes, rrënjëve. Fidanat e shkulurkonusit të rritjes, të pranisë së grumbullohen dhe shtratifikohenpushëzimit ne konusin e rritjes ose mbi përkohësisht për të mos qëndruar nëngjethe. Gjatë vegjetacionit ndikimin e faktorëve atmosferik mekontollohen parcellat rrjesht me rrjesht rrënjë përjashta.e bimë më bimë dhe kur hasen bimë tëcilat kanë karakteristika të ndryshme Në përfundim të ditës, fidanat eme ato të kultivarit që është shartuar shkulur seleksionohen duke u ndarë nëajo bimë etiketohet ( lidhet me nje dy cilësi. Fidanat e cilësisë së parëlidhese, spango, leckë) me qëllim që vendosen në tufa 25 copë , lidhen 10-kur të bëjmë shkuljen e fidanave të 15 cm poshtë pikës së shartimit dhegjithë ato fidana që rezultojnë të mbi rrënjët .Mundet të bëhet edhe një lidhje e tretë e degeve të mbishartesës
  • 143. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 144kur ato janë shumë të çdo dëmtim të mundshëm.Në fillimzhvilluara.Vendoset etiketa ku hapet një kanal me thellësi 40 -50shënohet cilësia e fidanave, cm.Dheun e hedhin në njërin krah tënënshartesa e përdorur, kultivari i kanalit .Në krahun që është hedhurshartuar, viti i prodhimit, firma ose dheu krijohet një skarpatë me qëllimekonomia prodhuese.Tufat e fidanave që të mbështeten tufat e hardhive dhetë klasifikuara dhe të gatëshme për tu të jenë në mënyrë të pjerët.Vendosentregtuar çohen në magazina dhe tufat njëra pas tjetrës në mënyrë tështratifikohen. Fidanat e cilësisë së shtërnguar.dytë lidhen në tufa me nga 50 fidana,lidhen edhe këto njësoj, etiketohen dhe Mbi rrënjët hidhet dheu i kanalit tëdërgohen në vëndin e shtratifikimit për dytë duke bërë dhe ngjeshjen e dheuttu rimbjellë vitin e ardhshëm me pas rrënjëve të hardhive në mënyrë tëqëllim fuqizimin dhe aritjen e tillë që të zvoglohet sa të jetë e mundurstandartit të fidanave të regullt. hapsira boshe ndërmjet tufave. Pas përfundimit të shtratifikimit mundet tëShtatifikimi i fidanave. bëhet një ujitje e të gjithë vëndit tëEshtë një proçes që duhet të tregohet shtratifikimit me qëllim eleminminkujdes pasi nga cilësia e shtratifikimit boshllëqeve që mundet të jenë krijuarvaret shumë dhe freskia e fidanit dhe gjatë shtratifikimit dhe izolimin erezultati në zënje në vëndin e sistemit rrënjor të fidanave.Materialipërhershëm.Fidanat mundet të ruhen mundet të shtratifikohet edhe nënë dhoma frigoriferike, ose të ambjente të mbyllura duke përdorurshtratifikohen në ambjente të rërë lumi të lagur për shtratifikim.mbrojtura. Shtratifikimi i materialit duhet të bëhet i veçantë për kultivarë dheVëndi i zgjedhur për të shtratifikuar nënshartesa të veçanta tëfidanat duhet të jetë një vënd me përdorura.Për çdo shtratifikimekspozicon nga veriu me qëllim që të vendosen tabela me emrin e kultivaritvonojë çeljen e fidanave, të jetë një dhe nëenshartesën e përdorur.vënd i kulluar, i sheshtë, larg rrugëkalimit të gjësë së gjallë për të evituar Pyetje 1. Cilat janë mënyrat e shtimit të Hardhisë? 2. Si bëhet shtimi hardhisë me rrugë vegjetative? 3. Cilat janë etapat (hapat) e rritjes së shartesës? 4. Përmendi cilat janë parimet mbi të cilat mbështetet shartimi i hardhisë? 5. Si bëhet prodhimi i hardhive me shartim
  • 144. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 145Literature për materialin e Prodhimit te fidanëveLiteratura e përdorur 1. Anali dell Instituto Esperimentale, Per la fruticultura Vol 7 1980 2. Baldini E., La cualita del material vivaistica, (Terra e Vitta Nr.38 199 3. Beci Z.,Cici A., Puka T. Frutikultura e përgjithshme, (dispencë 1983) 4. Bollgarskaja pomologia, Volumi I I-re 1960 5. Bollgarskaja pomologia, Volumi II-te 1960 6. Caruso S, La scelta del portinnesto Rev.Terrae Vitta Nr.38 1997. 7. Cici A., Molla dhe dardha, 1965 8. Gjeta Z., Shega 2004 9. Pemëtaria Nr.16 2004 10. FAO-ALB-ITA, Pemëtaria praktike, 2007 11. .Kafazi N., Seleksionimi dhe eksperimentimi, Shkencor ne pemëtari 1980 12. Morettini A., Fruticultura generale e special, 1970 13. Norman F,Childrers, Modern Fruit Science 1986.
  • 145. Prodhimi i Fidanëve të Pemëve Frutore dhe Hardhisë 14614. Rivista della ortifruticultura italiana, 198215. Selimi J., Leksione te frutikulturës se përgjithshme dhe special 197116. Shqau L,Osmani R, Selimi J, Pemëtari e përgjithshme, V.1. 198917. Shqau L,Osmani R, Selimi J, Pemëtari e përgjithshme, V.2.198918. FAO-ALB-ITA, Vreshtaria praktike 200719. Zajmi A., Pemëtaria speciale, Nr 1 199720. Winkler A, General Viticulture 1974