• J'aime
Ligjeratat nga e drejta kushtetuese
Prochain SlideShare
Chargement dans... 5
×

Ligjeratat nga e drejta kushtetuese

  • 19,493 vues
Transféré le

Kushtetut

Kushtetut

Plus dans : Éducation
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Êtes-vous sûr de vouloir
    Votre message apparaîtra ici
    Soyez le premier à commenter
Aucun téléchargement

Vues

Total des vues
19,493
Sur Slideshare
0
À partir des ajouts
0
Nombre d'ajouts
2

Actions

Partages
Téléchargements
344
Commentaires
0
J'aime
8

Ajouts 0

No embeds

Signaler un contenu

Signalé comme inapproprié Signaler comme inapproprié
Signaler comme inapproprié

Indiquez la raison pour laquelle vous avez signalé cette présentation comme n'étant pas appropriée.

Annuler
    No notes for slide

Transcript

  • 1. E DREJTA KUSHTETUESEDr.sc. Mersim Maksuti
  • 2. Paraqitja, zhvillimi dhe emertimi i se drejtes kushtetueseEmertohet me dy kuptime: si dege e vecante e sistemitte se drejtes pozitive te nje vendi dhe si disiplineshkencore Qysh ne Kinen e vjeter, Egjipt, shtetet e Afrikes Veriore,ne territoret e Indise se sotme e sidomos ne Greqineantike dhe Romen e vjeter jane nxjerr akte te shkruaraqe kane rregulluar ceshtje te rendesishme shoqerorepolitike, siq jane: prona, klasat, marredhenietekonomike, institucionet e pushtetit, te drejtat dheprivilegjet e shtresave te caktuara te popullsise, tebartesve te pushtetit, etjConstitutio (kushtetuta) nxjerret ne Romen e vjeter-buron fjala kushtetuteMagna Charta Libertatum 1215 ne AngliPrej sh.XIII deri ne sh.XVIII nxjerren dhe akte te tjerane forme “deklarash”, “kodeve”, “edikteve” ne Angli,France dhe Amerike qe i kane parapri nxjerrjes sekushetutave te shkruara
  • 3. Kuptimi i se drejtes kushtetuese Kuptimi pozitivo-juridik (nenkupton sistemin e normave juridike te kodifikuara ne nje dokument- kushtetute) Kuptimi materialist, apo sociologjiko-politik (nenkupton te drejten ekzistuese qe materializohet ne jeten e nje vendi) Kuptimi teorik apo shkencor (qe mesohet ne universitete) Kuptimi me i plote eshte ai qe gersheton kuptimin e pare dhe te dyte
  • 4. Rendesia e se drejtes kushtetueseSi dege e se drejtes pozitive te nje vendi i siguron vendqendror ne sistemin juridik e kushtetues dhe raport tevecante ndaj degeve tjera te se drejtes dheinstitucioneve te pushtetit politik, ngase burim i sajthemelor eshte kushtetutaMbron vlerat me te rendesishme te qyteterimit: qeverisjae drejtesise, bashkejetesa paqesore midis lirive te njeriutdhe pushtetit, rregullimi i marredhenieve themelorepolitike (sepse nga keto varen karakteri i pushtetitshteteror dhe pozita e njeriut ne shoqeri sidomos ndajpushtetit dhe anasjelltas)
  • 5. Si disipline shkencore politiko-juridike rendesia e sajeshte e dyfishte: teorike dhe pedagogjike-edukativeSi disipline teorike juridike eshte ne lidhshmeri medisiplinat tjera juridike: fillet e se drejtes, filozofia juridike,si dhe me disiplinat juridike pozitive: e drejtaadministrative, e drejta gjyqesore, e drejta e financave,etjE drejta kushtetuese mesohet ne nje numer fakulteteshku i njohton studentet me sistemin politik, lirite dhe tedrejtat e njeriut dhe te shtetasit, pjesemarrjen e tyre nekonstituimin dhe ushtrimin e pushtetit shteteror
  • 6. Objekti i se drejtes kushtetueseObjekti i se drejtes kushtetuese ne nje vend eshte ikushtezuar nga perbajtja e saj.Mbizotron menyra juridike-dogmatike e percaktimit teobjektit: eshte teksti i kushtetutes, ne SHBA objekt janenormat e Kushtetutes se SHBA-ve 1787 dheamendamentet kushtetuese ne fuqi si dhe vendimet egjykatave nepermjet te te cilave interpretohen normatkushtetueseNe Angli jane normat e shkruara dhe doket(konvencionet) me te cilat rregullohet materiakushtetueseNe france pervec normave kushtetuese objekt jane edheInstitucionet politike
  • 7. Shteti apo Pushtetipolitik,Marredheniet politike,ekonomike neshoqeri, apo “sjelljet”politike e psikologjikete aktoreve teproceve politike(personeli sundues,burokracia, partitepolitike, grupet einteresit, etj)
  • 8. Ne pergjithesi objekt jane:Raportet themelore politike (forma e qeverisjes,dhe menyra e ushtrimit te pushtetit ne shoqeri,karakteri i regjimit politik, organizimi, autorizimetdhe raporti midis organeve qendrore te pushtetit,procesi zgjedhor i organeve te pushtetitlegjislativ, gjyqesor e te kontrollit si dhe pozita enjeriut ne sistemin e pushtetit, shteti ligjor apototalitarVlerat juridike (rendi, qetesia, liria, siguria,dinjiteti i njeriut, drejtesia , e verteta, etj) me tecilat percaktohet perbajtja konkrete e atyreraporteve, si dheNormat juridike me te cilat rregullohen raportetthemelore politike qe kane te bejne me pushtetindhe poziten e njeriut ne shoqeri (te shkruara dhejo te shkruara)
  • 9. Metodat e se drejtes kushtetueseMetoda dogmatike – pasqyrohet dhe zbulohet perbajtja enormave juridike me te cilat rregullohen raportet politikethemelore dhe institucionet politike ne nje vend vetemashtu siq jane te formuluara ndaras nga zbatimi i tyre nepraktikeMetoda politikologjike – studjon zbatimin konkret tenormave kushtetuese ne praktike ku nxirren perfundimelidhur me qendrueshmerin e normave kushtetuese dhenevojen e ndryshimit apo plotesimit te tyreMetoda aksiologjike – studjon vlerat juridike: rendi,qetesia, liria, siguria, dinjiteti i njeriut, drejtesia, e verteta,etj
  • 10. Burimet e se drejtes kushtetueseJane forma nepermjet te cilave krijohet,shprehet dhe perforcohet sistemi i caktuari normave kushtetuese te nje vendi burimet formale dhe burimet materiale
  • 11. Burimet formaleEkskluzive (ne teresirregullojne materienkushtetuese dhe te perziera(rregullojne edhe materietjeter)Standarde (qe jane ne cdovend) dhe specifike(vendimet e gjykatavekushtetuese qe vleresojnekushtetutshmerine dhezbatohen ne vendet kuekzistojne gjykatatkushtetuese)Standarde jane aktetkushtetuese: kushtetuta, ligjikushtetues, amendamentikushtetues, aneksi kushtetues,aktet ligjore, rregulloret epunes se organeveperfaqesuese, Rregullorja eGjykatës Kushtetuese, Urdhëresatme fuqi ligjore të Qeverisë,
  • 12. Standarde jane aktet kushtetuese:kushtetuta, ligji kushtetues, amendamenti kushtetues, aneksi kushtetues,aktet ligjore,rregulloret e punes se organeve perfaqesuese, Rregullorja e Gjykatës Kushtetuese,Urdhëresat me fuqi ligjore të QeverisëStatutet e komunavevendimet e gjykatave kushtetueseAktgjykimet e Gjykatës evropiane për të drejtat e njeriut në StrasburgMarrëveshja kornizë e Ohrit (si burim sui generis)
  • 13. Burimet materialekuptojme faktore te caktuar tecilet kushtezojne dhe ndikojne neformimin e normave kushtetueseDoket kushtetueseKonventat kushtetueseNormat e pergjithshme te sedrejtes nderkombetarePraktika gjyqesoreFaktet juridikee drejta natyrore apojusnatyralizmi (vie në shprehje teliritë dhe të drejtat e njeriut kubartësit e pushtetit janë të detyruar qëtë respektojnë të drejtat natyrore tënjeriut në të gjitha rastet)
  • 14. burimet materiale të së drejtës kushtetuese evropiane(vendimet e Gjykatës së Drejtësisë në Luksemburg; parimet epërgjithshme të së drejtës evropiane; dhe e drejta zakonoreTeoria juridike dhe programet e partive politike qeveritare.
  • 15. Burimet e se drejtes kushtetuese ne disa vendeNe Angli – nuk ka kushtetutedhe me kete Anglia nuk ka njenga burimet me terendesishme formale te sedrejtes kushtetuesePor kjo nuk do te thote se anglinuk ka te drejte kushtetuese,perkundrazi ekziston edh sidege e se drejtes edhe sidisipline shkencoreEdrejta kushtetuese ne ketevend perbehet nga nje morikonventash kushtetuese edokesh kushtetuese dhe ligjete vjetra e te reja
  • 16. Burime jane: Magna Charta Libertatum 1215,Peticioni mbi te drejtatHabeas Corpus ActBilli (ligji) mbi te drejtat (Te gjitha te nxjerra gjateshek.XVIIKontratat e ndryshme qe i ka lidhur borgjezia me mbretinme qellim te forcimit te pushtetit te parlamentitDisa kontrata nderkombetare, si Kontrata eUestminsterit, ne baze te te ciles eshte formuarBashkesia Britanike e Popujve (Commonwealyh-i)Vend te posacem ka praktika gjyqesore, e drejtazakonore, teoria juridike dhe ajo politike
  • 17. Burimet e se drejtes kushtetuese ne SHBAKushtetuta 1787 (e cila hyri nefuqi me 1789 pasi u ratifikuang 2/3 e njesive federale) sebashku me 26 amendamentetkushtetueseVendimet e Gjykates Supremedhe te gjykatave tjerafederative dhe te njesivefederale lidhur mekushtetutshmerine e ligjeve(Gjykata Supreme “ka shkruarKushtetute te re”)Disa ligje qe i ka nxjerrKongresi, qe rregullojnematerie kushtetueseDisa vendime te Kryetarit, sibartes i pushtetit ekzekutivDoket gjyqesorePraktika gjyqesore
  • 18. Burimet e se drejtes kushtetuese ne ish BRSSTeoria juridike e politike e ketijvendi ka pasur ndikimvendimtar ne teorine juridike epolitike gati te te gjithavendeve tjera socialisteBurime ishin: Kushtetuta eBRSS 1977 dhe kushtetutat erepublikave dhe statutet ekrahinave autonome po te atijvitiDisa dekrete te Presidiumit teSovjetit Suprem te BRSS (siorgan me i larte perfaqesues)Teoria marksiste dhe veprat emarksisteve (funksionarevepolitike) ne kete vend, praktikasi (verifikim i teorise)
  • 19. KUSHTETUTA SI AKTJURIDIKO-POLITIKDr.sc.Mersim Maksuti, docent Ligjerata e trete
  • 20. Rendesia e kushtetutesHistorikisht nuk ka qene e njejteQe nga shekulli i XVIII eshte trajtuar i akt me i lart juridik ishtetit, si ligj mbi ligjet, si akt i formimit dhe i organizimit tepushtetit politik, perban parimet themelore te shtetitEshte burim i autorizimeve dhe baze e funksionimit te sistemitpolitik te nje vendiSi ligj me i larte eshte baze per realizimin dhe sigurimin edrejtesise, baze per harmonizimin e akteve juridike ne njevendAkt i cili jo vetem qe proklamon, por edhe garanton dherealizon te drejtat dhe lirite e njeriut, si subjekt i shoqerise, sipjesemarres aktiv ne konstituimin dhe ushtrimin e pushtetitpolitik, si rezultat i se drejtes se tij natyroreEkzistimi i kushtetutes dhe zhvillimi i saj pasqyron kahjet ezhvillimit dhe transformiit te nje shoqerie, te se drejteskushtetuese, te sistemit politik dhe te pikepamjeve politike te
  • 21. Kuptimi i kushtetutesKushtetuta eshte akti juridik me i rendesishem dhe themelor irregullimit te nje shteti. Ajo paraqet bazen juridike tefunksionimit te sistemit juridik dhe politik dhe realizimit te sedrejtesKuptimi formal dhe materialTe pakenaqur vetem me qasjen juridike te kuptimit tekushtetutes kemi dhe kuptimin filozofik dhe politikNe kuptimin formal kushtetuta eshte akt juridik i shkruar dhei kodifikuar, me fuqi me te larte juridike, i miratuar nga organime i larte shteteror, sipas procedures se vecanteKriteri i vetëm i kuptimit formal të Kushtetutës nuk ështëpërmbajtja e normave por aspektet tjera formale siq janë:forma e shkruar, veprimi juridik i normave (fuqia juridike)dhe procedura e sjelljes së tyre
  • 22. Me kushtetute, sanksionohet epersia e normavekushtetuese me te gjitha normat tjera juridike, qeduhet te jene ne pajtim me te. Kete ua siguronkualiteti i organit i cili i miraton si dhe procedura eposacme e cila eshte me e nderlikuar se procedura enxjerrjes se ligjeveKushtetuten e miraton organi perfaqesues(parlamenti), kuvendi kushtetutdhenes (zakonisht pasrevollucioneve) dhe nepermjet referendumit (per herete pare ne disa shtete te SHBA para bashkimit nefederate, Franca 1958, Federata Ruse 1993, etj)Referendumi parashihet edhe si forme rezerve emiratimit te kushetutes (kur parlamenti nuk e miratonme shumice te parashikuar), apo si forme perforcueseapo ratifikuese e parlamentit (Zvicer)
  • 23. Ne kuptimin materialMe kushtetutë kuptojmë tërësinë e normave apo rregullave meanë të cilave rregullohen çështjet më të rëndësishmeshoqërore, rregullimi shtetëror dhe juridik i një vendi, ku asesinuk është më rëndësi forma e saj ( e shkruar apo jo e shkruar).Nuk është me rëndësi as dhe veprimi i saj juridik (me fuqijuridike më të madhe apo më të ulët). Ky kuptim niset ngafakti se çdo shtet ka kushtetutën e vetë sepse përndrysheasnjëra nga ato nuk do të mund të funksiononte, nëse nuk kanorma apo rregulla të caktuara.Kemi kater pikepamje qe i perkasin kuptimit material:E para, kushtetuta duhet te perbaj rregullat lidhur meorganizimin dhe funksionimin e shtetit (Georg Jelenik)E dyta, lidhmerine e ngushte te kushteutes me te drejten. SipasHans Kelzenit, kushtetuta ne kuptimin material perfshin atorregulla me te cilat caktohen kompetencat dhe regullohetprocedura per nxjerrjen e akteve te pergjithshme normativeE treta, mbeshtetet ne lidhmerine e kushtetutes me pushtetinpolitik, perkatesisht institucionet politike te shtetit (Duverger)
  • 24. E katerta, kushtetuta paraqet teresi raportesh dhe rrethanashreale duke perfshi ato shoqerore, politike, ekonomike,gjeografike, nderkombetare (Ferdinand Lasal)Kuptimi politik: kushtetuta paraqet deklaracion teproklamuar solemnisht, qe perban rregulla per kufizimin dhekontrollin e pushtetit politik, vecmas ne lemin e lirive dhe tedrejtave te njeriut (Karl Levenshtajn-amerikan)Kuptimi filozofik: kushtetuta eshte shprehje e vullnetit me telarte, me te cilen vendoset rendi i puneve brenda shtetit dhekosmosit (ky kuptim mbeshtetet ne aristotelin dhe Hegelin)Sipas Hegelit: kushtetuta është diçka që prek shtetin në tërësi,në të gjitha pjesët e tij, duke krijuar rendin e gjërave në të.Kushtetuta nuk është krijim i thjeshtë, as është krijim i indivitapo grupeve. Kushtetuta është vepër e traditës dhe e vetëdijessë popullit që është krijuar nëpër shekuj
  • 25. Sipas Aristotelit: me kushtetute kuptonim “rendin epergjithshem te puneve”Sipas Izokratit: “Kushtetuta paraqet “shpirtin e polisit”Kuptimi teorik eshte sintetik: me kushtetute nenkuptohet aktii cili paraqet ligjin themelor me te larte ne nje vend, qerregullon marredheniet themelore shoqerore-politike te atijvendi, sidomos ceshtjen e formimit, funksionimit dheautorizimiet e pushtetit politik, duke vene njekohesisht edhekufinjte e aksionit dhe te pushtetit ne raport me shoqerine dhembrojtjen e te drejtave te njeriut
  • 26. Teorite mbi llojet e kushtetutaveDuke shfrytezuar elementet formale (formen,proceduren dhe organin i cili miraton kushtetuten) sidhe elementet sociologjike kushtetutat janeklasifikuar: te shkruara dhe jo te shkruar, tekodifikuar dhe jo te kodifikuara, te forta (ngurta) dhete buta (fleksibile), te “dhuruara” dhe te miratuaranga organi kushtetues, kushtetuta reale, fiktive dheprogramatike-deklarative.
  • 27. Vetite e kushtetutesEshte ligj themelor i nje vendi (nepermjet saj caktohet organidhe procedura e nxjerrjes se ligjeve, perban rregulla me tepergjithesuara se ato qe perbajne ligjet dhe rregullon materieme te gjere se ato qe rregulloijne ligjet)Eshte akt me i larte juridik (kete ia siguron kualiteti i organitqe e miraton, procedura e vecant per miratimin dhendryshimin e saj si dhe perbajtja e ceshtjeve qe rregullonEshte akt ideo-politik (vjen ne shprehje ideologjia e caktuarzoteruese me rastin e miratimit. Disa dispozita sidomos nehyrje kane perbajtje te hapte ose te fshehte politike, ngase meato rregullohen marredheniet temelore politike ne vend)Eshte akt programor deklarativ (percakton suazat ezhvillimit te rregullimit shoqerore e shteteror, qellimet dhedetyrat e rendit kushtetues, perbane dispozita per zbatimin e tecilave duhet nxjerr ligje)
  • 28. Permbajtja e kushtetutesPermbajtja, struktura, vellimi dhe ceshtjet erregulluara ne kushtetute varen nga kushetutdhenesi icili parimisht është i lirë në përcaktimin e materieskushtetuese.Perjashtimisht, ka raste kur kushtetutdhenesiinkorporon pjese te caktuara nga ndonje marreveshjenderkombetare te imponuara nga faktorinderkombetar (rasti me Kushtetutat: e Qipros 1960-nebaze te Marreveshjes se Curihit, Bosnjes dheHerceovines 1996 ne baze te Marreveshjes seDejtonit dhe e Maqedonise sipas Marreveshjeskornize te Ohrit 2001)Dy jane ceshtjet qe medoemos duhet te rregulloje njekushtetute: lirite dhe te drejtat e njeriut dhe pushtetinshteteror
  • 29. Lirite dhe te drejtat e njeriut dhe te shtetasit i kane rregulluarte gjitha kushtetutat pervec asaj te SHBA-ve 1787. Me vitin1791 ajo eshte plotesuar me dhjete amendamente kushtuarkesaj ceshtjeDispozita nga kjo leme nuk perbajne as Kushtetuta e Kanades1867, e Australise 1900, Ganes 1960, Frances 1958 ngase nepreambullen e kesaj Kushtetute pranohet Deklarata e lirive dhete drejtave te njeriut 1789Per pushtetin shteteror perbajne dispozita te gjitha kushtetutatdhe ate rregullojne: organet e pushtetit legjislativ, ekzekutiv egjyqesor, organizimin territorial, financat, marredhenietnderkombetare, ushtrine dhe forcate armatosura, ceshtjen eluftes dhe te paqesKemi kushtetuta qe rregullojne dhe ceshtje te cilat nukkonsiderohen drejteperdrejte si materie kushtetuese
  • 30. Struktura e kushtetutesHasin ne kushtetuta shume te shkurtera (Tajlandes e vitit 1959me vetem 30 nene, ne tri faqe tekst) apo shume te vellimshme(e Indise 1949 me 295 nene dhe 9 shtojca, me tekst prej 131faqeshKushtetuta perbehet prej preambulles dhe tekstit normativNjë numër më i vogël i kushtetutave përbëhen edhe prejanekseve, si pjesë që i shtohet kushtetutës dhe bashkë me tepërbën një tërësiPreambulla përbën një tekst të shkurt me përmbajtje politike.Sipas rregullit, me preambullë përshkruhet koha e sjelljes sëkushtetutës, përcaktimi i kushtetutvënësit mbi disa vlera dheprincipe, përcaktohet kontinuiteti historik në zhvillimin eshtetit, përcaktimi i qëllimeve të rregullimit të ri kushtetuesdhe theksohen miratuesit e kushtetutës
  • 31. Preambulla nuk është normë juridike, siq janë dispozitat nëtekstin normativ. Por, ajo nuk paraqet dhe një deklarim tëthjeshtë, pa një domethënje të caktuar të tekstit normativ.Ndonjëherë ajo është dhe më e fuqishme se ҫdo normë tjetër etekstit normativ, për arsye se shpreh shpirtin e kushtetutës,duke shërbyer si bazë për interpretimin e dispozitave tëkushtetutësTeksti normativ i kushtetutës shpreh përmbajtjen bazë tëkushtetutës, qe perfshin:dispozitat e përgjithshme, liritë dhe të drejtat e njeriut dhe tëqytetarit, organin legjislativ, shefin e shtetit, organinekzekutiv, organet gjyqësore, ndarjen territoriale, pushtetinlokal, mbrojtjen dhe ushtrinë, mënyrën e ndryshimit tëkushtetutës dhe dispozitat kalimtare.
  • 32. Miratimi i KushtetutesLloji, karakteri dhe vetit e kushtetutes varen nga organi I cili emiraton dhe procedura per miratimin e kushtetutes se re apo tendryshimeve dhe te plotesimeve te sajMbizotron mendimi se kushtetuta duhet te jete shprehje evullnetit te popullit sovran, ne cmenyre prejudikohet edhesubjekti i cili duhet ta miratoje ateKemi tri forma te miratimit te kushtetutes te bazuara nesovranitetin popullor: nga populli, nga organi i vecante(kuvendi kushtetuvenes) dhe nga organi legjislativNga populli (me referendum) - siq ishte rasti me statutet e disakolonive ne ameriken veriore me rastin e pavaresimit te tyre,apo kushtetuten e disa kantoneve te vogla ne Zvicer si forme evetme e parashikuar me Kushtetute
  • 33. Nga organi (kuvendi) kushtetutedhenes-zgjidhetdrejteperdrejte vetem per ta kryer kete detyre. Eshte zbatuar neSHBA 1787, France 1793, RFPJ 1946, Bullgari 1879 dhe1991. Ne kete menyre nepermjet kualitetit te organit qe emiraton sigurohet edhe epersia e kushtetutes ne raport meligjet dhe aktet tjera juridike te cilat I nxjerr organi legjisltivForma e trete, nga ana e organit te rendomte legjislativ(kuvendit), sipas procedures se vecante dhe me shumicevotash te kualifikuar qe dallohen nga procedura dhe shumicaper nxjerrjen e ligjeve. Per here te pare eshte zbatuar meKushtetuten e Frances 1875, sot eshte forme dominante emiratimit te kushtetutave
  • 34. Gjate historise jane perdorur edhe forma tekombinuara. Me shpesh kemi kombinimin e formesse trete me te paren, pra pas percaktimit te tekstit tekushtetutes nga organi legjisltiv, ai organ eshte idetyruar ta nxjerr edhe ne referendum (Kushtetuta eZvicres 1874, Irlandes 1937, Frances1958, Turqise1961, Spanjes 1978, Japonise 1946, Bullgarise 1991,Rumanise 1993. Ose fakultativ (e Austrise 1920,BRSS 1936, Italise 1948, Sllovenise 1991
  • 35. Menyra e ndryshimit te kushtetutesndryshimi i kushtetutës nënkupton ndryshimin e gjithëkushtetutës apo ndryshimin pjesërisht të sajNdryshimi i kushtetutës kushtëzohet prej dy shkaqevekryesore: e para, ҫdo kushtetutë ka dobësi, të cilat më herëtapo më vonë, vijnë në shprehje me rastin e zbatimit të saj nëpraktikë, dhe e dyta, ҫdo kushtetutë pas një kohe të caktuar biendesh me ndryshimet shoqëroreNdryshimi i kushtetutës spjegohet nëpërmjet qëndrimit sevullneti i popullit është i pakufizuar, respektivisht se popullimund të ndryshojë kushtetutën pa asnjë kufizim.Një pikëpamje të tillë shumë mirë e ka formuluar Zhan ZhakRusoi, duke theksuar se populli mund t’i ndryshojë ligjet qëjanë kundër shoqërisë, por vetëm sipas procedurës të cilët janë
  • 36. Në të drejtën kushtetuese ekzistojnë tre mënyra tëndryshimit të kushtetutës: ndryshimi i kushtetutës mereferendum nga ana e qytetarëve; ndryshimi ikushtetutës nga ana e organit kushtetutvënës dhendryshimi i kushtetutës nga ana e organit legjislativ(parlamentit)Teknika juridike për ndryshimin e kushtetutës:nëpërmjet ligjit kushtetues dhe amendamentitkushtetuesPropozim për t’i hyrë ndryshimit të Kushtetutës tëRepublikës së Maqedonisë mund të paraqesinKryetari i Republikës, Qeveria, së paku 30 deputetëose 150.000 shtetas
  • 37. Vendim për t’i hyrë ndryshimit të Kushtetutës merr Kuvendime shumicë prej dy të tretave të votave nga numri ipërgjithshëm i deputetëve. Projektin për ndryshimin eKushtetutës e përcakton Kuvendi me shumicën e votave nganumri i përgjithshëm i deputetëve dhe e vendos në diskutimpublik. Vendimin për ndryshimin e Kushtetutës e merrKuvendi me shumicë prej dy te tretave të votive nga numri ipërgjithshëm i deputetëvePër vendimin për ndryshimin e Preambullës, neneve përvetëadministrim local, nenit 131, cilësdo dispozitë që ka të bëjme të drejtat e pjesëtarëve të bashkësive, përfshirë veçanërishtnenet 7, 8, 9, 19, 48, 56, 69, 77, 78, 86, 104 dhe 109, si dhevendimin për shtimin e çfarëdo dispozite të re që ka të bëj mepërbajtjen e atyre dispozitave dhe neneve, do të jetë enevojshme shumica prej dy të tretave të votave nga numri ipërgjithshëm i deputetëve, në të cilin rast duhet të ketë edheshumicën e votave nga numri i përgjithshëm i deputetëve tëcilët u takojnë bashkësive që nuk janë shumicë në Republikën
  • 38. Kushtetutat e vetme te cilat kane ndaluar ndryshimin e vetekane qene Kushtetuta e Spanjes (1812) dhe kushtetutatmonarkiste te Greqise 1911 dhe 1952Kushtetuta e SHBA nuk e ka ndaluar ndryshimin e saj, ajoeshte mjafte e matur dhe realisteKemi kushtetuta te cilat ndalojne ndryshimin vetem te disadispozitave me te rendesishme si p.sh. Ato qe kane te bejneme “frymen” karakterin e Kushtetutes (e Norvegjise 1814),ruajtjen e sistemit republikan (Frances 1875, Italise 1948,Turqise 1961), mbrojtjen e sistemit monarkist (Greqise 1952dhe 1968), mbrojtjen e rregullimit federativ (Gjermanise1949), mbrojtjen e regjimit perfaqesues e parlamentar (Egjiptit1930)Disa kushtetuta ndalojne ndryshimin e vete vetem per njeperiudhe kohore te caktuar (Frances 1791), ose vetem te njedispozite te vet (Kushtetuta e SHBA qe ndalon ndryshimin edispozitave qe rregullojne te drejten e ardhjes se refugjatevene kete vend deri ne vitin 1808
  • 39. Procedura per ndryshimin e kushtetutes perbehet prej dy e meshume fazash (faza e iniciatives dhe faza e miratimit) dhezgjat me teper se ajo per nxjerrjen e ligjeve. Kerkohet shumicaprej 2/3, 3/5 te votave te te gjithe deputeteveNdryshimi faktik- eshte pa u bërë ndryshimi formal i tekstittë kushtetutësNdryshimi faktik behet nëpërmjet dokeve kushtetuese,interpretimit të dispozitave të kushtetutës nga ana e gjykatave(siq është rasti me praktikën e Gjykatës Supreme të SHBA-ve)Ndryshimi faktik mund të bëhet edhe me anë të nxjerrjes sëligjeve kundërkushtetueseFormë tjetër të ndryshimit të kushtetutës kemi kur kushtetutashkilet hapur me vetëdije. Ajo ndodhë kur grupe të caktuaraapo grupe të interesit janë më të fuqishme se kushtetuta dhe edrejta
  • 40. Aktet me te cilat behet ndryshimi apo plotesimi ikushtetutes jane: ligji kushtetues dhe amendamentetkushtetueseKemi edhe ndryshim faktik te kushtetutes (pa u berendryshimi formal i teksit te kushtetutes). Kjo behetnepermjet dokeve kushtetuese, interpretimit tedispozitave te kushtetutes nga ana e gjykatave (p.sh.Gjykata Supreme ne SHBA)Ndryshimi faktik mund te behet edhe me nxjerrjen eligjeve antikushtetuese (rasti i Serbise 1989-1990) kuhumbet cdo ndjenje dhe respekt per kushtetutshmerine
  • 41. Ligjerata e peste
  • 42. Preardhja dhe paraqitja e kushtetutave te shkruaraAktet qe kane rregulluar materie kushtetuese i hasim qenga shteti skllavopronarParaqiten qe nga Kina e Vjeter, Mesopotani, Egjipt. KodiI Hamurabit (2000 vjet para epokes se re, si rezultat Imendimit juridik te Babilonise), Ligji I shtate tabelave(450 para epokes se re, si rezultat I mendimit juridikromak me te cilin rregullohen edhe ca liri te njeriut)Ne kuptimin formal na paraqitet ne Greqin e Vjeter dheRomen e vjeterAristoteli I pari perdori termin politeia (kushetuta) nekuptim te nje traktati te posacem teoriko-politik perrregullimin e poliseve grekeAristoteli beri dallimin e nomoit (ligji I cili rregullonteceshtjet sekundare per organizimin e polisit) nga politea
  • 43. Ne Romen e vjeter kemi constitutio (kushtetuta) nga I cilie ka preardhjen fjala kushtetute. Ishte akt I posacem qee nxirrte perandori romakNe mesjete perdoreshin termet “lex fundamentalis” mekarakter te kushtetutes ngase kosideroheshin si akte mete larta juridike se ligjetGjate mesjetes ne kuptimin e kushtetutes filluan teperdoreshin edhe termi “carta” dhe “statuto”, si akte tembreterve feudale me te cilat u jepnin privilegje qytetevete caktuara, institucioneve fetare, fisnikeve, etj (p.sh.Magna carta libertatum e mbretit Jan Pa Toke 1215 dheStatuti i Gulielm Pushtuesit
  • 44. Nepermjet Magna carta libertatum mbreti u garantontefeudaleve angleze disa te drejta: caktimin e tatimit ngaKuvendi I pergjithshem mbreteror jo nga mbreti, tedrejten e mbrojtjes se prones feudale nga nderhyrjakunderligjore e mbretit, te drejten e zgjidhjes gjyqesorete kontesteve me mbretin, te drejten e pjesemarrjes sefeudaleve ne kontrollin e zbatimit te Kartes, te drejten efeudaleve ne kryengritje kunder mbretit nese ai nuk Iperbahet kartesSot eshte pjese perberese e se drejtes pozitive ne AngliDeri ne shek.XVII zhvillimi kushetutes ka qene Iveshtirsuar per shkak te forcimit te absolutizmit
  • 45. Lufta per kushtetutshmeriringjallet me borgjezinedhe aristokracine forcuarku nxjerren disadokumenta:Peticioni mbi te drejtat(1628)Ligji mbi te drejtat (Bill ofright 1688)Habeas corpus act (1690)Deklarata e Pavaresise(Declaration ofindependence-4 korrik1776Deklarata e te drejtavenjerezore nga TomasXhefersoni (1776)
  • 46. Deklarata mbi te drejtat e njeriut dhe teshtetasit ne France 1791-si rezultat irevollucionit demokratik ne France
  • 47. Paraqitja e kushtetutave te para te shkruaraFjala kushtetute dhe kuptimi I saj jane veper e demokracise seqytet-shteteve grekeConstitution nga shteti romak kishte ndikim vendimtar ne nxjerrjen ekushtetutave te para ku ajo nxirrej si akt me I larte politiko-juridikNe Angli Instrumenti I qeverisjes (The instrument of Government1653) e cila konsiderohet si kushtetute e pare ne historine ekushtetutshmerise. Si rezultat I fitores se qarqeve borgjeze me nekrye Crmwell-in mbi mbretin. E miratoi Keshilli I oficereve teCromvellit. Suprimohet monarkia dhe vendoset republika ne Angli.Parlamenti eshte organ legjislativ dhe nuk mund te ushtroj pushtetinkushtetutedhenes, ndarjen e pushtetit ekzekutiv nga ai legjislativ,zgjeron te drejten e zgjedhjes, zbatohet per here te pare sistemipresidencialMirepo ende nuk ishin pjekur kushtet per tu zbatuar ky dokumentsepse forcat feudale me mbretin ende ishin te forta dhe nuk arriti tehy ne fuqi. Por ndikoj shume ne vendet tjera sidomos ne amerike kuedhe iken atje forcat perparimtare te ndjekura nga Anglia, formuankoloni dhe shpallen shtetet e pavarura nga metropola angleze
  • 48. Erdhi deri te nxjerrja eKushteutes se pare dhe teDeklarates mbi te drejtat enjeriut ne fat, liri e mbrojtje ngatirania e shtetit Virxhinia (1776)te hartuar nga TomasXhefersoniNenet e konfederates 1778Kushtetuta e SHBA 1787Kushtetuta e Frances 1791dhe e Montanjarit 1793Kushtetuta e Polonise 1791Kushtetuta e Suedise 1809,Spanjes 1812, Norvegjise1819, Belgjikes 1832, Zvicres1874, Frances 1875
  • 49. KUSHTETUTSHMERIA DHELIGJSHMERIA DHE FORMAT E MBROJTJES SE TYRE Pergatiti: Dr.sc. Mersim Maksuti (ligjerata e peste)
  • 50. Paraqitja dhe zhvillimi i kushtetutshmeriseFjala “kushtetutshmeri”perdoret ne dy kuptime: si“konstitucionalitet” dhesi “konstitucionalizem”Ne do te perdorim fjalen“kushtetutshmeri” per tekuptuar ekzistimin ekushtetutes se shkruar apo jote shkruar si dheinstitucionalzimin e rregullimitpolitik te shoqerise dherespektimin e rregullave dhenormave juridikeKonstitucionalizmi na paraqitetsi kerkese e borgjezise liberaleper institucionalizimin eshoqerise me dokument teshkruar
  • 51. Lufta per kushtetutshmerishpesh here ka pesuarkrizaKjo ka ndodhe ne pragete luftes se Pare dhe teDyte Boterore si dhe pasluftes se Dyte Boterore sirezultat i forcimit tetendencave autokratike,militariste dhe atyresocialistePer tejkalimin e krizes sekushtetutshmerisenevojitej angazhimi imekanizmavenderkombetar si dhe luftae brendshme e forcavedemokratike dheshkences juridike epolitike
  • 52. Kuptimi i kushtetutshmeriseKuptimi pozitivisto-juridik me kushtetutshmerinenkupton pajtueshmerine mekushtetute te te gjitha akteveme te ulta nga ajoNe kete kuptimkushtetutshmeria trajtohet siparim juridik statik, dukemos e respektuarfunksionalitetin e sajFormat e kushtetutshmerisejuridike jane: formale dhemateriale
  • 53. Ne kuptimin politikme kushtetutshmerikuptojme zbatimin ekufizimeve dhe temasave mbrojtese neushtrimin e pushtetitpolitik, te cilat kane perqellim ta evitojnemundesine earbritrarizmit, tejkalimit teautorizimeve, konflikteve,etj.
  • 54. Kushtetutshmeria nekuptimin politiko-juridik nenkuptonekzistimin e rregullavethemelore (kushtetuese)shoqerore, ne baze te tecilave institucionalizohetsistemi politik dheorganizohet, ushtrohetdhe kufizohet pushtetipolitik, garantohen liritedhe te drejtat e njeriutdhe te shtetasit,nenkupton ekzistimin erendit juridik tembeshtetur ne harmonine ndersjellte te aktevejuridike dhepajtueshmerine e tyre mekushtetuten
  • 55. Per te siguruar realizimin ekushtetutshmerise si parimpolitik, duhet te ekzistojneedhe format juridike adekuatesi qe jane: kushtetuta eshkruar dhe e forte, gjykatat epavarura dhe stabile, si dheinstrumente te tjeraFaktore tjere ne sendertimin ekushtetutshmerise jane:organizimi i pushtetit mbiparimin e ndarjes se tij,raportet e shendosha midispozites dhe opozites, zbatimi i“rregullave te lojes politike” nepunen e organit perfaqesues,kultura dhe vetedija eshtetasve, opinioni publik aktiv,kultura politike, niveli i larte iarsimimit, normat morale, etj
  • 56. Parimi i ligjshmeriseParimi i ligjshmerisenenkupton pajtueshmerine eakteve materiale me te gjithaaktet juridike qe kane te bejneme to, perkatesishtpajtueshmerine e te gjithaakteve juridike me te ulta meligjinLigjshmeria nenkuptonsundimin e se drejtes sinegacion i arbitraritetit tepushtetitLigjshmeria nenkuptonekzistimin e raporteve teligjshme midis pushtetit dheshtetasve, ushtrimin e pushtetitpublik si sherbim publik
  • 57. Parimi i ligjshmerise vjenne shprehje ne punen eorganeve te adminstratesshteterore dhe atyregjyqesore dhe kufizimi ityre me normat tepergjithshmeKontrolli i ligjshmerise seakteve te organeve teadministrates dhe atyregjyqesore, organizohetbrenda hierarkise seketyre organeveKontrolli nga ana egjykatave te rregullta(Angli) dhe atyre speciale(France)
  • 58. Parimi i sundimit te se drejtes (Shteti ligjor)Shteti ligjor perfshin ne veteteresine e parimeve juridike-politike me te cilen sigurohetsundimi i ligjit ne shoqeriSundimi i ligjit, nenkuptonsuperioritetin e ligjit ndajqytetareve dhe ndaj vet shtetit,si autore te tijSheti ligjor nenkupton sigurineindividuale dhe kolektive teqytetareve dhe funksionimindemokratik te pushtetitshteteror, kufizimin juridik tearbitraritetit te pushtetitnepermjet garancive ligjoresigurise dhe te lirise se njeriut
  • 59. Instituionetdemokratike dheligjore shprehenpermes tre atributevethemelore:- legjitimitetit- autoritetit, dhe- fuqise politike
  • 60. Elementet e shtetit ligjorKushtetutshmeria dheligjshmeriaBarazia para ligjit dhe parimi imos diskriminitLirite dhe te drejtat e qytetaritdhe te minoriteteve Ndarja dhe kufizimi ipushteteveGjyqesia e pavarur (pavaresiae gjyqesise nga legjislativi dheekzekutivi, depolitizimi igjykatave, zgjedhja egjyqtareve me afate te gjata,financimi I pavarur, respektimi iprocedura gjyqesore dhepaanshmeria e gjyqtareve)
  • 61. Depolitizimi iadministratesshteteroreShoqeria civileMbrojtja e prones dhepasurise seqytetareve
  • 62. KONTROLLI DHE MBROJTJA EKUSHTETUTSHMERISE Pergatiti: Dr.sc. Mersim Maksuti (ligjerata e gjashte)
  • 63. Sistemet e kontrollit dhe te mbrojtjes se kushtetutshmeriseQysh ne Kinen e vjeter, polisetgreke, etj, na paraqiten formate mbrojtjes se rregullaveekzistueseKontrolli dhe mbrojtja ekushtetutshmerise lidhen meparaqitjen e kushtetutave teshkruara, ku perbajne rregullaqe duhet t’ i perbahet edheorgani perfaqesues dhe serendi juridik duhet t’inenshtrohet rendit kushtetuessi me i larteKushtetutshmeria eshterezultat i garantimit te lirivedhe te drejtave te njeriut, e neSHBA edhe i strukturesfederative
  • 64. mospajtimet paraqitenrreth llojit te garancivedhe organit autoritativ qedo te autorizohej tevleresoj pajtueshmerine eligjeveNe teorin kushtetuesekrahasuese na paraqitentre sisteme te kontrollit tekushtetutshmerise seligjeve dhe akteve tjerajuridike: nga organilegjislativ, organi ivecantekushtetues osepolitik dhe ngagjykatat (terregullta osekushtetuese)
  • 65. Kontrolli dhe mbrojtja e kushtetutshmerise nga ana e organit legjislativVetem organi legjislativ (si“organ me i larte i pushtetit”eshte kompetent te vleresojpajtueshmerine e ligjit te veteme kushtetuten (karakteristikper vendet me kushtetute tebute dhe jo te qe- zbatuar neish vendet socialiste)Shtetet socialistembeshteteshin ne parimin eunitetit te pushtetitdhe“centralizmit demokratik” sirezultat edhe i ndikimit tepartise komunistePas rrenimit te sistemitsocialist ne keto vendezbatohet mbrojtja ekushtetutshmerise nepermjetgjykatave kushtteuese
  • 66. As ne Angli asnjeorgan juridikisht nukmund te refuzojzbatimin e ndonje ligjime arsyetimin sedispozitat e tij jane nekundershtim mekushtetutenEdhe Franca qe ngaviti 1789, ka ushtruarsistem te ketille tekontrollit tekushtetutshmerise
  • 67. Kontrolli dhe mbrojtja e kushtetutshmerise nga ana e organit te vecante kushtetues ose politikKontrollin dhe mbrojtjen ekushtetutshmerise e ushtronnje organ i vecante jashteparlamentit, qeverise dheorganeve gjyqesoreForme e ketille ka qene“Cenzori” ne Pensilvani gjateshe.XVIII, qe shpejtsuprimohet dhe me tepermbetet si ide e FranklinitNe France ne vitin 1793, upropozua “Juria e MadheKombetare” si “garanci eshtetasve kunder shkeljes tese drejtave dhe lirive te tyrenga ana e organit legjislativ
  • 68. Me kushtetuten e vitit1852 Senati (80 anetare)si organ politik ushtrontekete funksionEdhe kushtetuta eFrances e vitit 1958 imbeti besnik formes seketille per mbrojtjen ekushtetutshmerisenepermjet KeshillitKushtetues (ConseilConstitutionel). Sistemine kontrollit ngjajshem ehasim edhe ne Algjeri meKushtetuten e vitin 1963,ne ish RDGJ
  • 69. Keshilli Kushtetues ne FranceNuk eshte organ as thjeshtpolitik, as organ gjyqesor, pororgan special ku pervectjerash zgjidh konfliktet midispushtetit legjislativ dhe atijadministrativ dhe siguronepersine e kushtetutes ndajakteve te organit legjislativPerbehet prej 9 anetaresh memandat prej 9 vjetesh dhe nukmund te rizgjedhen. Cdo tetretin vit zgjedhet 1/3 eanetareve te tij. Anetaret eKeshillit zgjedhen nga Kryetarii Republikes (tre), Kryetari iKuvendit Kombetar (tre) dheKryetari i Senatit (tre). Pervectyre, anetare te perjetshemjane edhe kryetaret eRepublikes qe kane mbetgjalle
  • 70. Kryetarin e Keshillit e emronKryetari i Republikes.Ky organ vepron edhe sigjykate kushtetueseKeshilli Kushtetues ne Franceushtron keto funksione:kontrollin e kushtetutshmerisese akteve te Parlamentit,zgjidh kontestet lidhur mezgjedhjen e deputeteve e tesenatoreve, kontrollonrregullsine e zgjedhjes seKryetarit te Republikes,kontrollon rregullsin ereferendumit, shpall rezultatete tij dhe intervenon ne rastet eparashikuara me kushtetuteVendimet e tij janeperfundimtare teekzekutueshme dhe tedetyrueshme per te gjithe
  • 71. Sistemi i kontrollit dhe i mbrojtjes gjyqesore te kushtetutshmeriseUshtrohet nepermjet: gjykatave te rregulltanepermjet gjykatavete posacme-gjykatave kshtetuese
  • 72. Kontrolli dhe mbrojtja e kushtetutshmerise nga ana e gjykatave te rregulltaPer here te pare zbatohet neSHBA me Kushetuten e vitit1787Shkendijat e para te kesajforme i hasim me heret, nekontrollin e akteve tekuvendeve te kolonive anglezeme kartat e kolonive neshkallen e pare nga gjykatatkoloniale, ndersa ne shkallen edyte nga Lordi per tregti dhekoloniNe Portugali ne pajtim meKodin e Filipit
  • 73. Kontrolli gjyqesor ikushtetutshmerise neSHBA ka pasur ndikim neshume vende te botesNe fillim ne SHBA kapasur dilema a duhet teekzitoje kjo forme ekontrollit tekushtetutshmerise (sikundershtar Xhefersoni,Xhksoni, Linkolni, Teodordhe Franklin Ruzvelti, etj)Neni III, kaptina I, eKushtetutes se SHBA-vete vitit 1787, rregullonpoziten e GjykatesSupreme ne SHBA
  • 74. Ne sistemin gjyqesor neSHBA ndikim te fuqishemka pas e drejta zakonoreangleze, si rezultat ipraktikes gjyqesore, qevjen ne shprehje edhe neamendamentin e VII(1791)E drejta zakonore paraqetfaktor kufizues edhe perKongresinUshtrimi i kontrollit tekushetutshmerise dheligjshmerise se aktevejuridike njihet si kontrollgjyqesor (judicial review)
  • 75. Doktrina judicial reviewmbeshtetet ne keto parime:- kushtetuta paraqet aktin mete larte ne Federate, pra edheaktin me te lart per pushtetinlegjislativ dhe cdo pushtettjeter- pushteti legjislativ,administrativ dhe ai ekzekutiveshte I kufizuar dhe buronvetem nga dispozitat eKushtetutes- gjyqtaret ne praktiken e tyreduhet te mbeshteten nedispozitat e Kushtetutes, kukane per detyre qe aktet epushtetit legjislativ dheekzekutiv po qe se jane nekonflikt me Kushetuten, t’iharmonizojne me te
  • 76. Sistemi gjyqesor ne SHBAGjykatat FederativeGjykatat e njesive federale(States Courts)Me ligjin mbi judikaturen (TheJudiciary Act) 1789 janecaktuar:- gjykatat e rangut federativ,- gjykatat krahinore teFederates,- gjykatat federative teapelacionit- Gjykata Supreme e SHBA-ve
  • 77. Gjykata Supremeperbehet prej nentegjyqtareveAjo shqyrton edheceshtjet kontestuese siceshtje politike, siq janekontesti midis pushtetitlegjislativ dhe ekzekutiv,midis organeve federativedhe atyre te njesivefederale, midis vetenjesive federale, midisshtetit dhenacionaliteteve tendryshme, etj
  • 78. Nepermjet doktrinesJudicial review kjogjykate i ka dhene veteste drejte te vleresoj edhepershtatshmerine eamendamentevekushtetueseJohn Marshall-I:“Kushtetute eshte ajo qethote Gjykata Supreme”
  • 79. Kontrolli dhe mbrojtja e kushtetutshmerise nga ana egjykatave te rregullta ne federaten ZvicraneKemi forme te kombinuar ku,perpos Kuvendit Federativkontrollin e kushtetutshmerisee ushtrojne edhe GjykataFederative si gjykata terregulltaKuvendi federativ ushtronkontrollin preventiv tekushtetutave te kantoneve:- jep pelqimin e miratimit tekushtetutave te kantoneve- vendos lidhur me konfliktinper kompetence midisorganeve federative, pushtetitfederativ dhe atij kantonal,midis vete kantoneve, etj
  • 80. Kontrolli dhe mbrojtja e kushtetutshmerise nga ana e gjykatave kushtetuesePer here te pare paraqitet neAustri ne vitin 1920, si rezultati federalizmit austiak dheautorit te Kushtetutes seAustrise (1920) Hanzs KelzenitCekosllovakia me Kushtetutene vitit 1920Spanja me Kushtetuten e vitit1931Pas luftes se Dyte Boterore:Italia 1948, Gjermania 1949,perseri Austria 1945, Turqia1961, RSFJ 1963,Cekosllovakia 1968
  • 81. Modeli austriak i mbrojtjes se kushtetutshmerise dhe ligjshmerise1920 u paraqit ndersa me 1929 dukshem u persosSipas Kushtetutes se Austrise ne Fuqi Gjykata Kushtetuese perbehet:kryetarit, nenkryetarit, 12 gjyqtareve dhe 6 zevendesve. Kryetarin,nenkryetarin, gjashte gjyqtare dhe tre zevendes I emeron Kryetari IRepublikes me propozimin e Qeverise Federative. Gjashte gjyqtaret e tjeredhe tre zevendesa I emron Kryetari I Republikes ne baze te propozimit tedhomave te Kuvendit (tre gjyqtare dhe dy zevendesa I propozon KeshilliKombetar dhe tre gjyqtare dhe nje zevendes I propozon Bundesrati) Kompetencat e Gjykates Kushtetuese ne Austri jane:Kontrollin e kushtetutshmerise se ligjeve dhe akteve nenligjoreVendos per konfliktin per kompetence midis federates dhe njesivefederative (vendeve)Midis njesive federale, zgjidh kontestet kur me to eshte cenuar Kushtetutadhe ligji federativ nga ana e organeve me te larta shteteroreVendos perkitazi me padite kunder Kryetarit te Republikes per shkeljen eKushtetutes, kunder anetareve te Qeverise dhe organeve tjera federativedhe qeverive te njesive federale, kunder governatoreve dhe zevendesve tetyre per shkeljen e ligjit dhe akteve nenligjoreKontrollon kushtetutshmerine e procesit zgjedhor
  • 82. Lirite dhe tedrejtat e njeriut e te shtetasit pergatiti:Dr.sc. Mersim Maksuti (ligjerata e shtate)
  • 83. Paraqitja dhe zhvillimi i Institucionit te lirive dhe tedrejtave te njeriut e te shtetasitMagna carta libertatum1215Peticioni mbi te drejtat(Petition of Rights) 1628Habeas Corpus Act 1679Ligji mbi te drejtat (Bill ofRights) 1689Deklarata e Virxhinise1776
  • 84. Deklarata e Pavaresise seSHBA-ve 1776Deklarata e te drejtave tenjeriut dhe te shtetasit neFrance 1789Deklarata e (Montanjarit) e tedrejtave te njeriut dhe teshtetasit 1793Deklarata e te drejtave tepopullit punonjes dhe teeksploatuar (e miratuar ngaKongresi i Sovjeteve, 24 janar1918)
  • 85. Qendrimi i kushtetutes ndaj institucionit te lirive dhe tedrejtave te njeriut dhe shtetasitKushtetuta e SHBA 1787nuk ka perbajtur dispozitambi lirite dhe te drejtat enjeriut15 dhjetor 1791 hyn ne fuqidhjete amendamentet epara mbi lirite dhe te drejtate njeriut (te propozuar ngaTomas Xhefersoni)Kushtetuta e Frances 1791dhe te tjerat (pervec asaj tevitit 1875), e ka marre neteresi ne preambullDeklaraten mbi te drejtat enjeriut 1789
  • 86. Lirite dhe te drejtat e njeriutgarantohen edhe ne tekstinnormativ te kushtetutes(qysh nga Kushtetuta eVajmarit 1919)Rregullimi kushtetues i lirivedhe te drejtave te njeriuteshte praktikuar edhe nevendet socialisteVendet ne tranzicion edheketo proklamojne dhegarantojne lirite dhe tedrejata e njeriut mekushtetutat e tyre
  • 87. Lirite dhe te drejtat e njeriut ne te drejten nderkombetareKarta e Organizates seKombeve te Bashkuaraproklamon dhegaranton lirite dhe tedrejtat e njeriutKarta percaktonorganet qendrore qedo te kujdesen persendertimin ne praktikete lirive dhe te drejtavete njeriut: Asanbleja ePergjithshme dheKeshilli Ekonomik
  • 88. Me 10 dhjetor 1948 (ne Paris) nxjerret Deklarata epergjithshme per te Drejtat e Njeriut, ne te cilentheksohet se: “njohja e dinjitetit dhe te drejtavete barabarta dhe te patjetersueshme te tegjithe anetareve te familjes se njerezimiteshte themeli i lirise, i drejtesise dhe i paqesne bote, se mosrespektimi ose shkelja e tedrejtave te njeriut ka sjell veprime barbare;se liria e fjales dhe e bindjes dhe lirimi ngafrika e skamja jane aspiratat me te larta tecdo njeriu, dhe se mbrojtja e te drejtave tenjeriut me rendin juridik duhet te siguroj qenjeriu te mos jete detyruar qe si rrugedalje tekete kryengritjen kunder tiranive dheshtypesve”
  • 89. Deklrata nuk ka forcen etraktatit nderkombetar dhe nukparasheh sanksione23 mars 1976 hyn ne fuqi:Pakti nderkombetar mbi tedrejtat qytetare dhe politike3 janar 1976 hyn ne fuqi: Paktinderkombetar mbi te drejtatekonomike, sociale dhekulturore dhe Protokollinopcional ne Paktinnderkombetar mbi te drejtatcivile dhe politikeKeto pakte perbajne edhe tedrejten e popujve pervetevendosje dhe te drejtat epakicave
  • 90. 1950 anetaret e KeshillitEvropian kane nenshkruarKonventen mbi te Drejtatdhe Lirite Themelore teNjeriutKonventa ka siguruar edhemekanizma politik egjyqesor per respektimin eobligimeve dhe organet perushtrimin e kesaj detyre:Komisionin Evropian per teDrejtat e Njeriut dheGjykaten Evropiane per teDrejtat e Njeriut
  • 91. Mbrojtja kushtetuese-juridike e lirive dhe e te drejtave te njeriut e te shtetasit Gjykatat kushtetuese Gjykatat e rregullta (SHBA) Normat kushtetuese qe garantojne lirite dhe te drejtat e njeriut duhet te jene drejteperdrejte te zbatueshme Te sigurohen mjetet e domosdoshme juridike: barazia e plote para procedurave te organeve gjyqesore dhe te atyre te administrates, e drejt e ankeses, kushtetutshmeria dhe ligjshmeria, etj
  • 92. Klasifikimi i lirive dhe te drejtave te njeriutLirite dhe te drejtatpersonaleLirite dhe te drejtatpolitikeLirite dhe te drejtatekonomike-socialedhe kulturore
  • 93. Lirite dhe te drejtat personale -E drejta ne jetese-askush nuk mund të vendos përjetësgjatësin dhe mënyrën ejetesës së tij, përveҫ se me rastin eshqiptimit të dënimit më të rëndë-dënimit me vdekjeNjë personi të caktuar mund t’imerret jeta në vetëmbrojtje tëdomosdoshme nga personi i cilipërdorë dhunëPolici ka të drejtë të përdoriarmën e zjarrit për të mbrojturjetën e qytetarëve, të zbrapsisulmin e drejtëpërdrejtë qërrezikon jetën e tij, të zbrapsisulmin mbi ndonjë objekt apopersonalitetin që mbron, tëpengojë ikjen e kryerësit të veprëssë rëndë penale apo të pengojëikjen e të burgosurit
  • 94. Konventa Evropiane (1950) ndalon deniminme vdekjeKonventa lejon parashikimin e dënimit mevdekje nga shtetet vetëm për veprat e kryeragjatë kohës së luftës apo me rastin e ndonjërreziku të drejtëpërdrejtë ushtarakKonventa ndalohen ekstradimin e personavenë vendet ku zbatohet dënimi me vdekje përdorimi i dhunës nuk guxon asesi të keqpërdoret
  • 95. E drejta në mosdiskriminimE drejta në mosdiskriminim nënkupton të drejtën enjeriut në barazi në sferën e lirive dhe të drejtave tënjeriut, pa dallim për nga gjinia, raca, ngjyra elëkurës, përkatësia kombëtare, dallimi social,përkatësia politike e fetare, pasurisë ekonomike si dhegjendjes së përgjithshmeKjo e drejtë gjithashtu nënkupton dhe të drejtën përbarazi para Kushtetutës dhe ligjeveSa respektohet e drejta në mosdiskriminim nëRepublikën e Maqedonisë?
  • 96. Presupcioni (presupozimi) i fajësisë së qytetaritshprehet në qëndrimin se: “Askush nuk mund të dënohet për vepër e cila para se të jetë kryer nuk kaqenë e dënuar me ligj apo akt tjetër si vepër e dënueshme dhe për të cilënnuk ka qenë i parapa dënimi (nullum crimen, nulla poena, sine lege) ;personi i akuzuar për vepër penale do të konsiderohet i fajshëm derisafajësia e tij nuk do të konstatohet me vendim të plotëfuqishëm gjyqësor; personi i cili në mënyrë të paligjshme është privuar nga liria, arrestuar apoështë gjykuar jo në bazë të ligjit ka të drejtë në kompezimin e dëmit apo tëdrejta të tjera të përcaktuara me ligj;askush nuk mund të gjykohet përsëri për vepra për të cilat ka qenë igjykuar, dhe as për ato që është sjell vendim i plotëfuqishëm gjyqësor; veprat penale dhe sanksionet mund të përcaktohen vetëm me ligj”
  • 97. E drejta në mbrojtjenënkupton të drejtën e garantuar me kushtetutë të qytetarit përmbrojtje në procedurat para organeve shtetërore sidomos merastin e përcaktimit të paraburgimitndihma juridike (avokatura) vjen në shprehje me rastin ezhvillimit të procedurave të caktuara, duke filluar ngaparashtrimi i kërkesës së caktuar, që nënkupton argumentiminjuridik të saj, prezentimin e fakteve dhe dëshmive relevantegjatë zhvillimit të procedurës, ngritjen e ankesës kundërvendimit të shkallës së parë si dhe ndërrmarrjen e veprimevetjera në pajtim me ligjet qoftë në aspektin material apo formal
  • 98. E drejta në liriMigel De Servantes e konsideronte dhe vlerësonte lirinë,ngjajshëm si Sokrati: “Me te nuk mund të krahasohen aspasuritë që i fsheh toka, as ato që i fsheh deti; për lirinë dhepër nderin, mund dhe duhet të sakrifikohet dhe jeta, dhe ekundërta privimi nga liria është e keqja më e madhe, që mundtu ndodhi njerëzve”E drejta në liri nënkupton të drejtën e njeriut në lirinë elëvizjes, lirinë e veprimit dhe lirinë e sjelljesXhon Akton “Liria është ligji më i lartë. Ajo mund tëkufizohet vetëm me më shumë liri”Liria e njeriut mund të kufizohet vetëm me vendim gjyqësor,nën kushtet dhe procedurën e parapa me ligj. Kufizimi i lirisë,vjen në shprehje nëpërmjet masës së paraburgimit
  • 99. Sipas Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë, paraburgimiushtrohet nën këto kushte: e para, personi i privuar nga liria duhet menjëherë tëinformohet për shkaqet e privimit të tij; e dyta, personi medoemos duhet të njohtohet me të drejtat e tijdhe nga ai nuk mund të kërkohet të japi deklarata; e treta, personi ka të drejtë në mbrojtje në procedurat policoredhe ate gjyqësore; e katërta, personi i privuar nga liria, duhet menjehërë dhe mëvonë deri në 24 orë nga momenti i privimit nga liria, tënxjerret para gjykatës, e cila pa shtyerje do vendosi përligjshmërinë e privimit nga liria, dhee pesta, paraburgimi deri në ngritjen e aktit të akuzës mund tëzgjasi, me vendim të gjykatës, më së shumti 180 ditë nga ditae paraburgimit
  • 100. E drejta e jetespersonale private(e privatesis)nënkuptojmë të drejtën e njeriutqë të mos trazohet në jetën e tijpersonale dhe familjare, jovetëmme rastin e indiskrecionit,bastisjes së gjërave personale, poredhe nga mbrojtja gjatë përgjimittë telefonit dhe të bisedave tëtjera, mbrojtjen nga publikimi i“ngjarjeve nga e kaluara” e cila ifyen interesat morale, sekretinpersonal etj.Ajo ҫka nuk i përket syve dheveshëve të huaj- d.m.th., sikur asqë ekziston. Ky është “ligji më ishenjtë i sjelljes së njeriut” –theksonte Xhon Golsvordi
  • 101. Pacenueshmeria e banesesmund të kufizohet vetëm mevendim gjyqësor kur ështënë pyetje zbulimi apopengimi i veprave penaleapo mbrojtjes së shëndetit tënjerëzveGjatë bastisjes së banesës katë drejtë të marrë pjesë edhepronari i banesës, apo anëtarii familjes, respektivishtpërfaqësuesi i tij, ndërsabastisja mund të bëhet vetëmme praninë e dydëshmitarëve
  • 102. personi zyrtar mund të hyjë në banesën e huaj apo hapësirattjera edhe pa vendim të organit kompetent dhe të kryejbastisjen edhe pa prezencën e dëshmitarëve, nëse kjo është edomosdoshme për kapjen e drejtëpërdrejtë të kryerësve tëveprave penale apo për sigurinë e njerëzve dhe pasurisë, aponëse është e qartë se në tjetër mënyrë nuk mund të sigurohenfaktet në procedurën penaleMe jetën private Gjykata Evropiane nënkupton integritetinfizik dhe moral të personit, duke përfshirë dhe jetën seksuale
  • 103. Liria e qarkullimit dhe e zgjedhjes se vendbanimit Ajo mund të kufizohet vetëm me ligj, dhe në këto raste kur është e nevojshme: e para, për sigurinë e një shteti (vendi); e dyta, për udhëheqjen e procedurës; dhe e treta, për mbrojtjen e shëndetit të njerëzve Konventa Evropiane: “Çdo person i cili ligjërisht ndodhet në territorin e një shteti ka të drejtë lirishtë të qarkullojë në të dhe të zgjedhi vendin e banimit. Çdo person është i lirë që lirishtë të lëshojë ҫdo vend, duke përfshirë dhe vendin e tij”.
  • 104. E drejta e shtetësisëE drejta e shtetësisë do të thotë e drejta e qytetarit të jetështetas i një vendi të caktuar, respektivisht e drejta që tëvendosi lidhje juridike me shtetin në të cilin jeton dhe punon Mbi bazën e kësaj lidhjeje, qytetari bëhet subjekt i lirive, tëdrejtave dhe detyrimeve të përcaktuara sipas akteve internedhe marrëveshjeve e konventave ndërkombëtareShtetësi në RM fitohet: e para, në bazë të shtetësisë sëprindërve apo lidhjes së gjakut (jus sanguinis); e dyta, në bazëtë lindjes (jus soli); e treta, në bazë të natyralizimit (jusdomicile-të vendbanimit) dhe e katërta, në bazë tëmarrëveshjes ndërkombëtare
  • 105. Lirite dhe te Drejtat Politike dheSocial-Ekonomike
  • 106. Lirite dhe te drejtat politikeLiria e te menduaritLiria e ndergjegjesLiria e besimitE drejta e zgjedhjesLiria e bashkimitLiria e fjales,Liria e shtypitE drejta e baraziseE drejta e shprehjes se perkatesise nacionaleE drejta e peticionit
  • 107. E drejta e zgjedhjesE drejta e zgjedhjesmund te jete:aktive dhe pasive
  • 108. Liria e bashkimitPartite politikeSindikatatNe vendetjodemokratike eshteshpallur si “komplotndaj sistemit”Cka jane partitepolitike?
  • 109. Liria e te menduaritGalileo Galileu kunder“saktesise se dogmesfetare se bota nuk sillet”eshte pergjigjur dukepranuar vdekjes se“Megjithate rrotullohet”Spinoza angazhohej perlirine e mendimit e te fjales sie drejte natyrore dhe epatjetersueshme:“konsiderohet i dhunshem aisundim qe perpiqet ta shtrijpushtetin e vet edhe nemendime”
  • 110. Liria e ndergjegjes (e percaktimit) te njeriutNenkupton te drejten enjeriut ne integritet tebrendshem moral dhe neshprehjen e ndjenjavedhe te botekuptimevepersonale ne pajtim meate integritetDisa teoricien eidentifikojne me lirine ebesimit
  • 111. Liria e besimit Nenkupton te drejten eindividit per te besuar nje fe,ose nje tjeter, ose per te mosbesuar asnje, si dhe lirisht teshpreh bindjet e veta fetare…Xhon Loku shkroi Letren pertolerancen ne te cilen iamohonte kishes nderhyrjet nepunet e kesaj bote dheperdorimin e forces perrealizimin e misionit te saj
  • 112. Liria e shtypitNenkupton te drejten enxjerrjes, se gazetave,revistave dhe publikimevetjera, ne te cilat shtetasitshprehin publikishtmendimet, pikpamjet etyre mbi ceshtjet endryshme politike,shoqerore, ekonomike,sociale, etjSot gezojne epitetin e“pushtetit te katert”
  • 113. Liria e fjales, e tubimit dhe e grumbullimit publik
  • 114. E drejta ne barazi“Te gjithe jane tebarabarte para ligjit”Ne vendetjodemokratike nukperfillet ndajpjesetareve tenacionaliteteve“joshtetformuese”
  • 115. Te drejtat sociale-ekonomikeE drejta e pronesiseLiria e punesE drejta per puneE drejta ne orar te kufizuarE drejta ne sigurim socialE drejta e shkollimit
  • 116. E drejta e pronesise
  • 117. Liria e punesDisa kuptime: - te drejten e shtetasit qe lirisht ta zgjedh profesionin dhe punen - mohimin e punes me dhune, mohimin e lidhshmerise se njeriut per territorin e caktuar ku duhet te punoje - barazia e shtetasve me rastin e punesimit “Cdo vend pune dhe cdo funksion ne shoqeri eshte i arritshem, ne kushte te barabarta, per secilin shtetas”
  • 118. - E drejta per pune- E drejta ne orar te kufizuat te punes- Te drejtat ne baze te sigurimit social- E drejta per shkollim
  • 119. Te drejtat tjera kushtetueseE drejta e shtetesiseE drejta e trashigimiseMbrojtja e nenes dhe efemijesFamilja dhe martesaPlanifikimi i familjesE drejta e ambientit teshendoshE drejta ne baneseTe drejat e te huajve, etj
  • 120. Detyrat e shtetasveObligimin ushtarakRespektimin e kushtetutes dhe ligjitPagimin e tatimit, etj
  • 121. Shteti dhe sistemet e organizimit te pushtetit Pergatiti:Dr.sc. Mersim Maksuti (ligjerata e dhjete)
  • 122. Kuptimi i shtetit“shtet” ne shumicen e gjuheve buron ngafjala latine “status”Frengjisht - “etat”; italisht - ”stato”; anglisht– “state”; spanjisht – “estado”; gjermanisht– “staat”, shqip – “shtet”.Keto terma paraqiten nga sh.XVI
  • 123. Teorite mbi paraqitjen e shtetitTeorite patriarkaleTeoria mbi preardhjen e mbinatyrshme (ngaPerendia) te shtetitTeorite biologjike organistikeTeorite mbi kontraten shoqeroreTeorite e dhunes (forces)Teorite funksionaliste (si organizate perushtrimin e funksioneve te caktuara brendasistemit social)Teoria marksiste- organizate e dhunes
  • 124. Termi “shtet” ne kuptimin e ngushtenenkupton aparatin shteteror (teresine eorganeve individuale dhe kolegjiale me raportehijerarkike, si teresi te individeve-nepunesve qepunojne ne ato organeNe kuptimin e gjere me “shtet” kuptojme tereshoqerine te perfshire ne nje organizemshteteror, d.m.th. jo vetem aparatin shteteror,por edhe territorin dhe banoret nen pushtetinshteteror te nje vendi
  • 125. Tipet dhe format e shtetitSipas marredhenieve ne prodhim dhe perbajtjaklasore kemi: shtetin skllavo-pronar, feudal,kapitalist dhe proletarHeredoti flet per: monarkine, aristokracine dhedemokracineAristoteli pohon ka forma te “drejta” te shtetit:monarkine, aristokracine dhe “politine”, ndersa“jo te drejta”: tiranine, oligarkine dhedemokracineMonteske i ndan sistemet politike: ne republike,monarki dhe despoti
  • 126. Format e shtetitne skllavopronari: monarkite skllavopronare (Egjipti, Babilonia,Asiria, Persia, Roma); demokracia sklavopronare (Athina) dhearistokracia sklavopronare (Sparta)Shteti feudal ka keto forma: monarkia feudale, monarkiaperfaqesuese e rendeve (kastave), republika feudale (qytetetmesjetare te evropes: Venediku, Firenca, Gjenova)Shteti borgjez paraqitet ne forme te monarkise kushtetuese (Anglia,Holanda, Belgjika, Danimarka, Suedia, Norvegjia, Spanja) dherepublikes demokratike (SHBA, Franca, Italia, etj)Midis dy luftera boterore: shteti fashist-totalitar (Italia-1922,Gjermani 1933, Spanje, Portugali, etj)Vendet socialiste: republika socialiste (shtete totalitare)Shtetet e tranzicionit: republike demokratike (ngjajshme me sisteminborgjez)
  • 127. Pushteti shteterorShteti eshte organizate e cila mbeshtetet nenenshtrimin e popullit, ne territorin e caktuar,pushtetit te saj me te larteShteti ka elementin specifik, qe eshte pushteti itij, si raport urdherues, ku njeri (apo meshume nga ta) urdheron, ndersa te tjeret inenshtrohen atyre urdherave. Domethene, nekufijte e territorit shteteror, pushteti shteteroreshte pushtet me i larte, pushtet sovran, te cilit inenshtrohen te gjitha pushtetet e tjera
  • 128. Atributet e pushtetit shteterorPavaresia (brendshme dhe e jashtme),nenkupton mundesin juridike te shtetit qe, mevendimin e vet, ta caktoje kornizen ekompetences dhe te aktivitetit te vet dhe tendermare te gjitha masat per t’u mbrojturKontinuitetiPandashmeria
  • 129. Legjitimiteti i pushtetit shteterorLegjitimiteti dallon nga legalitetiLegjitim eshte pushteti i vendosur me vendimin eshumices se popullitLegaliteti nenkupton organizimin dhe punen einstitucioneve dhe bartesve te pushtetit nepajtim me ligjin ne fuqiMaks Veberi dallon tre tipe ideale te pushtetit:pushtetin racional-ligor, pushtetin tradicional dhepushtetin karizmatikNe baze te burimit te autoritetit te pushtetit kemi:teoria teokratike (zoti), teoria autokratike(vetevetja) dhe teoria demokratike (populli)
  • 130. Funksionet e pushtetit shteteror“funksioni” nenkupton veprimtarine e organizuar,paraprakisht te caktuar, per realizimin e njeqellimi te caktuar (krijimin e ligjit, aktitadministrativ, aktgjykimit, etj)Shteti si titullar i pushtetit me te larte (posta diimpero) ne territorin e vet, i realizon qellimet eveta shoqerore permes funksioneve te veta tecaktuaraFunksionet e shtetit ndahen ne atelegjislativ, ekzekutiv dhe gjyqesor
  • 131. Funksioni legjislativ E ushtron shteti permes sajimit te normave,rendom ligjeve, me te cilat krijohet rendi juridikLigji perbehet nga rregulla juridike te reja(konstituive), te pergjithshme dhe abstrakteBrenda funksionit legjislativ dallojme dyfunksione: funksionin e rregullt legjislativ(ligjvenes) dhe funksionin normativ (i ciliushtrohet permes akteve adminisrative:dekretligjeve, urdheresat, rregulloret, etj)
  • 132. Funksioni ekzekutivRuhet rendi juridik (permes policise), sigurohetushtrimi i sherbimeve publikeFunksioni ekzekutiv perbehet nga: - funksioni administrativ(realizimi I dispozicionit te ligjit nepermjetorganeve te administrates) dhe - funksioni i qeverise (konsiston nepercaktimin e qellimeve te shtetit dhe dhenien eudhezimeve per ushtrimin e funksioneve te tjerashteterore. Ky funksion ushtrohet ne diskrecionnepermjet akteve politike qe ndermerren masate rendesishme ne politiken e brendshme dhete jashtme te vendit si: emertimi i anetareve teqeverise, konvokimi dhe shperdarja eparlamentit, shpallja e luftes dhe lidhja e paqes,lidhja e marreveshjeve nderkombetare, etj )
  • 133. Funksioni gjyqesorNepermjet ketij funksioni ruhet dherealizohet rendi juridik. Konsiston nevleresimin e sjelljeve te njerezve sipasnormes juridike, me qellim te zgjidhjes sekontesteve ne shoqeriElementet qenesore te ketij funksioni jane:norma juridike (ligji), sjellja e njerezve, ecila vleresohet dhe kontesti
  • 134. SovranitetiRrjedh nga lat. e re “supremus” (i pavarur) dhe“supremitas” (epersi), si dhe nga fjala e vjeterfrenge “sovrain” (i pavarur)Ky term perdoret per te shenuar poziten me telarte – supreme te ndonje subjekti nefusheveprimin e tijDo te thote se subjekti me kete vecori eshte ipavaur nga subjektet tjere, ndersa subjektettjere jane te varur nga ai
  • 135. Ne Egjiptin e vjeter sovran ka qenePerendia, nder te faraoni e pastajqytetaret e lire, bujqit dhe roberitNe Greqin antike sipas Platonit sovrankane qene filozofet ndersa sipasAristotelit ligjiNe shtetin e Romes sovrani ka qenePerandori i RomesNe Mesjete sovrani ishte kisha(dekretistet) dhe shteti (legistet)Ne monarkite apsolute - monarku
  • 136. Ne sh.XVIII paraqitet teoria e sovranitetitpopullor nen ndikimin e RusoitNe shek.XIX paraqitet sovraniteti shteteror(Georg Jelenik)Termi “sovranitet” perdoret per te shenuaredhe te drejten e popujve pervetevendosje (sovraniteti kombetar)
  • 137. Sovraniteti i shtetitKuptojme:1. Pavaresine e pushtetit shteteror(ne marrjen e vendimeve dhe veprimeve neraport me cdo pushtet tejter, brenda apo jashte,ne radhe te pare ndaj shteteve tjera2. Epersine (supremacionin) epushtetit shteteror (brenda territorit tevete shteteror eshte pushteti me i larte se cdopushtet tjeter3. Pakufizueshmeria juridike epushtetit shteteror (lirine e plote nekrijimin dhe zbatimin e normave juridike – pervecnga normat e se drejtes nderkombetare)
  • 138. Sovraniteti i popullitEshte i lidhur me bartesit e sovranitetit brendashtetitSovraniteti popullor mbeshtetet ne KontratenShoqeroreSipas Rusoit pushteti i takon popullit dhe aivete duhet ta ushtroje ate pushtet sipas vullnetitte shumicesSovraniteti i kombit (Kombi nukperputhet me individet te cilet jetojne ne territorine shtetit)
  • 139. Format e drejteperdrejta te realizimit te sovranitetitFormat e Demokracise se drejteperdrejte:- referendumi- plebisciti- vetoja e popullit (forme e referendumit kuzgjedhesit shfuqizojne ligjet ne fuqi),- tubimi i shtetasve
  • 140. PARLAMENTI Pergatiti:Dr.sc. Mersim Maksuti (ligjerata e …)
  • 141. Kuptimi dhe preardhja e parlamentitParlare-te folurit apo diskutim,Curia Regis (Keshilli i Mbretit),1215 emertohet si “Magnum Concilium”,1295 emertohej si “Great Model, Parliament” si perfaqesigjithekombetare,Nga Gjysma e sh.XIV emertohet si “parlamentum” dheperbehet prej dy dhomaveNe sh.XVIII per here te pare (Kushtet e SHBA) ushtronfunksionin legjislativ nen ndikimin e Monteskies ”Sikurligjet do ti merrte monarku, nuk do te kishte liri”, per te“shtuar se shumica me mire e ushtron funksioninlegjislativ se sa nje njeri i vetem”Sot paraqet institucionin kryesor te demokracise parlame
  • 142. Funksionet e parlamentitFunksioni legjislativFunksioni zgjedhordheFunksioni mbikqyres iparlamentit
  • 143. Funksioni legjislativKufiri i larte nxjerrja ekushtetutes, kufiri i ulet nxjerrjae urdheresave si aktenenligjoreFunksioni legjislativ perfshintre faza: iniciativa legjislative,shqyrtimi i ligjeve ne parlamentdhe hyrja ne fuqi e ligjeveNxjerrja e buxhetitRatifikimin e marreveshjevenderkombetareVendosja per luften dhe paqenShpallja e referendumit
  • 144. Funksioni zgjedhorZgjedhjen dhe shkarkimin e: shefit te shtetit te qeverise apo anetareve te sajte eproreve te organeve dhe organizataveadministrativeTe bartesve te funksioneve te gjyqesise(gjyqtareve, prokuroreve publik,etj)E gjykatave kushetueseTe bartesve tjere te funksioneve publike
  • 145. Funksioni mbikqyresMjetet e rregullta te kontrollit prlamentar: Miratimi i buxhetit Paraqitja e raporteve periodike te qeverise ne parlamentMjetet e jashtezakonshme: Pyetjet e deputeteve Interpelanca parlamentare Komisionet anketuese Votebesimi i qeverise Shkarkimi i qeverise
  • 146. ORGANET E GJYQESISE Pergatiti: Dr.sc. Mersim Maksuti (ligjerata e …)
  • 147. Sistemi i organeve te drejtesise (gjyqesise)Organet e drejtesise, si bartes te njerit ngafunksionet e pushtetit shteteror (pervec atijlegjislativ dhe ekzekutiv) merrem me zbatimin enormave te pergjithshme juridike ne rastetkonkrete nepermjet te zgjidhjeve te konfliktevenga ana e gjykataveFunksioni gjyqesor qendron ne sendertimin embrojtjes te se drejtave qe i takojne dikujt,mbrojtjen e rendit shoqeror, ekonomik e politikNe sistemin e organeve te drejtesise hyjne:gjykatat, prokuroria dhe avokatia publike
  • 148. Gjykatat si kategori e se drejtes kushtetueseMbrojne interesat dhe vlerat themelore te shoqeriseNe fillim paraqiten ne forme te keshillave te qytetareve,te formuar ad hoc per zgjidhjen e konflikteve personalee grupore, sot paraqesin institucione te perhershme dhete pazavendesueshme te shtetitNe sistemet autokratike ishin te varura nga bartesitekzekutiv te pushtetitTeoria e ndarjes se pushtetit sjell risi ne pikpamje tepozites se gjykataveGjykatat kane luajtur rol pozitiv ne mbrojtjen e lirive dhete drejtave te njeriutGjykatat qe nga fillimi deri me sot, paraqesin institucionedualisteKushtetutat e vendeve te Evropes kane qendrim tendryshem ndaj gjykataveKushtetuta e Frances 1791 nuk i rregullon gjykatat
  • 149. Me vendosjen e kushtetutshmerise gjykatatgjejne vend te rendesishem ne kushtetutat edisa sheteve: Kushtetuten e Vajmarit 1919, teAustrise, Cekosllovakise, Polonise 1920, etjNe periudhat e krizes se demokracise, qendriminegativ ndaj kushtetutshmerise shprehet edhendaj gjyqesisePerkunder gjithe kesaj Kushtetuta e SHBA-ve,nen ndikimin e sistemit anglosankson Comonlaw i ka institucionalizuar gjykatat si organe tebarabarta te pushtetit duke bere kufizimin epushtetit federativ edhe te njesive federaleRasti eshte i njejte edhe me kushetuten eZvicres 1874Ne vendet socialiste kane ekzistuar gjykatatQendrim pozitiv ndaj gjykatave ka edhe nevendet e tranzicionit
  • 150. Funksioni gjyqesorQe nga Ciceroni, Loku e Monteskie kane pohuarse funksioni gjyqesor eshte i pavarur, i barabarteme funksionin legjilativ e ekzekutiv dhe separaqet mjet mbrotjeje kunder shperdorimit tefunksioneve tjeraSi reaksion ndaj mendimit te ketill sociologet dhepolitikologet “realist” pohojne se gjyqesia eshte“institucion thjeshte politik”Shume teoricien nisen nga pervojat e shtetevekonkrete dhe japin qendrime mbi rolin egjykataveVetem ne sistemin demokratik mund tefunksionojne gjykatat e pavarura
  • 151. Funksioni gjyqesor eshte forme dhe menyre, egarantuar me kushtetute, e mbrojtjes sebarabarte dhe te panashme te lirive dhe tedrejtave te njeriut e te shtetasit, te prones dhe teinteresave shteterore e shoqerore; forme dhemenyre e percaktimit te pergjegjesise te tegjitheve dhe te secilit dhe e shqiptimit tesanksioneve penale ne baze te pergjegjesiseFunksioni gjyqesor eshte forme themelore embrojtjes se kushtetutshmerise e te renditkushtetuesPer te gjitha te drejtat e shtetasit mund tevendos vetem gjykata, per perdorimin e dhunes,sidomos kur kemi te bejme me jeten, lirine dhepersonlitetin e tijFunksioni gjyqesor paraqet negacion te“gjyqesise policore”
  • 152. Kompetencat e gjykataveGjykimi i veprave penale te caktuara, e ne baze te saj,edhe shqiptimi i sanksioneve penale (denimeve) per atovepraZgjidhja e konflikteve dhe kontesteve midis personavefizike e juridik (shtetasve, institucioneve, ndermarrjeve,organizatave, etj) me karakter pasuror, juridik, familjardhe te konflikteve tjeraNe disa vende ushtrojne edhe kontrollin e ligjshmerise seakteve te organeve te administrates (konfliktiadministrativ) kur me te eshte vendosur mbi te drejtatapo detyrimet individuale te shtetasveNe disa vende mbrojne kushtetutshmerine
  • 153. Procedura gjyqesoreVaresishte nga lloji i ceshtjes juridike per te cilenvendos gjykata, ekzistojne: procedura penale,procedura kontestimore, procedurajashtekontestimore, procedura e ekzekutimit, etj.Procedurat rregullohen me ligje te vecantaProcedura ka rendesi, ngase ka per qellim qe tevertetohet se a ekziston kerkesa te cilen pala dota sendertoje ne procedure, ne baze te se cilesgjykata duhet te marre vendimin perkatesPer te siguruar objektivitetin e gjykates, ne tegjitha vendet jane zbatuar rregulla te caktuara teprocedures gjyqesore
  • 154. Parimet (rregullat) e punes se gjykatave:Obligimi i gjykates te marr ne pyetje secilin parase t’i shqiptohet denimi;Sigurimi i mundesise, seciles pale, qe paragjykates drejteperdrejte t’i kundervihet palestjeter dhe drejteperdrejte t’i kundershtoj pohimete saj;E drejta e paleve qe para gjykates t’i shqyrtojneceshtjet me goje;Puna publike e gjykates;E drejta e pales te kundershtoje vendimet egjykates te shkalles se pare (parimi idyshkallesise);
  • 155. ProkuroriaDallohet per nga pozita, organizimi dhe autorizimet,varesisht nga sistemi politik i cdo vendiNe disa vende prokuroria perfshihet ne organet egjyqesise (te drejtesise) ne kuptimin e gjere, e ne disatjera vecohet si organ i posacem shteteror e ne disa siorgan i dministratesVaresisht nga pozita dhe autorizimet ne disa vendeemertohet si “prokurori publike”, “prokurori shteterore”Zhvillohet nga institucioni i prokuratures pas revollucionitdemokratik borgjez me qellim te ndarjes se funksionit tendjekjes penale nga funksioni i gjykimitFunksioni i prokurorise qendron ne ndjekjen e kryersvete veprave penale, qe perfshin fillimin e procedurespenale, perfaqesimin e akuzes para gjykates dheparaqitjen e mjeteve te rregullta e te jashtezakonshmejuridike
  • 156. Ne vendet socialiste prokuroria ka ushtruar ne emer teshtetit, kontrollin per zbatimin e perpiket te ligjeve, dukekonstatuar faktet e shkeljes se tyre dhe duke menjanuarketo shkelje nepermjet organeve te tjere shteteroreKa qene ne duart e prijesit te partise dhe ka sherbyer simjet per qerim hesapesh me kundershtaret politike per“pastrime” kadrovike nepermjet proceseve te montuarapolitikeNe SHBA ky organ perfshihet ne organet e pushtetitekzekutiv, ku ne krye te Prokurorise Federative eshteprokurori (atornej) i pergjithshem. Ate e emron kryetari iSHBA-ve me pelqimin e Senatit. Ai eshte njekohsishtminister i drejtesiseOrganizimi i prokurorise mbeshtet ne parimin ecentralizmit, ku prokurorit te hallkes me te larte i lejonnderhyrjen ne punen e prokuroreve te hallkave me teulta, te marrjes se rasteve, te dhenies se instruksioneve,te emerimit dhe te shkarkimit te prokuroreve te hallkaveme te ulta
  • 157. Avokati i popullitSi organ i shtetit mbron te drejtat e njeriut ngaadministrata shteterore dhe sherbimet publikeNe Kinen e vjeter mandarinet si “sy dhe vesh” teperandorit qe e kane informuar per ate se c’mendonpopulli per punen e nepunsve te tij.Ngjajshem ishin edhe eforet ne Athinen e vjeter dhetribunet plebej ne Romen e vjeterNe kuptimin bashkohor perhere te pare eshte zbatuar neSuedi 1809 (ombudsmani)Gjate sh.XX zbatohet edhe ne Angli, SHBA, Kanade,France. Dhe ne vendet e tranzicionitEmertohet: “ombudsman”, “avokati i popullit”,“ombudsperson” “komisionar per te drejtat e njeriut”,“ombudsman kombetar”, “komisionar i parlamentit”,“komisionar hulumtues”, etj.
  • 158. Per cilat vecori shquhet avokati i popullit?Detyre themelore e tij eshte mbrojtja e te drejtave tenjeriut kur ato jane te cenuara nga administratashteterore;Ushtron funksionin e vete ne menyre efikase dhe falas;Eshte organ shteteror i zgjedhur nga parlamenti te cilitedhe i pergjigjet;Nuk perdor dhunen, kercenimet, sanksionet, nukurdheron, vete kurre nuk shqipton denime;Propozon, fillon iniciativen, meson, keshillon dhekordinon punen me sherbimet shteterore me qellim tegjetjes se zgjidhjeve me te drejta, te mbrojtjes se tedrejtave te njeriut;Eshte institucion, i cili me sjelljen e vet ndaj njeriut dhepopullit, deshmohet si organ i shtetit ne sherbim tenjeriut dhe popullit;I zgjidh rastet kontestuese duke u perpjekur qe normajuridike te zbatohet ne baze te kushtetutes dhe ligjit
  • 159. FEDERALIZMI Pergatiti:Doc.dr. Mersim Maksuti (ligjerata e …)
  • 160. Shteti i thjeshte (unitar)Sipas shkalles se centralizimit: shtete te thjeshta dheshtete te perberaShteti unitar eshte ajo forme e organizimit shteteror ne tecilen pushteti sheteror i takon organeve qendroreShteti unitar: nje kushtetute, nje sovranitet shteteror(unik), nje legjislacion, unitetin e shtetesise dhe teorganizates shteteroreVaresisht nga raporti midis organeve qendrore dheorganeve te njesive administrative-territoriale kemi: shtetunitar te centralizuar (organet joqendrore konsiderohenpjese perberse e organeve qendrore) dhe tedecentralizuar (ekziston pavaresi me ligj) si sinonim i menyres se ketill te organizimit te pushtetitperdoret termi “unitarist” nga fjala “unitarizem”.Vjen neshprehje me shume ne shtetet e perbera, ato federative.
  • 161. Shteti i perberePerbehet nga disa shteteKemi: me shume bartes te pushtetit ekzekutiv, meshume organe legjislative, me shume kushtetuta, orgndete dyfishta apo te shumefishta te administrates dhedrejtesise, shtetesi te dyfisht, etjBashkimi behet ne baze te interesave te perbashketaBashkimi behet me marreveshje apo me kushtetuteJane nxitur polemika rreth ceshtjes se “sovranitetit”Kemi keto forma te bashkimit te shteteve: -bashkimin e shteteve (organizatat nderkombetareqeveritare), me qellime politike, ushtarake,ekonomike. Bashkohen me Kontrate qe perban qellimine bashkimit dhe kohezgjatjen - bashkimin shteteror dhe - shtetet e bashkuara
  • 162. Nga aspekti kushtetues ndahen ne: bashkime shteterore (bashkimi personal,bashkimi real dhe konfederata), nuk janeshtete dheBashkesi shtetesh (federata) - eshte shtet
  • 163. Bashkimi personalKane sundimtarin (monarkun) e perbashket.Deri te bashkimi vjen kur perputhen rendet etrashigimise, kur mbreti i nje shteti zgjedhet edhe neshtetin tjeter. Zhbehet kur me kushtetutat e shteteveanetare parashikohet qe personi i njejte nuk mund te jetesundimtar i te gjitha shteteveShtetet pervec sundimtarit te perbashket, jane tepavarura ne planin e brendshem dhe nderkombetarShtetet kane organet e veta legjislative, ekzekutive, dhegjyqesore. Lidhin marredhenie diplomatike me shtetettjera, udheheqin politiken e jashtme, lidhin marreveshjenderkombetare.Jane zhbere me vdekjen e sundimtaritLidhje e tille ka qene midis Anglise dhe Hanoverit(1714-1837), midis Holandes dhe Luksemburgut(1815-1890)
  • 164. Bashkimi (unioni) realKrijohet me marreveshje nderkombetareBashkohen nen nje monark, i cili nemarredheniet nderkombetare paraqitet si njesubjektKa elemente te konfederates dhe federatesOrganet legjislative, ekzekutive dhe gjuqesore teshteteve anetare plotesisht jane te pavaruraKa ekzistuar ne te kaluaren: Bashkimi i Suediseme Norvegjine (1815-1905), i Austrise meHungarine (1867-1918) dhe i Danimarkes meIslanden (1919 deri ne luften e II Boterore)
  • 165. konfederataKrijohet me kontrateKane organin e perbashket – kuvendinJane formuar nga faktoret: i mbrojtjes seperbashket, ekonomik, gjeografik, historik,etj.Konfederata shquhet p
  • 166. Konfederata shquhet per keto ceshtje:Eshte forme e vecante e bashkimit te shteteve tepavarura, e jo shtet i vecanteShtetet anetare ne teresi ruajne sovranitetin e vet dhemund te dalin nga konfederataKrijohet me kontrate. Mund te ndryshohet vetem mepelqimin e te te gjitha shteteve anetareKuvendi i konfederates, rendom eshte i vetmi organ iperbashket. Numri i shteteve perfaqesohet ne menyre tebarabarteVendimet e kuvendit te konf. behen te obligueshme pershtetasit e shteteve anetare pasi ti kene ligjesuarorganet kompetente te tyreKompetencat e konfederates shtrihen vetem brendakontrates mbi formimin e konfederates
  • 167. Shkendijat e konfederates i hasim:Ne Greqin e vjeter (Bashkimi i Ahejit), pastaj nemesjete (Hansa- Bashkimi i Qyteteve Gjermanete Veriut, Lidhja e Qyeteve te Lombardise, etj)Konfederata Amerikane – 1778-1787, nga 13koloniKonfederata e Zvicres 1291-1848, nga trekantoneKonfederata Gjermane 1815-1871Konfederata Australiane 1885-1900, e krijuarnga kolonit angleze ne kete vend
  • 168. FederataEshte bashkesi e dy e me shume shtetesh, e cila krijohetme kushtetute me pjesemarrjen e te gjitha shteteveanetareShtetet anetare i nenshtrohen vendimeve te federatesFederata ka organet e veta: legjislative, ekzekutive dhegjyqesoreVendimet e organit perfaqesues jane te detyrueshme pershtetet anetare. Perbehet prej dy dhomave.Njesite federale disponojne me pushtet te vecanteshteteror: kane kushtetuten e tyre, organet legjislative,ekzekutive, gjyqesore. Kemi shtetesi te dyfishte.Vellimi i kompetencave te federates ndryshon ne shtetetfederative. Keto rregullohen me kushtetuten federative ecila nuk mund te ndryshohet pa pelqimin e shumices senjesive federale
  • 169. Federata shquhet per keto ceshtje: Nuk eshte bashkim shtetesh por bashkesi shtetesh, pra ajo vete eshte shtet Njesite federale bartin nje pjese te sovranitetit ne federate. Prandaj federata eshte shtet sovran si ne marredheniet nderkombetare, ashtu edhe brenda Ka organet e veta legjislative, ekzekutive, gjyqesore. Kuvendi federativ ka kompetenca qe te miratoj ligje te cilat jane te detyrueshme per shtetet anetare, pa pelqimin e shteteve anetare. Me kushtetuten federative percaktohen kompetencat e federates dhe njesive federala, ku ne kompetence te federates hyjne politika e jashtme, ushtria e mbrojtja, ceshtjet me te rendesishme ekonomike, ndersa ceshtjet tjera ushtrohen ne kuader te njesive federale
  • 170. Pushteti federativ shtrihet mbi shtetet anetaredhe mbi shtetasit e te gjitha shteteve anetare.Kemi shtetesi te dyfishtePerbehet prej dy lloj anetaresh: njesive federaledhe shtetasit ne teresi pavaresisht nga njesitefederaleKrijohet me kushtetute dhe jo me kontratenderkombetareFederata e pare e SHBA-ve 1787, Zvicres 1848,Gjermania
  • 171. Federata e SHBA1776 shpallet pavaresia e SHBA nga Anglia (Hartuesishte Tomas Xhefersoni)1778, trembedhjet shtete u bashkuan ne KonfederatenAmerikane. Ky dokument u ratifikua deri me 17811787 formohet Federata e SHBASHBA, sot perbehen nga 50 njesi federale, Distrikti iKolumbise ne te cilin gjendet kryeqyteti dhe selia efederates (Uashington) si dhe dy territore me status teautonomise politiko-territoriale me karakternderkombetar (ishujte e Virxhinise dhe Porto Riko)Themeluesit e SHBA-ve si Jefersoni, Medisoni,Uashingtoni, Franklini, Wilsoni, Adamsi etj, te paretzbatuan idete federaliste te tipit republikan, pra mekarakter antimonarkistOrgni me i larte i federates SHBA eshte Kongresi.Perbehet prej Dhomes Perfaqesuese dhe Senatit
  • 172. Eshte zbatuar parimi i ndarjes se pushteteve nelegjislativ, ekzekutiv dhe gjyqesor dhe mekanizmi “cheksand balance”Jane siguar edhe mekanizma te pjesmarrjes se njesivefederale ne ushtrimin e pushtetit te federates, permeszgjedhjes se anetareve te Kongresit ku p[rfaqesohennjesite federale dhe zgjedhjes se kryetarit te SHBApermes “elektoreve” ne njesite federaleGjyqesia federative (Gjykata Supreme) jep fjalen e funditlidhur me konfliktin midis federates dhe njesive federaleKushtetuta dhe ligjet federative kane fuqi me te lartejuridike se ligjet e njesive federative
  • 173. Vendimet e Gjykates Supreme me te drejtetrajtohen si burim i rendesishem i se drejteskushtetuese ne kete vendShquhet fenomeni i bartjes se kompetencavenga pushteti legjislativ ne ate ekzekutiv(“rrezikun e kombit”) dhe zgjerimi ikompetencave te Federates ne dem te njesivefederaleSHBA-te e shquan centralizmi dhe unitarizmigradual dhe dobesimi i elementeve federaliste tesanksionuara me Kushtetuten e vitit 1787
  • 174. LINDJA E REPUBLIKES SEMAQEDONISE DHE ZHVILLIMI I SAJKUSHTETUES DERI NE VITIN 1991 Pergatiti: Doc.Dr. Mersim Maksuti (ligjerata e …)
  • 175. Lindja e Republikes se Maqedonise Lindi gjate Luftes se II Boterore Me vendimin e KAÇKJ-se mbajtur me 29-30 nentor 1943 ne Jajce Maqedonise i njihet e drejta e shtetshmerise ne kuader te Jugosllavise 2 gusht 1944, ne manastirin Prohor Pcinski, u be konstituimi i shtetit te Maqedonise si anetare e barabarte e Federates Jugosllave
  • 176. Vendimet e KAÇKM-seKonstituimi i KAÇKM-se si organ me i larte perfaqesuesdhe organ me i larte i pushtetit shteteror. U formuaPresidiumi i KAÇKM-se dhe u parashikua formimi iQeverise demokratikeDeklarata per te drejtat themelore te shtetasveVendimi per gjuhen zyrtare, vendimi per shpalljen e 2gushtit feste shteterorePresidiumi I KAÇKM-se miratoj nje varg vendimesh, mete cilat u formuan organet e administrates, u be ndarjapolitike territoriale e vendit, u rregullua organizimi dhemenyra e punes te keshillave nacionalclirimtareShqiptaret u anashkaluan duke i rangur te drejtat e tyrene te drejta te pakicave kombetare, duke iu “siguruar tegjitha te drejtat per jete te lire kombetare”
  • 177. Zhvillimi kushtetues i Maqedonise,si njesi federale e Jugosllavise prej 1946-1991 Ndahet ne tre periudha: 1946-1963, 1963-1974 dhe 1974-1991 Periudha e pare: nxjerrja e Kushtetutes 31 dhjetor 1946 Kjo periudhe ndahet ne dy faza: 1946-1953 dhe 1953-1963 Faza e pare karakterizohet: me “demokraci popullore”, nderhyrja e shtetit ne te gjitha proceset shoqerore. Kushtetuta e 1946 sanksionon parimet e ngritura gjate luftes Kjo kushtetute pa preambull shquhet per keto ceshtje: “eshte kushtetute reale, eshte kushtetute e demokracise popullore dhe kushtetute e njeise federale dhe jo e shtetit te pavarur”
  • 178. Kjo kushtetute ishte shprehje juridike e realitetite jo deklarate apo program i se ardhmesOrganizimi i pushtetit shteteror mbeshtetet mbiparimin e sovranitetit te popullit, nepermjetKuvendit Popullor si organ me i larte i pushtetitshteterorKuvendi zgjidhte Presidiumin, Qeverine dheorganet e gjyqesise qe i pergjigjeshin Kuvendit
  • 179. Faza e dyte: u nxor ligji kushtetues ku u vendosveteqeverisja ne veprimtarite shoqerore (ekonomi, arsim,shkence, kulture, dhe shendetesi) dhe u bedecentralizimi i pushtetit ne komuna (1955)Kuvendi popullor dhe keshillat popullore ne njesite eveteqeverisjes lokale u shendrruan ne dy dhomeshe(dhoma perfaqesuese-politike dhe dhoma e prodhuesve)Qeveria republikane zevendesohet me KeshillinEkzekutiv Republikan, si organ ekzekutiv-politik iKuvendit,Ne vend te ministrive formohen sekretariatet shteterore,si organe individuale
  • 180. Periudha e dyte e zhvillimit kushtetues e Republikes se MaqedoniseRealiteti shoqeror e ekonomik kerkonte zgjidhje te rejakushtetuese si ne federate ashtu edhe ne njesitefederaleNxjerrja e Kushtetutes se vitit 1963, ka ketokarakteristika: zgjerim i kompetencave te njesivefederale, por praktika ka qene e kunder nen ndikimin errymes serbe (Rankovici) dhe kuadrove proserbe ne disarepublika.Nacionalizmi serb ne dem te shqiptareveNe Plenumin e Brioneve te KQ te LKJ 1966 ngadhjeuvija veteqeverisese mbi ate unitariste ku erdhi deri tendryshimet kushtetuese ne vitet 1967/68/71 me cilat urriten kompetencat e republikave dhe krahinave memundesin e ndikimit te njesive federale ne vendimarrjet efederates
  • 181. Kushtetuta e RSM 1963, emerton per here te pareMaqedonin si “socialiste”Zbatohet sistemi i kuvenditKuvendi i RSM perbehej prej pese dhomave: DhomaRepublikane; Dhoma Organizativo-politike (e cila mevone zevendesohet me dhomen e komunave) dhe tridhoma te bashkesive punuese: Dhoma ekonomika,Dhoma Kulturore-Arsimore dhe Dhoma SocialShendetesore, te cilat perbehen nga perfaqesues tezgjedhur nga punonjesit e bashkesive punuese telemenjeve perkatesFormohet edhe Gjykata Kushtetuese e RSMKjo kushtetute peson ndryshime kushtetuese meamendamentet e vitit 1965/67/69 dhe 1972
  • 182. Zhvillimi kushtetues i Republikes se Maqedonise 1974-1991 Me Kushtetute 1974 fillon periudha e trete e zhvillimit kushtetues Eshte kushtetute reale-pragmatike, te cilat shprehin marredheniet shoqerore ekzistuese, por edhe synimet e zhvillimit shoqeror ne te ardhmen Pervec preambulles, perbante parimet themelore prej 10 pjeseve te cilat paraqitnin programin vizionin e se ardhmes, si dhe pjesen normative mjafte te vellimshme E vecanta e kesaj periudhe te zhvilliit kushtetues te RSFJ eshte rritja e kompetencave te republikave dhe krahinave Behet “perkufizimi i qarte i Republikes si bashkesi shteterore dhe bashkesi shoqerore politike, thellimi dhe zhvillimi I barazise se kombesive, si element konstituive te Republikes se bashku me popullin maqedonas…”
  • 183. Ne kushtetute zgjerohet pjesa kushtuar lirive dhe tedrejtave te njeriutBehen ndryshime sistemi i kuvendit bazohet ne sistemine delegimit, si forme e organizimit te klases puntore dheshtetasve per ushtrimin e pushtetit politik mbi bazaveteqeveriseseStruktura e kuvendeve komunale tre dhomeshe: Dhomae Punes se Bashkuar, Dhoma e Bashkesive Lokale dheDhoma Shoqerore PolitikeNgjajshem edhe Kuvendi i RSM perbehej prej tredhomaveKjo periudhe karakterizohet me zhvillime te njejta ne terefederaten dhe njesite federaleDalin ne siperfaqe kundertheniet e sistemit monist si neplanin ekonomik (borxhet e jashtme) ashtu edhe politik
  • 184. Mungesa e pluralizmit politik kompenzohej mepluralizmin nacionalKonfliktet politike sa vinin e shtoheshin sidomos pasvdekjes se TitosSerbia fajesonte federaten gjoja ishte shnderruar nekonfederate, ku kerkonte ngushtimin e kompetencave tenjesive federale dhe suprimimin e krahinave sikonstituente te federates- kerkonte unitarizimin efederates1988 ndodhen disa ndryshime kushtetuese nekushtetuten e RSFJ-se ku shume nga amendamendetnuk u perkrahen nga kuvendet e disa republikave dheKuvendit te Kosoves
  • 185. Megjithate, me keto ndryshime filloj procesi idemokratizimit, zbatimi i pluralizmit politikPerpjekjet e Serbise per unitarizimin e federates(dominimi i saj), masat kunderkushtetuese te Serbisendaj Kosoves si konstituente e federates, perpjekja e sajjashtekonstitucionale per rrezimin e pushtetit legal neSloveni dhe Kroaci, shuan cdo shprese per ruajtjen efederates. Republikat shpallen pavaresin pervec Malit te ZiMe rastin e shperberjes se federates u zhvilluan katerluftera.Maqedonia u nda pa lufteShkaqet e shperberjes se RSFJ-se qendrojne nepushimin e faktoreve qe kushtezuan formimin e saj dhene deshtimin e saj per ti zgjidhur ceshtjet per te cilatishte formuar
  • 186. Nje nga faktoret ishte edhe ceshtja e mbrojtjes seperbashket, ku pas Konferences se Helsinkut dhe passhperberjes se Federates Sovjetike dhe shperdarjes sePaktit te Varshaves, kishte pushuar rreziku nga jashtedhe nevoja e mbrojtjes se perbashketFaktor tjeter i renies se federates ishte unitarizmi serb qerrezikoj barazine kombetare ne te ardhmenFaktor tjeter ishte qe lidhet me te kombetar ishte sigurimii kushteve per zhvillim me te shpejt te popujve (Kosoves,Maqedonise, Malit te Zi dhe Bosnje Hercegovines)Te gjitha keto faktor ndikuan edhe ne faktorin subjektiv,pra ne ndryshimin e qendrimit per nje shtet teperbashket, ku faktikisht u shperbe ne Kongresin e XIVte LKJ
  • 187. KUSHTETUTA E REPUBLIKES SE MAQEDONISE Pergatiti: Doc.dr. Mersim Maksuti (ligjerata e …)
  • 188. Koncepti i kushtetutes se RM te vitit 199125 janar 1991 Kuvendi i RM miratoi Deklaratenper Maqedonine si shtet sovran dhe i pavarur8 shtator 1991 referendumi per shtet sovran dhete pavarur17 nentor 1991 u nxorr Kushtetuta e RM, braktissistemin komunist, monizmin politik, monizminpronesor,, mungesa e tregut te lire dheiniciatives private, etjEshte kushtetute e grupit liberale-demokratike tesh.XIXNeni 1,al.1, “Republika e Maqedonise eshteshtet sovran, i pavarur demokratik dhe social”.
  • 189. Sovraniteti buron nga shtetasitShtetasit e Maqedonise pushtetin e realizojnenepermjet perfaqesuesve te zgjedhur, nepermjetreferendumit (kombimin)Koncepti i shtetit demokratik bazohet:pluralizmin politik, zgjedhjet e lira, ndarjen epushtetit,Te gjitha organet e pushtetit vehen nenkushtetuteNdarja e pushtetit: legjislativ-Kuvendi i RM,ekzekutiv- Qeveria e RM, gjyqesor-gjykatat
  • 190. Midis qeverise dhe kuvendit vendosen raportekarakteristike per regjimet parlamentareRM Republike parlamentareMbrojtjen e kushtetutshmerise e ushtron GjykataKushtetuese e RMZbatohet pluralizmi pronesor, dhe mbrojtja ebarabarte juridike e pronesGaranton dhe mbron lirite dhe te drejtat e njeriutRiafirmohet veteqeverisja lokale
  • 191. Preambula e Kushtetutes se RMNuk eshte e shenuar me emrin “preambule”Perban dy aline:Ne alinen e pare theksohen momentet me terendesishme per zhvillimin shtetrore-juridik te shtetit teMaqedonise.Si rezultat i kesaj theksohet se Maqedoniaeshte e konstituar si shtet nacional i popullit maqedonas,ku sigurohet barazia e plote civile dhe bashkejetesa eperhershme e popullit maq. me shqiptaret, turqit, vllehet,romet, etjNe alinen e dyte percaktohen qellimet qe synoheshin mekete Kushtetute, qe “Republika e Maqedonise tekonstituohet si shtet sovran dhe i pavarur dhe si shtetcivil dhe demokratik, qeverisja e drejtesise, lirite dhe tedrejtat e njeriut, te sigurohet paqja dhe bashkejetesa …
  • 192. Preambula kishte zbatuar konceptin e shtetit nacional,ndersa synonte te zhvillohej si “shtet sovran i pavarurdhe si shtet civil e demokratik” (al.2)Preambula nuk ka fuqi juridike por ka rendesipolitike.Paraqet burim te se drejtes kushtetueseGjykatat kushtetuese e perdorin si baze per interpretimine tekstit normativMarreveshja kornzise e Ohrit (aneksi “A”) bartes tesovranitetit perkufizon shtetasit. Mirepo ky koncept undryshua.Si kompromise u arrit me amendamentin IVkombinimi i konceptit te individit dhe i shtetit kombetarme tekstin e prembules me kete perbajtje:
  • 193. “Qytetaret e Republikes se Maqedonise, popullimaqedonas si dhe qytetaret qe jetojne brenda kufijve teMaqedonise, qe jane pjese e popullit shqiptar, popullitturk, popullit serb, popullit vlleh, popullit rom, popullitboshnjak dhe te tjeret,…”Kjo eshte nje qasje e re por jo deri ne fund konsekuente,ndaj konstituenteve te shtetit te MaqedonisePavarsisht se shqiptaret dhe te tjeret definohen sipjesetare te pakicave kombetare, atyre u njihet atributi ikonstituenteve te RM si atdhe i tyre, u njihen meritat etyre per konstituimin e Maqedonise si shtet sovran e ipavarur dhe jane barazuar ne pergjegjesite dhe te drejtate tyre ne shtetin e perbashket
  • 194. Teksti normativ i Kushtetutes se RMDispozitat themeloreLirite dhe te drejtat themelore te njeriutOrganizimi i pushtetit shteterorGjykata Kushtetuese e RMPushteti lokalMarredheniet nderkombetareMbrojtja e Republikes, gjendja e luftes dhegjendja e jashtezakonshmeNdryshimi i KusheutesDispozitat kalimtare dhe perfundimtare
  • 195. Amendamentet kushtetuese per Kushtetuten e RMPer here te pare eshte plotesuar me dy amendamente1992, me heqjen e dyshimit se Maqedonia nuk kapretendime territoriale ndaj shteteve fqinje(amendamenti I) dhe se me rastin e perkujdesjes perpoziten e pjesetareve te popullit maqedonas ne vendetfqinje, RM nuk do te perzihet ne te drejtat sovrane teatyre shteteve dhe ne punet e brendshme (amendamentiII)Amendamentet ne baze te Marreveshjes kornize te Ohrit2001Amendamentet ne sferen e pushtetit gjyqesor 2005
  • 196. ORGANIZIMI DHEORGANET E REPUBLIKES SE MAQEDONISE Pergatiti: Doc.dr. Mersim Maksuti (ligjerata e …)
  • 197. Organizimi dhe organet e Republikes se MaqedoniseSistem i demokracise parlamentareZbaton parimin e ndarjes se pushtetitOrganet e pushtetit shteteror jane:- Kuvendi, si organ me i larte ligjvenes- Qeveria, si organ ekzekutiv-administrativ- organet e drejtesise, si organe tepushtetit gjyqesor
  • 198. 1. Kuvendi i Republikes se Maqedonise 1.1. Pozita dhe menyra e zgjedhjes se Kuvendit te RMEshte organ perfaqesues dhe bartes i pushtetitlegjislativPerbehet prej nje dhome (monokameral),120-140 deputete (zgjidhen ne zgjedhje tedrejteperdrejta, te lira dhe me votim te fshehte –rregullohet me ligj)Mandati i Kuvendit zgjat 4 vjet, por mund tezgjatet ne rast te luftes apo gjendjes sejashtezakonshmeMund te shperdahet para kohe vetem nesedeklarohet shumica e deputeteve te Kuvendit(neni 63, al. 6)
  • 199. Kuvendi eshte ne sesion te perhershemKa kryetarin dhe nje apo me shume nenkryetare.Zgjidhen per 4 vjet nga radhet e deputeteve meshumicen e votaveKryetari perfaqeson Kuvendin, kujdeset perzbatimin e Rregullores se punes te Kuvendit, etj.Si funksion politik Kryetari i Kuvendit shpallzgjedhjet per deputete dhe Kryetarin eRepublikesFunksioni i Kryetarit te Kuvendit eshte ipapajtueshem me ushtrimin e funksionit oseprofesionit tjeter, ose funksioni ne parti politike
  • 200. 1.2. Kompetencat e Kuvendit te Republikes se MaqedoniseNxjerr dhe ndryshon Kushtetuten;Nxjerr ligje dhe ben interpretime autentike te ligjeve;Nxjerr buxhetin e Republikes dhe llogarineperfundimtare;Nxjerr planin hapesinor te Republikes;Ratifikon marreveshjet nderkombetare;Vendos per luften dhe paqen;Merr vendim per ndryshimin e kufijve te Republikes;Merr vendim per hyrjen daljen nga bashkesia osebashkimi me shtete tjera;Shpall referendum;Vendos per rezervat e Republikes
  • 201. Themelon keshilla;Zgjedh Qeverine e Republikes se Maqedonise;Vendos per imunitetin e Kryetarit te Qeverise se RM;Zgjedh gjyqtaret e Gjykates Kushtetuese ne RepublikeneMaqedonise;Zgjedh tre anetare ne keshillin Gjyqesor ne RM, meshumicen e votave te te gjithe deputeteve, gjate se cilesmedoemos te kete shumice votash nga numri ipergjithshem i deputeteve qe u takojne bashkesive qenuk jane shumice ne RMZgjedh dy anetare te Keshillit gjyqesor ne RM qe ipropozon Kryetari i RM, ku njeri eshte pjesetar ngaradhet e bashkesive qe nuk jane shumice ne RM;
  • 202. Zgjedh dhe shkarkon Prokurorin publik ne RM;Ben zgjedhjen, emerimin dhe shkarkimin tebartesve tjere te funksioneve publike;Ushtron kontrollin politik mbi Qeverine dhebartesit e tjere te funksioneve publike, te ciletpergjigjen para Kuvendit;Jep amnisti;Nxjerr: vendime, deklarata, rezoluta,rekomandime dhe konkluzione;Kryen edhe pune te tjera te caktuara mekushtetute (neni 68 i Kushtetutes)
  • 203. 1.3. Te drejtat dhe detyrat e deputeteveKane te drejte dhe obligim te marrin pjese ne seancat eparlamentit (mungesa me shume se 6 muaj, deputetitmund t’i merret mandati)Deputeti ka keto te drejta: te propozoj nxjerrjen e ligjitdhe akteve tjera te pergjithshme, te shtroje pyetje, teparaqese interpelance, te shtroje ceshtjen (mocionin) evotebesimit ndaj Qeverise ne menyren e rregulluar meKushtetute dhe Rregulloren e punes se KuvenditDeputetet gezojne imunitet. ai mund te jete:- Imuniteti lidhur me punen ne Kuvend, dhe- imuniteti penalo-juridik
  • 204. Deputeti perfaqeson shtetasit dhe vendos sipas vullnetitte vet. Nuk mund te revokohet. Sanksioni i vetem eshtemos votimi ne zgjedhjet e ardhshmeGjate ushtrimit te funksionit deputeti ka te drejten ekompensimit me ligjMandati zgjat 4 vite.Pushimi i mandatit te deputetit vjen ne keto raste: neseai jep doreheqje personale ne seancen e Kuvendit; neseeshte denuar per veper penale prej me se paku 5 vjetburg; mund ti merret mandati edhe per veper tedenueshme te cilin e bene te padenje ate per ushtrimin efunksionit te deputetit ose per shkak te mungeses sepaarsyeshme nga Kuvendi me teper se 6 muaj.Deputetit mund t’i merret mandati me shumicen e 2/3
  • 205. 1.4. Trupat punuese te Kuvendit te Republikes se MaqedoniseShqyrtojne projektligjet, propozimligjet dhe propozimaktet e tjera tepergjithshme, percjellin zbatimin e akteve te nxjerra nga Kuvendidhe shqyrtojne ceshtje te tjera.Paraqesin ndermjetsuesin midis Kuvendit dhe QeveriseKuvendi i RM ka formuar: trupa punues te perhershem(Komisioni per ceshtje te mandatit dhe te imunitetit, Komisionilegjislativ-juridik, Komisioni i perhershem anketues per mbrojtjen elirive dhe te drejtave, etj. ose te perkohshem (komisioneanketuese per te gjithe lemenjte dhe per cdo ceshtje me interespublik)Kuvendi formon Komitetin per Marredhenie midis Bashkesive. Eperbejne 19 anetare: 7 deputete maqedonas, 7 shqiptare dhe nga 1turk, vlleh, rom, serb dhe boshnjakNese ndonje bashkesi nuk ka deputet ne Kuvend, pas konsultimeveqe i bene Avokati i popullit me perfaqesuesit relevante te asajbashkesie, ai propozon anetarin e Komitetit i cili nuk eshte deputet
  • 206. Menyra e punes se Kuvendit dheprocedura per nxjerrjen e ligjeveKuvendi punon ne séance (mbledhje). Seancen e therretKryetari i Kuvendit me iniciativen e vet, kur ate e kerkonse paku 1/3 e numrit te pergjithshem te deputeteve,Kryetari i Republikes dhe QeveriaSeancat jane publike. Pa prezencen e opinionit mund tepunoj nese Kuvendi vendos me 2/3Kuvendi vendos nese ne séance jane te pranishemshumica e numrit te pergjithshem te deputeteve(kuorumi). Kuvendi vendos me shumice votash tedeputeteve te pranishem, se paku 1/3 e votave nganumri i pergjithshem i deputeteve, nese me Kushtetutenuk eshte parashikuar nje shumice tjeter e vecantePer nje sere ceshtjesh vendoset me 2/3
  • 207. Votimi eshte publik, po qe se ai nuk vendos qe votimi tebehet ne menyre te fshehte (“per”, “kunder” ose “ipapercaktuar”)Votimi mund te behet edhe me thirrjen e emrit te cdodeputeti per t’u deklaruarRregullorja e punes se Kuvendit nxirret me shumicen evotave te deputeteve qe rregullon proceduren e nxjerrjesse ligjeve.Ajo zhvillohet ne 4 faza:E para, propozimi i ligjeve (cdo deputet, Qeveria e RMdhe se paku 10.000 zgjedhes-si propozues teautorizuar). Te drejte nisme kane edhe cdo shtetas,grupi I shtetasve, cdo institucion dhe shoqate. Propozimiqe nuk eshte bere nga Qeveria, kryetari i Kuvendit iadergon Qeverise per te dhene mendimin
  • 208. E dyta, shqyrtohet projektligji ne trupat e Kuvendit. Mundte vendos Kuvendi edhe shqyrtim publik per disaligje.Pas shqyrtimit se bashku me sugjerimet Kuvendiprojektligjin ia dergon propozuesitFaza e trete, shqyrtohet propozimligji se pari ne trupatpunues pastaj ne Kuvend. Me kete raste, Trupatpunuese dhe deputetet mund te propozojne ndryshimedhe plotesime te dispozitave te caktuara ne formeamendamentesh. Krahas cdo dispozite, shqyrtohet dhevendoset edhe per amendamentet eventuale ne atedispozite.Amendamente ndaj propozim ligjit mund te paraqesinedhe Qeveria dhe se paku 10.000 zgjedhes. Ne ketefaze votohet cdo dispozite vec e vec dhe pastaj ligji neteresi. Me kete perfundon miratimi i ligjit ne Kuvend
  • 209. Faza e katerte, Ligjet shpallen me dekret. Dekretin pershpalljen e ligjit e nenshkruajne Kryetari i Kuvendit dheKryetari i RepublikesMe shumicen e votave te deputetve te pergjithshemKuvendi hedh posht mos nenshkrimin e ligjit nga KryetariI REPUBLIKESLigjin e miratuar me 2/3 Kryetari i Republikes nuk mundta refuzoj nenshkrimin per shpalljen e tijMe rregullore eshte parapa edhe mundesia e shkurtimitte afateve te procedures se nxjerrjes se ligjit, si dhenxjerrja e ligjit me procedure urgjente
  • 210. KRYETARI I REPUBLIKES SE MAQEDONISE Pergatiti:Doc.dr. Mersim Maksuti (ligjerata e …)
  • 211. Kompetencat e Kryetarit te RMPerfaqeson Republiken brenda dhe jashteEshte komandant i forcave te armatosuraCakton mandatarin per formimin e Qeverise seRMEmeron dhe revokon me dekret ambasadoretdhe perfaqesuesit e RM ne boten e jashtmePranon letrat kredenciale dhe revokuese teperfaqesuesve te huaj diplomatikePropozon dy gjyqtare ne Gjykaten kushtetuesete RM
  • 212. propozon dy gjyqtare ne Keshillin Gjyqesor teRM (njeri duhet te jet nga radhet e bashkesive)Emeron tre anetare te Keshillit te Sigurimit neRMEmeron dhe shkarkon edhe bartes tjere tefunksioneve shteterore dhe publike te caktuarame Kushtetute dhe ligjJep dekorata dhe mirenjohje ne pajtim me ligjinBen faljen ne pajtim me ligjin dheUshtron detyra te tjera te caktuara meKushtetute
  • 213. Struktura e Keshillit te Sigurimit ne RMFunksioni i Kryetarit te Republikes eshte ipapajtueshem me ushtrimin e nje detyretjeter publike ose funksioni ne parti politike
  • 214. Menyra e zgjedhjes dhe mandati i Kryetarit te RMZgjedhet nga qytetaret me mandat 5 vite dhe me seshumti 2 here gjate jetes se tijMund te propozojne per Kryetar te RM 10.000 zgjedhesapo 30 deputeteKushtet per tu zgjedh Kryetar: 40 vjec dhe te kete qenebanor i RM se paku 10 vjet brenda 15 vjeteve te funditFiton ai kandidat qe ka shumicen e votave te numrit tepergjithshem. Mund te kemi dy runde ku shkojne vetemdy kandidate. Poqese ne rundit e dyte asnje nuk fitonshumcen atehere perseritet e tere procedura zgjedhoreNese del nje kandidat dhe nuk fiton shumicen atehereperseritet e tere procedura
  • 215. Zgjedhja e Kryetarit te RM behet gjate 60 diteve te funditte mandatit te Kryetarit te meparshemE merr mandatin 10 dite pas shpalljes se rezultateveperfundimtare, por jo para se i skadon mandati atij temeparshmitPara marrjes se detyres jep deklarate solemne paraKuvendit se do ta respektoje Kushtetuten dhe ligjinNe rast te vdekjes, doreheqjes, pengesave teperhershme ne ushtrimin e funksionit, funksionin e tij eushtron perkohesisht Kryetari i Kuvendit. Kushtet pernderprerjen e funksionit te Kryetarit te Republikes iverteton Gjykata Kushtetuese e RMMandati i Kryetarit vazhdohet gjate gjendjes se luftesdhe gjendjes se jashtezakonshme (neni 128)Kryetari i RM gezon imunitet.per imunitetin e tij vendosGjykata Kushtetuese e RM me 2/3
  • 216. Raporti i Kryetarit te RM me Kuvendin dhe Qeverine e RMNuk i pergjigjet Kuvendit per punen e tijNuk ka iniciative legjislative as mund te shperdajKuvendinNjohton kuvendin se paku nje here ne vite per ceshtjenga kompetenca e tij, ndersa Kuvendi mund te kerkojmendin nga ai per ceshtjet nga kompetenca e tijKryetari i RM shpall me dekret ligjetNe raport me Qeverine edhe Kryetari i RM ushtron disakompetenca ekzekutive: si ne lemin e politikes sejashtme, te mbrojtjes dhe sigurise se vendit.Mundesia e ndikimit te Kryetarit te RM mbi Qeverineeshte e vogel, madje edhe ne percaktimin e mandataritte qeverise
  • 217. Pergjegjesia e Kryetarit te RMMban pergjegjesi para zgjedhesve qe ekane zgjedhur (pergjegjesi politike)Nese e shkel Kushtetuten dhe ligjinproceduren per pergjegjesin e fillonKuvendi me 2/3 dhe vendos GjykataKushtetuese me 2/3 shkarkimin eventualte tij
  • 218. Qeveria e RMkompetencat e Qeverise se RMCakton politiken e zbatimit te ligjevePropozon ligje, buxhetin republikanPropozon planin hapesinor te RepublikesPropozon vendime per rezervat e Republikes dhekujdeset per zbatimin e tyreNxjerr urdheresa dhe dispozita te tjera per zbatimin eligjevePercakton parimet e organizimit te brendshem dhe tepunes se ministrive dhe te organeve te tjera teadministratesJep mendime lidhur me propozimligjet dhe dispozitattjera te cilat ia paraqesin Kuvendit propozues te tjere teautorizuar
  • 219. Vendos per njohjen e shteteve dhe te qeveriveVendos marredhenie diplomatike dhe konsulare meshtete te tjeraMerr vendime per hapjen e perfaqesive diplomatike-konsulare ne boten e jashtmePropozon emerimin e ambasadoreve dhe perfaqesuesvete RM ne boten e jashtme dhe emeron shefat eperfaqesive diplomatike-konsularePropozon Prokurorin publikBen emerimin dhe shkarkimin e bartesve te funksionevete tjera publike te caktuara me Kushtetute e me ligj dheKryen edhe pune te tjera te caktuara me Kushtetute dheme ligj
  • 220. Perberja dhe menyra e zgjedhjes se Qeverise se RME perbejne Kryetari dhe ministrat, qe s’jane deputet neKuvend. Kjo nuk perkon me sistemin parlamentar-dobeson lidhjen e saj me parlamentinI ngjan me shume Qeverise se nepunesveOrganizimi dhe menyra e punes se Qeverise eshte erregulluar me ligjMandatarin per formimin e Qeverise e cakton Kryetari iRM 10 dite pas konstituimit te KuvenditMandati i besohet partise apo koalicionit qe ka fituarshumicen ne KuvendMandatari ne afat prej 20 ditesh, prej caktimit simandatar ia paraqet Kuvendit programin dhe propozimine perberjes se Qeverise
  • 221. Me shumicen e votave zgjedhet QeveriaMinistrat udheheqin dikastere te caktuar, ndersa ndonjerimund te jete pa resorQeveria ka te drejte te jap doreheqje. Doreheqja eKryetarit con ne doreheqjen e Qeverise ne teresiQeverise i pushom mandati nese shperdahet Kuvendi.Mbetet ne detyre deri ne zgjedhjen e Qeverise se reDoreheqje mund te japin cdo anetare i QeveriseKryetari i Qeverise mund te propozoje shkarkimin eanetareve te Qeverise. Ne rast se propozon me shumese 1/3 atehere Kuvendi vendos njesoj si per Qeverine ere Kryetari i Qeverise dhe ministrat gezojne imunitet. Perimunitetin e Kryetarit te Qeverise vendos Kuvendi ndersaper ministrat QeveriaKryetari dhe ministrat gjate ustrimit te funksionit te tyrenuk i neshtrohen sherbimit ne Forcat e ArmatosuraFunksioni i Kryetarit dhe ministrave eshte ipapajtueshem me funksione tjera publike
  • 222. Raporti i Qeverise me Kuvendin e RMQeveria si bartese e pushtetit ekzekutiv i nenshtrohetkontrollit parlamentar nga KuvendiQeveria dhe secili anetare per punen e vet pergjigjenpara KuvenditNje nga instrumentet e kontrollit eshte votimi imosbesimit ndaj Qeverise. Mocionin ndaj votbesimitmund ta ngrejne se paku 20 deputete.Vendimin per votimin e besimit e merr Kuvendi meshumicen e votave te numrit te pergjithshem (ashtu si eka zgjedhur)Ne rast se eshte votuar mosbesimi, Qeveria eshte eobliguar te jap doreheqje dhe vazhdon punen deri nezgjedhjen e qeverise se re
  • 223. Mocioni i serishem nuk mund te ngritet para 90diteve, me perjashtim te rasteve kur kete ekerkon shumica nga numri i pergjithshem ideputeteveQeveria ka te drejte edhe vete te kerkoje ngaKuvendi qe t’ia votoje besimin, me qellim tengritjes se autoritetit te sajMbikqyrja e punes se Qeverise dhe anetareve tesaj ushtrohet edhe nepermjet pyetjeve tedeputeteve, interpelances etj
  • 224. MARREVESHJA KORNIZE E OHRIT Pergatiti: doc.dr. Mersim Maksuti (ligjerata e …)
  • 225. Shkaqet e konfliktit?
  • 226. Marreveshja perbehetprej tre anekseve:Aneksi A - ndryshimetkushtetueseAneksi B - ndryshimetne legjislacionAnkesi C -implementimi imarreveshjes
  • 227. Ndryshimet kushtetuesePerfshijne:Preambulen e Kushtetutes se vitit 1991Perdorimin zyrtar te gjuheve ne RMCeshtjen e arsimit te lartePerdorimin e simboleve kombetarePerfaqesimin adekuat te bashkesive ne RMProceduren e nxjerrjes se ligjeve qe cenojnedrejteperdrejte te drejtat e bashkesiveZgjedhjen dhe kompetencat e avokatit te popullitTransformimin e Keshillit per marredhenie ndernacionalene Komitet per marredhenie midis bashkesiveEmerimin e anetareve te Keshillit te SigurimitEmerimin e disa anetareve ne Keshillin Gjyqesor dheGjykaten KushtetueseNderrimin e emrit dhe kompetencat e pushtetit lokal, etj
  • 228. Preambula e Kushtetutes se RMMarreveshja kornzise e Ohrit (aneksi “A”) bartes tesovranitetit perkufizon shtetasit. Mirepo ky koncept undryshua.Si kompromise u arrit me amendamentin IVkombinimi i konceptit te individit dhe i shtetit kombetarme tekstin e prembules me kete perbajtje:“Qytetaret e Republikes se Maqedonise, popullimaqedonas si dhe qytetaret qe jetojne brenda kufijve teMaqedonise, qe jane pjese e popullit shqiptar, popullitturk, popullit serb, popullit vlleh, popullit rom, popullitboshnjak dhe te tjeret,…”Kjo eshte nje qasje e re por jo deri ne fund konsekuente,ndaj konstituenteve te shtetit te Maqedonise
  • 229. Perdorimi zyrtar i gjuhes shqipeNe baze te amendamentitte V, ndryshohet Neni 7,paragrafi 2, i Kushtetutesi cili citon: “Cilado gjuhetjeter ne te cilen flasin sepaku 20% e popullates,eshte gjithashtu gjuhezyrtare, si dhe shkrimi isaj, ashtu siq eshte epercaktuar me ane te ketijneni”
  • 230. E drejta e arsimit ne gjuhen shqipeEshte e rregulluar ne kete menyre: “Financiminga shteti do te sigurohet per arsimin siperor negjuhen ne te cilen flasin te pakten 20% epopullates ne Maqedoni, e ne baze temarreveshjeve te posacme”Ne fund te Aneksit “B” eshte nje formulim shumei drejte i cili citon “Kuvendi do te ligjesoje tegjitha dispozitat ligjore qe mund te jene tedomosdoshme per t’i dhene efekt te ploteMarreveshjes Kornize dhe do te ndryshoje osesuprimoje te gjitha dispozitat qe nuk jane nepajtim me Marreveshjen Kornize”
  • 231. Perfaqesimi i drejte dhe proporcional i shqiptareve ne organet shtetroreAmendamenti VI,ndryshon alinen 2 tenenit 8 teKushtetutes, forcondhe garantonperfaqesimin e drejtedhe proporcional teshqiptareve neorganet dheinstitucionet epushtetit shtetrore ne
  • 232. Menyra e re e vendosjes ne Kuvendin e RMAmendamenti X, ploteson menje eline te re nenin 69 teKushtetutes, citon: “Per ligjette cilat drejteperdrejti kane tebejne me kulturen, perdorimine gjuheve, arsimin,dokumentet personale dheperdorimin e simboleve,Kuvendi vendos me shumicene votave te deputeteve tepranishem, ne kuader te seciles duhet te jene edhe votate shumices se deputeteve qedeklarohen se u perkasinbashkesive qe nuk janeshumice e popullates seMaqedonise”Konfliktin lidhur me zbatimin ekesaj dispozite e zgjidhKomiteti per marredhenie
  • 233. Menyra e zgjedhjes se avokatit te popullitAmendamenti XI, ndryshon nenin 77, i ciliciton: “Kuvendi zgjedh Avokatin epopullit me shumicen e votave tenumrit te pergjithshem te deputeteve, nekuader te se ciles duhet te jene edheshumica e votave te numrit tepergjithshem te deputeteve qe deklarohense u takojne bashkesive qe nuk janeshumice e popullates ne Maqedoni”
  • 234. Menyra e re e zgjedhjes se:Keshillit te Sigurimit te RM (tre anetare i emron Kryetari iRM me kusht qe te shprehi strukturen e popullsise neRM)Komitetit per marredhenie midis bashkesive (7maqedonas, 7 shqiptare dhe nga nje turk, serb,boshnjak, vleh, rom-te gjithe i propozon Kryetari i RM)Keshillit gjyqesor ne RM (15 anetare gjithesej: 3 anetarei zgjedh parlamenti qe duhet te votojne edhe shumica ebashkesive dhe 2 anetare i propozon Kryetari i RM kunjeri duhet te jete nga radhet e bashkesive)Tre gjyqtare (nga 9 gjithesej) ne Gjykaten Kushtetuesete RM i zgjedh Kuvendi ku duhet te deklarohen edheshumica e deputeteve nga radhet e bashkesiveKryeshefave te policise
  • 235. Pushteti lokalLigji mbi pushtetin lokal nxirret me 2/3 e votavete pergjithshme, por kerkohet edhe shumica evotave nga radhet e bashkesiveKjo forme e nxjerrjes se ligjeve vlen edhe perligjet: financimin lokal, zgjedhjet lokale, kufijtelokal dhe qytetin e ShkupitRriten kompetencat e pushtetit lokal ne sferen: earsimit, mbrojtjes shendetsore, financimit lokal,zhvillimit ekonomik lokal, etj.
  • 236. Implementimi iMarreveshjes kornize?