Le téléchargement de votre SlideShare est en cours. ×
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Prochain SlideShare
Chargement dans... 5
×

Thanks for flagging this SlideShare!

Oops! An error has occurred.

×
Saving this for later? Get the SlideShare app to save on your phone or tablet. Read anywhere, anytime – even offline.
Text the download link to your phone
Standard text messaging rates apply

Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon

1,730

Published on

Published in: Éducation
0 commentaires
0 mentions J'aime
Statistiques
Remarques
  • Soyez le premier à commenter

  • Be the first to like this

Aucun téléchargement
Vues
Total des vues
1,730
Sur Slideshare
0
À partir des ajouts
0
Nombre d'ajouts
0
Actions
Partages
0
Téléchargements
5
Commentaires
0
J'aime
0
Ajouts 0
No embeds

Signaler un contenu
Signalé comme inapproprié Signaler comme inapproprié
Signaler comme inapproprié

Indiquez la raison pour laquelle vous avez signalé cette présentation comme n'étant pas appropriée.

Annuler
No notes for slide

Transcript

  • 1. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Óëààíáààòàð õîò. 2011 îí
  • 2. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ2
  • 3. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË ÀÃÓÓËÃÀÒîâ÷èëñîí ¿ã 4Òýìäýãëýãýý, øèãòãýý 6Õ¿ñíýãò 6Ä¿ðñëýë 8ªìíºõ ¿ã 10Òàëàðõàë 12Åðºíõèé òîéì 14¯íäñýí òàéëàí 20Á¯ËÝà 1. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌÕÇ-ÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒÈÉÍ ¯ÍÝËÃÝÝ 22 Çîðèëãî 1: ßäóóðàë, ºëñãºëºíã áóóðóóëàõ 22 Çîðèëãî 2: Á¿õ íèéòýýð àíõàí øàòíû áîëîâñðîë ýçýìøèõ 38 Çîðèëãî 3: Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèí õºãæ¿¿ëæ, øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ 46 Çîðèëãî 4: Õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõ 58 Çîðèëãî 5: Ýõ÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàõ 64 Çîðèëãî 6: Áýëãèéí çàìûí õàëäâàðò ºâ÷èí, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ñ¿ðüåýòýé òýìöýõ, áóñàä ºâ÷íèéã áóóðóóëàõ 72 Çîðèëãî 7: Áàéãàëü îð÷íû òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ 82 Çîðèëãî 8: Õºãæëèéí òºëºº äýëõèé íèéòèéí ò¿íøëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ 104 Çîðèëãî 9: Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóëàõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã õºãæ¿¿ëýõ 124Á¯ËÝà 2. ÌÕÇ-ÓÓÄ ÕÝÐÝÃÆÈËÒÈÉÍ ÁÀÉÄÀË, ÑÓÐÒÀË×ÈËÃÀÀ, ÎËÎÍ ÍÈÉÒÈÉÍ ÎÐÎËÖÎÎ 145Á¯ËÝà 3. ÎÐÎÍ ÍÓÒÃÈÉÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ÈÍÄÅÊÑ 149Á¯ËÝà 4. ÌÕÇ-ÓÓÄÛÍ ÕßÍÀËÒ ØÈÍÆÈËÃÝÝ, ¯ÍÝËÃÝÝ 155ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ 158ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÝÕ ÑÓÐÂÀËÆÓÓÄ 162¯íäýñíèé èëòãýëèéã áýëòãýñýí áàã 164 3
  • 4. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ÒÎÂ×ÈËÑÎÍ ¯Ã ÀÀÍÁ Àæ àõóé íýãæ áàéãóóëëàãà ÀÍÄÝÇÍÊ Àçè, Íîìõîí äàëàéí Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí êîìèññ ÀÒà Àâëèãàòàé òýìöýõ ãàçàð ÀÕÁ Àçèéí õºãæëèéí áàíê À×Ñ Àãààðûí ÷àíàðûí ñòàíäàðò ÁÃÄ Áàÿíãîë ä¿¿ðýã ÁÇÄ Áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðýã ÁÇÄÕ Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð ÁÍÑÓ Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ Óëñ ÁÍÔÓ Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ôèëèïïèí Óëñ ÁÍÕÀÓ Á¿ãä Íàéðàìäàõ Õÿòàä Àðä Óëñ ÁÎÀÆß Áàéãàëü îð÷èí àÿëàë æóó÷ëàëûí ÿàì ÁÑØÓß Áîëîâñðîë, Ñî¸ë, Øèíæëýõ óõààíû ÿàì ÃÓÓÊÀ Ãåîëîãè, óóë óóðõàé, êàäàñòðûí àëáà ÃÕÁÃÇÇà Ãàçðûí õàðèëöàà, áàðèëãà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçàð ÃÅà Ãààëèéí åðºíõèé ãàçàð ÄÍÁ Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ÄÎÕ Äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîë ÄÝÌÁ Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà ÅÁÑ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü Æį Æèæèã äóíä ¿éëäâýð ÆÝÌÕ Æåíäýðèéí ýðõ ìýäëèéí õýìæ¿¿ð ÇÄÒÃàçàð Çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçàð ÈÒÕ Èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðàë Ì2 ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëò ÌÕÇ Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëò ÌÑÑ Ìÿíãàíû ñîðèëòûí ñàí ÌÑ¯Ò Ìýðãýæëèéí ñóðãàëò ¿éëäâýðëýëèéí òºâ ÌÓÈÑ Ìîíãîë Óëñûí Èõ ñóðãóóëü ÌØÕÕÒà Ìýäýýëýë øóóäàí, õàðèëöàà, õîëáîî òåõíîëîãèéí ãàçàð ̯ÕÀ¯Ò Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé õóäàëäàà àæ ¿éëäâýðèéí òýíõèì ÍÕÕß Íèéãìèéí õàìãààëàë, õºäºëìºðèéí ÿàì ͯÁ Íýãäñýí ¯íäýñíèé áàéãóóëëàãà ͯÁÕÕ Íýãäñýí ¯íäýñòíèé áàéãóóëëàãûí Õºãæëèéí õºòºëáºð ͯÝÌ Íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä4
  • 5. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÎÍÁÁ Îëîí íàéðëàãàä áè÷èë áýëäìýëÎÎÒÀ Îðëîãûã îðëóóëàí òîîöîõ àðãàÎÓÂÑ Îëîí Óëñûí Âàëþòûí ñàíÎÕÓ Îðîñûí Õîëáîîíû ÓëñªÍÝÇÑ ªðõèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãààÑÁÄ Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýãÑÕÄ Ñîíãèíîõàéðõàí ä¿¿ðýãÑÝÇÄÑ Ñàíõ¿¿, Ýäèéí Çàñãèéí äýýä ñóðãóóëüÒÁÁ Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãàÕÀÀ պ人 àæ àõóéÕÀÀÈÑ Õºäºº Àæ Àõóéí Èõ ñóðãóóëüÕÀ¨Ò Õºãæëèéí Àëáàí ¨ñíû ÒóñëàìæÕÁÍÃÓ Õîëáîîíû Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ãåðìàí ÓëñÕÄÕ տíèé äàðõëàë õîìñäëûí âèðóñÕÓÈÑ Õ¿ì¿¿íëýãèéí Óõààíû Èõ ñóðãóóëüÕªÖÌ Õ¿¿õäèéí ºâ÷íèé öîãö ìåíåæìåíòÕÊ Õóâüöààò êîìïàíèÕÕÊ Õÿçãààðëàãäìàë õàðèóöëàãàòàé õóâüöààò êîìïàíèÕÕ¯Õ Õºäºëìºð õàëàìæ, ¿éë÷èëãýý õýëòýñÕÕÀÀÕ¯ß Õ¿íñ, õºäºº àæ àõóé, õºíãºí ¿éëäâýðèéí ÿàìÕÕÈ Õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñÕÕÕ Õ¿ëöýõ õýì õýìæýýÕÓÄ Õàí-Óóë ä¿¿ðýãÕÝÄÑ Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ ñàíÒÕÃÍ Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãÓÁ ÓëààíáààòàðÓÈÕ Óëñûí Èõ Õóðàë¯ÑÕ ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí õîðîî¯ÕÖÁ ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãîÖÕÌ Öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçì×Ä ×èíãýëòýé ä¿¿ðýã×ÕÕ ×ºëººò Õóäàëäààíû ÕýëýëöýýðÝÌÄ Ýð¿¿ë Ìýíäèéí äààòãàëÝÇÍÇ Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí çºâëºëÝÑß Ýë÷èí ñàéäûí ÿàì 5
  • 6. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ØÈÃÒÃÝÝ Øèãòãýý 1. Äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí òîéì Øèãòãýý 2. Âàëþòûí õàíøèéí õºäºë㺺í Øèãòãýý 3. Áë¿¿ìáåðã áèçíåñèéí ñýòã¿¿ë Øèãòãýý 4. Ìîíãîë Óëñûí ÿäóóðëûí ò¿âøèí Øèãòãýý 5. ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí öîãö áîäëîãîîñ Õ¯ÑÍÝÃÒ Õ¿ñíýãò 1. ßäóóðëûí ò¿âøèí, ã¿íçãèéðýëò, õýðýãëýý, íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ Õ¿ñíýãò 2. Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí òóðààë, ºñºëòèéí õîöðîëò, òóðàíõàé õ¿¿õäèéí õóâü Õ¿ñíýãò 3. Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî, 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí àæèëã¿éäýë, 2007-2010 îí Õ¿ñíýãò 4. Õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í, 2006-2010 îí Õ¿ñíýãò 5. Áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëò, 1-5 äóãààð àíãè õ¿ðòýë ñóðàëöàã÷èä, áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëäàëòûí õóâü Õ¿ñíýãò 6. Äîòóóð áàéðàíä õàìðàãäàæ áàéãàà õ¿¿õäèéí òîî Õ¿ñíýãò 7. Áàãà, åðºíõèé áîëîí äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèã÷äèéí õ¿éñèéí õàðüöàà (2010 îí) Õ¿ñíýãò 8. պ人 àæ àõóéãààñ áóñàä ñàëáàðò öàëèíòàé àæèë ýðõýëæ áàéãàà õ¿í àìûí äîòîð ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü Õ¿ñíýãò 9. Òºðèéí íèéò àëáàí õààã÷äûí äîòîð ýìýãòýé, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü Õ¿ñíýãò 10. Óëñûí Èõ Õóðàëä ñîíãîãäñîí, íýð äýâøñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü Õ¿ñíýãò 11. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîî äýýøëýõã¿é áàéãààãèéí øàëòãààí õóâèàð, (2010 îí) Õ¿ñíýãò 12. Øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ øàëòãààí Õ¿ñíýãò 13. Ýõèéí ýíäýãäýë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæëèéí àæèëòàí ýõ áàðüñàí òºðºëò Õ¿ñíýãò 14. 100000 àìüä òºðºëò á¿ðò íàñ áàðñàí ýõèéí òîî, ýõèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí Õ¿ñíýãò 15. Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿ä áîëîí 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí äóíäàõü ÕÄÕÂ-ûí õàëäâàðûí òàðõàëò, õóâü Õ¿ñíýãò 16. Ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàðõàëò, ºâ÷ëºëèéí ò¿âøèí, íàñ áàðàëò, îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé òîõèîëäëûí õóâü Õ¿ñíýãò 17. 5-6 íàñòàé õ¿¿õäèéí ø¿ä öîîðîõ ºâ÷íèé òàðõàëò (õóâü) Õ¿ñíýãò 18. Îéò íóòàã áîëîí óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä àâñàí ãàçàð íóòàã, íýã õ¿íä íîãäîõ í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé, àãààð äàõü õ¿õýðëýã õèé áîëîí àçîò äàâõàð èñëèéí àãóóëàìæ Õ¿ñíýãò 19. Îéò íóòãèéã îéæóóëàõàä îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëò (õóâü) Õ¿ñíýãò 20. Ìîíãîë Óëñûí îéí ñàíãèéí íèéò òàëáàéí õýìæýý (ìÿí.ãà) Õ¿ñíýãò 21. Íóòãèéí èðãýä, íºõºðëºëä ýçýìø¿¿ëñýí îéí ñàíãèéí ýçëýõ õóâü Õ¿ñíýãò 22. Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâñàí ãàçàð íóòãèéí õýìæýý, ýçëýõ õóâü Õ¿ñíýãò 23: Ò¿ëøíèé øàòàëòààñ ¿¿ñýõ C02-ûí ÿëãàðàëòûí õýìæýý Õ¿ñíýãò 24. Õàìãààëàëòàä àâñàí ãîë ìºðíèé óñíû óðñàö á¿ðýëäýõ óíäàðãûí ýõèéí ýçëýõ õóâü Õ¿ñíýãò 25. Òºâëºðñºí óñ õàíãàìæèéí ñèñòåìä õîëáîãäñîí áàðèëãà áàéãóóëàìæèíä àìüäàð÷ áóé õ¿íèé òîî, 2010 îí.6
  • 7. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÕ¿ñíýãò 26. Ýêñïîðòûí áàðààíû á¿òýöÕ¿ñíýãò 27. Õóäàëäààíû õ¿÷èí ÷àäëûã áèé áîëãîõîä ÕÀ¨Ò-ûí ¿ç¿¿ëñýí õóâüÕ¿ñíýãò 28. Õóäàëäààíû õ¿÷èí ÷àäëûã áèé áîëãîõîä òóñëàõààð ¿ç¿¿ëñýí ÕÀ¨Ò-èéí ýçëýõ õóâü (ÄÍÁ-ò ýçëýõ õóâèàð, ñàÿ àì.äîëëàð)Õ¿ñíýãò 29. Ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí àêòèâ õºðºíãèéí á¿òýö (2010)Õ¿ñíýãò 30. ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâüÕ¿ñíýãò 31. 2003-2010 îíû äàìæèí ºíãºðºõ òýýâýðëýëò (ìÿí.òîíí)Õ¿ñíýãò 32. Òºìºð çàìûí äàìæèí ºíãºðºõ à÷àà òýýâýðëýëòèéí ýçëýõ õóâü (2007-2010)Õ¿ñíýãò 33. Çàñãèéí ãàçðûí ãàäààä çýýëèéí ¿ëäýãäýë (2010 îíû ã¿éöýòãýë), òýðáóì òºãðºãÕ¿ñíýãò 34. ªðèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòÕ¿ñíýãò 35. Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñ àðèëæààëñàí áàéäàë (2006-2010)Õ¿ñíýãò 36. ÌÕÇ-9-ûí õýðýãæèëòèéí õÿíàëò-øèíæèëãýýíèé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äÕ¿ñíýãò 37. Ìîíãîë Óëñûí íýãäýí îðñîí õ¿íèé ýðõèéí îëîí óëñûí ãýðýý, êîíâåíöèéí õýðýãæèëòèéí ò¿âøèíä ºãñºí øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýýÕ¿ñíýãò 38. Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí óëñ òºð, ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí õàðààò áóñ áàéäëûí òàëààðõ èðãýäèéí òºñººëºë (óëñûí äóíäàæ õóâèàð)Õ¿ñíýãò 39. Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýëä èòãýæ áóé èðãýäèéí òºñººëºë (õóâèàð)Õ¿ñíýãò 40. ÒÁÁ õýðõýí àæèëëàäàã òàëààðõ ¿íýëýìæ, õóâèàðÕ¿ñíýãò 41. ÒÁÁ-óóä ¿íäñýí ÷èã ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ ÷àääàã ãýæ ¿çñýí îðîëöîã÷äûí õàðèóëò, õóâèàðÕ¿ñíýãò 42. Àâëèãûí öàð õ¿ðýýíèé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äÕ¿ñíýãò 43. Àâëèãûí õýëáýðèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äÕ¿ñíýãò 44. Àâëèãûí èíäåêñ, àéìàã íèéñëýëýýðÕ¿ñíýãò 45. Õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãà äàõü àâëèãàä ºðòºõ ýðñäëèéí ¿íýëãýý, áàéãóóëëàãûí ò¿âøèí øàòëàëààðÕ¿ñíýãò 46. Õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãûí õ¿ðýýí äýõ àâëèãà ¿¿ñýõýä íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººëëèéí ¿íýëãýýÕ¿ñíýãò 47. Òºðèéí çàõèðãààíû áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûí õ¿ðýýíä àâëèãà áàéãàà ýñýõ òàëààðõ èðãýäèéí òºñººëºëÕ¿ñíýãò 48. Àâëèãàòàé òýìöýõ ãàçðûí áàòëàãäñàí òºñºâ, ò¿¿íèé çàðöóóëàëò, ñàÿ òºãðºãÕ¿ñíýãò 49. ÌÕÇ-ûí 24 ä¿ãýýð çîðèëòûí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí õ¿ðñýí ò¿âøèí áîëîí òºëºâëºæ áóé ò¿âøèíÕ¿ñíýãò 50. ÌÕÇ-ûí 24 ä¿ãýýð çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ õºðºíãèéí òîéì õýìæýý, òýðáóì òºãðºã 7
  • 8. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Ä¿ðñëýë 1. ÄÍÁ-èé áîäèò ºñºëòèéã õàíãàæ áóé ñàëáàðóóäûí òàðõàö (õóâèàð) Ä¿ðñëýë 2. Èíôëÿöèéí ò¿âøèí 2010 îíä (îíû ýõíýýñ) Ä¿ðñëýë 3. Âàëþòûí õàíøèéí õºäºë㺺íèé òîéì çóðàã, áàéðøëààð Ä¿ðñëýë 4. Àì.äîëëàðûí ýñðýã õàìãèéí èõ ÷àíãàðñàí âàëþòóóä, 2010 îí Ä¿ðñëýë 5. Ãàäààä õóäàëäàà (2005-2010 îí, ñàÿ àì.äîëëàðààð) Ä¿ðñëýë 6. Íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ áà äóíäàæ öàëèíãèéí õýìæýý Ä¿ðñëýë 7. Àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèí (ÀÄÒ), ÕÕÄÕ, á¿ðýí, õóâü òýíö¿¿ëñýí òýòãýâðèéí õýìæýý (2009-2010 îí, ìÿí.òºã) Ä¿ðñëýë 8. 15-24 íàñíû çàëóóñûí íèéãìèéí áàéäàë, 2010 îí Ä¿ðñëýë 9. 15-24 íàñíû àæèë ýðõýëäýã õ¿í àì (ìÿí.õ¿í àì) Ä¿ðñëýë 10. Áàãà, åðºíõèé áîëîí äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèã÷äèéí õ¿éñèéí õàðüöàà Ä¿ðñëýë 11. Íÿëõñûí áîëîí 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí 1990-2010 Ä¿ðñëýë 12. Òàâ õ¿ðòëýõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí Ä¿ðñëýë 13. Ýõèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí Ä¿ðñëýë 14. Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä òóõàéí îíä àâñàí ãàçàð íóòãèéí õýìæýý, ñàÿ ãà. Ä¿ðñëýë 15. Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûí ÷àíàðûã õÿíàõ ñóóðèí õàðóóëóóäûí áàéðøèë ç¿éí çóðàã Ä¿ðñëýë 16. Àãààð áîõèðäóóëàõ áîäèñ õ¿õýðëýã õèé, àçîòûí äàâõàð èñëèéí æèëèéí äóíäàæ àãóóëàìæ Ä¿ðñëýë 17. Óëààíáààòàð õîòûí àãààð äàõü õ¿õýðëýã õèéí ºâëèéí ñàðûí õîíîãèéí äóíäàæ àãóóëàìæ, (2009 îíû 11-ä¿ãýýð ñàðààñ 2010 îíû 01-ä¿ãýýð ñàð) Ä¿ðñëýë 18. Óëààíáààòàð õîòûí àãààð äàõü àçîòûí äàâõàð èñëèéí ºâëèéí ñàðûí õîíîãèéí äóíäàæ àãóóëàìæ (2009 îíû 11-ð ñàðààñ 2010 îíû 1-ð ñàð) Ä¿ðñëýë 19. Ãîë ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ ýõèéí òàëáàéí çóðàãëàë Ä¿ðñëýë 20. Ãîë ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ ýõèéí õàìãààëàëòàä àâñàí áàéäàë (2010) Ä¿ðñëýë 21. Óñ õàíãàìæ, ñàéæðóóëñàí àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæ Ä¿ðñëýë 22. Óëñûí òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý (2006-2010) Ä¿ðñëýë 23. Àøèãëàëòàä îðóóëñàí îðîí ñóóöíû òîî, íèéò òàëáàéí õýìæýý, îðîí ñóóöíû ôîíä (2000- 2010) Ä¿ðñëýë 24. íýã õ¿íä íîãäîõ îðîí ñóóöíû òàëáàéí õýìæýý, ì2 Ä¿ðñëýë 25. Ýêñïîðòûí õýìæýý, ñàÿ àì.äîëëàð Ä¿ðñëýë 26. Ýêñïîðòûí áàðààíû á¿òýö, õóâü, 2010 îí. Ä¿ðñëýë 27. ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí á¿òýö, äèíàìèê Ä¿ðñëýë 28. àñãèéí ãàçðûí ãàäààä çýýëèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãóóä Ç Ä¿ðñëýë 29. Ñóóðèí òåëåôîí óòàñíû öýãèéí òîî (1000 õ¿í òóòàìä) Ä¿ðñëýë 30. Ñóóðèí òåëåôîí õîëáîîíû õýðýãëýã÷äèéí òîîí ¿ç¿¿ëýëò (ìÿíãàí øèðõýãýýð) Ä¿ðñëýë 31. Èíòåðíýò áàéíãûí õýðýãëýã÷èéí òîî (1000 õ¿í òóòàìä) Ä¿ðñëýë 32. Èíòåðíýòèéí áàéíãûí õýðýãëýã÷äèéí òîîí ¿ç¿¿ëýëò (ìÿíãàí øèðõýãýýð) Ä¿ðñëýë 33. ¯¿ðýí òåëåôîí õîëáîîíû õýðýãëýã÷äèéí òîîí ¿ç¿¿ëýëò (ìÿíãàí øèðõýãýýð) Ä¿ðñëýë 34. ¿ðýí òåëåôîí õýðýãëýã÷äèéí òîî (1000 õ¿í òóòàìä) ¯ Ä¿ðñëýë 35. Õºòºëáºðèéí çîðèëòûí õýðýãæèëòèéí áàéäàë, õóâèàð Ä¿ðñëýë 36. Íàìä õàíäàõ èðãýäèéí èòãýë8
  • 9. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÄ¿ðñëýë 37. Õºðºí㺠îðëîãûí ìýä¿¿ëãèéí á¿ðäýëòÄ¿ðñëýë 38. Àâëèãûí èíäåêñ, ò¿¿íèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí óòãàÄ¿ðñëýë 39. Óëñ òºð, õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãûí õ¿ðýýí äýõ àâëèãûí òàëààðõ øèíæýý÷äèéí òºñººëëèéí ¿ç¿¿ëýëòÄ¿ðñëýë 40. Òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòíóóäûí àâëèãàä ºðòºõ ýðñäëèéí ¿íýëãýýÄ¿ðñëýë 41. Õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãûí àâëèãàä ºðòºõ ýðñäëèéí ¿íýëãýý (ñàëáàðààð)Ä¿ðñëýë 42. Àéìàã, íèéñëýëèéí õºãæëèéí èíäåêñèéí ÿëãààã õàðóóëñàí ãàçðûí çóðàãÄ¿ðñëýë 43. Àéìàã, íèéñëýëèéí áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæÄ¿ðñëýë 44. Àéìàã, íèéñëýëèéí ñî¸ë, óðëàãèéí áàéäàëÄ¿ðñëýë 45. Àéìàã, íèéñëýëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæÄ¿ðñëýë 46. Àéìàã, íèéñëýëèéí õ¿ðýýëýí áóé áàéãàëü îð÷íû áàéäàëÄ¿ðñëýë 47. Àéìàã, íèéñëýëèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí áàéäàëÄ¿ðñëýë 48. Àéìàã, íèéñëýëèéí ñàíõ¿¿ãèéí áàéäàë 9
  • 10. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Áèä ÌÕÇ-óóäûí õýðýãæèëòèéí ¯íäýñíèé 4 äýõ èëòãýëýý ãàðãàæ áóé 2010 îíä ͯÁ-ûí Àçè, íîìõîí äàëàéí á¿ñèéí òîâ÷îîíû çàõèðàë ìàíàé óëñàä àéë÷ëàí áèäíèé ºíººãèéí áàéäàëòàé òàíèëöàæ, îëîí óëñûí õýìæýýíèé ÷óóëãàíûã Ìîíãîë Óëñàä àìæèëòòàé çîõèîí áàéãóóëñàí íü ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëñîíûã äóðüäàõàä òààòàé áàéíà. Áèä ÌÕÇ-óóäûã õýðýãæ¿¿ëýõäýý ÌÕÇ-óóäàä ñóóðèëñàí õºãæëèéí óðò õóãàöààíû òºëºâëºãººã 2021 îí õ¿ðòýëõ õóãàöààíä óëñ îðíîî õºãæ¿¿ëýõ ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãûí õýëáýðýýð áîëîâñðóóëàí ãàðãààä áàéíà. ÌÕÇ-óóäûã òîäîðõîéëæ, ò¿¿íä õ¿ðýõ àðãà çàìàà îíîâ÷òîé òîãòîîæ, õýðýãæèëòèéã íü õàíãàæ áàéãàà íü ìàíàé óëñûí õºãæèëä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéãàà þì. Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóäûí õýðýãæèëòèéí ¯íäýñíèé 4 äýõ èëòãýëèéã àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèê òîîí ìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýí, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûã îðîëöóóëàí, ñóäëàà÷ ýðäýìòäèéí ñàíàëûã òóñãàí ãàðãàæ áàéãàà ó÷ðààñ îëîí ò¿ìíèé îðîëöîîòîé áèé áîëäîã õºãæëèéí áîäëîãî, àðãà õýìæýýíä ä¿ãíýëò õèéñýí òîìîîõîí òàéëàí áîëäîã ªÌÍªÕ ¯Ã þì. Äýëõèéí íèéòèéí òóëãàìäñàí àñóóäëóóä áîëæ Äýëõèéí óëñ, ã¿ðí¿¿ä Íýãäñýí ¯íäýñòíèé áàéãàà áàéãàëü îð÷íû äîðîéòîë, àëàí õÿäàõ ¿éë áàéãóóëëàãà õýìýýõ íýãýí òîì àéëä íýãäýí ýðäýíýò àæèëëàãàà, öºìèéí çýâñãèéí àþóë, òèâ äàìæñàí õ¿ì¿¿íýý ýðõ òýãø, ýð¿¿ë ñàðóóë, àéõ àþóëã¿é, ãýìò õýðýã, õ¿íèé ýðõèéí çºð÷èë, õÿìðàë, äýëõèéí ýëáýã õàíãàëóóí àæ òºðºõ áîëîìæîîð õàíãàõûí äóëààðàë, ÿäóóðàë íü äýëõèéí óëñ îðíóóä çºâõºí òºëºº áîäîë ñàíààãàà Ìÿíãàíû õºãæëèéí íýãýí ººð ººðèéí àøèã ñîíèðõëîîð áèø, íèéòèéí ýðõ çîðèëòîä ÷èãë¿¿ëýí õàìòðàí ç¿òãýæ áàéãàà áèëýý. àøãèéí ¿¿äíýýñ õàìòàð÷ àæèëëàõ øààðäëàãûã áèé Õè÷ýýë ç¿òãýëèéíõýý ¿ð øèìèéã ¿íýëýõ çîðèëãîîð áîëãîæ áàéíà. Ìîíãîë Óëñ ÷ äýëõèéí õàìòûí ͯÁ-ûí Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóäûí íèéãýìëýãèéí èäýâõèòýé ãèø¿¿í áàéæ, á¿ñ íóòãèéí õýðýãæèëò õýðõýí áàéãààã Åðºíõèé Àññåìáëåéä áîëîí íèéòèéí ýðõ àøãèéã õºíäñºí àñóóäëààð àâ÷ ñîíñäîã óëàìæëàë òîãòîîä áàéíà. Ìàíàé óëñ èäýâõèòýé áàéð ñóóðü áàðèìòëàí àæèëëàõ áîëíî. ÌÕÇ-óóäûí ¯íäýñíèé 3 äàõü èëòãýëýý 2010 îíä òàíèëöóóëæ áàéñàí áèëýý. Ìàíàé óëñ ÌÕÇ-óóäûã õýðýãæ¿¿ëýõ õóãàöààíûõàà 11 æèëèéã àðäàà îðõèîä áàéíà. ªíãºðñºí õóãàöààíä Ìîíãîë Óëñ ͯÁ-ä ãèø¿¿íýýð ýëñýí îðæ, ͯÁ-ûí áèäíèé òàâüñàí çîðèëòóóäûí 77.9 õóâü íü áèåëæ, èíäýð äýýðýýñ Ìîíãîë Óëñàà òóíõàãëàí çàðëàñíû óëñ îðíû õºãæèëä ýåðýã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà. ̺í 50 æèëèéí îé 2011 îíä òîõèîëîî. Ýíý õóãàöààíä çàðèì çîðèëòóóä ºìíº áàéñàí ò¿âøíýýñýý áóóðàõ, Ìîíãîë Óëñ íü ͯÁ-ûí ãèø¿¿í, òóñãààð òîãòíîñîí ìºí îäîîãèéí õàíäëàãààð ¿ðãýëæèëáýë 2015 îí á¿ðýí ýðõò óëñûí õóâüä õî¸ð ººð íèéãìèéí ãýõýä çîðèëò õàíãàãäàõ áîëîìæã¿é áàéäàëä õ¿ðýõ òîãòîëöîîã äàìæèí õºãæèæ áàéíà. Ìîíãîë çýðýã àíõààðàë òàòñàí àñóóäàë ÷ áàéíà. Òóõàéëáàë, Óëñàä õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã äýýäýëñýí àðä÷èëñàí ÌÕÇ-óóäûí çîðèëãî 1 áóþó ÿäóóðëûã õî¸ð äàõèí òîãòîëöîî á¿õèé îð÷èí ¿åèéí çàõ çýýëèéí áóóðóóëàõ, ìºí çîðèëãî 7 áóþó áàéãàëü îð÷íû íèéãìèéã öîãöëîîí õºãæ¿¿ëýõ ¿éëñýä ͯÁ ¿íýòýé áîõèðäîë Ìîíãîë õ¿í á¿õíèé ñàíààã çîâîîñîí õóâü íýìýð îðóóëæ áàéíà. ç¿éë áîëæ õóâèðààä áàéíà.10
  • 11. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÁèä 2015 îíä ÌÕÇ-óóäûí ã¿éöýòãýëèéí òàéëàíãàà öàã õóãàöàà øààðäàãäàõ ÷ ãýñýí áèä èðýýä¿é,ͯÁ-ä òàíèëöóóëíà. Èíãýõèéí òóëä àìàëñàí ¿ð õ¿¿õäèéíõýý òºëºº öàã àëäàëã¿é øóóðõàéçîðèëòîíäîî õ¿ðýõèéí òºëºº àæèëëàõ íü ç¿éí õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çýæ áàéíà.õýðýã. Îéðûí 4 æèëäýý áèä äýýðõ õî¸ð àñóóäàëäîíöãîé àíõààðàë õàíäóóëæ, òóñãàéëñàí õºòºëáºð ¯íäýñíèé äºðºâ äýõ èëòãýëèéã áýëòãýõýä äýìæëýãòºñºë áîëîâñðóóëæ àæèëëàõ øààðäëàãà áàéíà. ¿ç¿¿ëñýí ͯÁÕÕ-èéí Ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçðûíÁèä ÿäóó áàéãàà èðãýäýý ÿäóó õýìýýõ àíãèëëààñ óäèðäëàãàä ÷èí ñýòãýëèéí òàëàðõàë èëýðõèéëæ,ãàðãàõààñ ãàäíà, õàìãèéí ãîë íü ÿäóó õýìýýõ ìàíàé óëñàä ¿ç¿¿ëæ áóé òóñëàìæ äýìæëýã, ¿ðàíãèëàëä îðîõîä áýëýí áàéãàà èðãýä, ºðõºº àøèãòàé õàìòûí àæèëëàãààãàà óëàì ºðãºæ¿¿ëýíÿäóóðëààñ ñýðãèéëýõ òàëààð àæèëëàõ øààðäëàãàòàé õºãæ¿¿ëýõèéã õ¿ñüå.áîëîîä áàéíà. ̺í ýíýõ¿¿ èëòãýëèéã áýëòãýõýä èäýâõèòý鯿íýýñ äóòàõã¿é à÷ õîëáîãäîëòîé ººð íýã àñóóäàë îðîëöñîí òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñáîë ÿàõ àðãàã¿é áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë, òýð áàéãóóëëàãóóäàä òàëàðõàë èëýðõèéëæ, óëàì èõèéãäóíäàà Óëààíáààòàð õîò, àéìãèéí òºâ¿¿ä, ñóóðèí á¿òýýõèéã õ¿ñýí åðººå.ãàçðûí àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ ÿâäàë þì.Àãààðûí áîõèðäëîîñ ¿¿äýí ýëäýâ øèíý ºâ÷èí,áóñàä ñºðºã íºëºº èõñýýä áàéíà. Ìàíàé óëñàãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ õ¿ðýýíä Èõ á¿òýýíáàéãóóëàëò õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýýä áàéíà.Ýíýõ¿¿ á¿òýýí áàéãóóëàëò ýíý õºòºëáºð èõ õºðºíãº, ÖÀÕÈÀÃÈÉÍ ÝËÁÝÃÄÎÐÆ ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÅЪÍÕÈÉ˪Ã× 11
  • 12. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ áàðèìò áè÷ãèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàí Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëýýä áàéãàà áºãººä óã áîäëîãûí áàðèìò áè÷ã¿¿ä íü õ¿íèé õºãæëèéã õàíãàõ òýð äóíäàà ÿäóóðàë, àæèëã¿éäëèéã áóóðóóëàõ, ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæ ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, îðîí íóòãèéí õºãæëèéí ÿëãààã àðèëãàõàä ãîë ÷èãëýëýý áîëãîñîí þì. Ãýâ÷ ÌÕÇ-óóäûã õàíãàõ ÷èãëýëä òîìîîõîí àõèö ãàðãàõ, ýð÷èìòýé àæèëëàõ øààðäëàãà áàéãàà íü ýíýõ¿¿ ¿íäýñíèé äºðºâ äýõ èëòãýëèéí ä¿ãíýëòýýñ õàðàãäàæ áàéíà. Òóõàéëáàë, ìàíàé óëñûí ýäèéí çàñàã æèë á¿ð õóðäàöòàé ºñ÷, çàõ çýýëèéí õ¿ðýý òýëæ áàéãàà õýäèé ÷ ÿäóóðàë äîðâèòîé áóóðàõã¿é, õºäºëìºð ýðõëýëò íýìýãäýõã¿é áàéãààã àíõààð÷ õ¿ì¿¿ñèéí àìüæèðãààíû ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõ, àæëûí áàéðûã îëíîîð áèé áîëãîõ, õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, óëìààð öàëèí, îðëîãûí ò¿âøèíã ºñãºõ õýðýãòýé áàéíà. Èéìä óóë óóðõàéí òîìîîõîí òºñºë õºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, äýä á¿òöèéí ñàëáàðò á¿òýýí áàéãóóëàëòûí àæëóóäûã ºðí¿¿ëýõ óóë óóðõàéãààñ îðæ èðýõ îðëîãûã çºâ óäèðäàõ, æèæèã äóíä áèçíåñ ýðõëýã÷äèéã äýìæèõ, ìàêðî ò¿âøíèé òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõàä òºð çàñãààñ àíõààð÷ àæèëëàæ áàéíà. ÒÀËÀÐÕÀË ÌÕÇ-óóäûí ¿íäýñíèé äºðºâ äýõ èëòãýëýýñ Þóíû ºìíº ÌÕÇ-óóäàä õ¿ðýõ àðãà çàì, òºñºë, õàðàõàä ýõ, íÿëõàñûí áîëîí òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õºòºëáºð¿¿äèéí áèåëýëò, Òºð, òºðèéí áóñ õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë, áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí, áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîîã ¿íýëñýí ¯íäýñíèé ñ¿ðüåý ºâ÷ëºëèéí òàðõàëò çýðýã çîðèëòóóä íü äºðºâ äýõ èëòãýëèéã áýëòãýí ãàðãàæ òà á¿õýíä 2015 îíä á¿ðýí áèåëýãäýõ, çàðèì íü òºëºâëºñºí õ¿ðãýæ áàéãààäàà òààòàé áàéíà. Ìàíàé óëñ ÌÕÇ- çîðèëòîîñîî äàâæ áèåëýãäýõ ò¿âøèíä áàéãààã Òà óóäûí õýðýãæèëòèéã õî¸ð æèë òóòàì ¿íýëæ öààøèä á¿õýíä óëàìæëàõàä òààòàé áàéíà. àíõààðàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí õóâèëáàðóóäûã òîäîðõîéëæ, Ìîíãîë Óëñûí íèéò àðä ò¿ìíèé Ýíýõ¿¿ èëòãýëèéã áîëîâñðóóëàõàä Ìîíãîë Óëñûí áîëîí ͯÁ-ûí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý íýð Çàñãèéí ãàçðààñ èõýýõýí àíõààð÷ ñàëáàðûí òºðòýé áèåë¿¿ëæ, èäýâõè ç¿òãýë ãàðãàí àæèëëàæ ÿàìäûí óäèðäëàãóóäààñ á¿ðäñýí, òóñ õîðîîíû áàéãààãààðàà îëîí óëñûí ò¿âøèíä ¿íýëýãäñýýð äàðãààð àõëóóëñàí óäèðäàõ çºâëºëèéí àæëûí èðñýí. õýñãèéã áàéãóóëàí àæèëëóóëàâ. ̺í ñàëáàðûí ÿàìä, àãåíòëàãóóäûí õîëáîãäîõ ìýðãýæèëòí¿¿äýýñ Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð òýð äóíäàà ìàíàé á¿ðäñýí òåõíèêèéí àæëûí õýñã¿¿äèéã áàéãóóëàí õîðîî áàéãóóëàãäñàí öàãààñàà ýõëýí ÌÕÇ-óóäûí àæèëëóóëæ èëòãýëèéã ¯íäýñíèé õºãæèë, õýðýãæèëòèéã õàíãàõàä àíõààð÷, õýðýãæèëò íü øèíýòãýëèéí õîðîî íýãòãýí áîëîâñðóóëëàà. ñóë áàéãàà çîðèëòóóäûã 2015 îí ãýõýä çîðèëòîä ò¿âøèíä íü õ¿ðãýõ àæëûã áîäëîãî, òºëºâëºëòºí人 ̺í èëòãýë áîëîâñðóóëàõ àæèëä Ìîíãîë äàõü òóñãàæ, õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëàí àæèëëàæ ͯÁ-ûí ñèñòåìèéí áàéãóóëëàãóóä, ò¿¿íèé áàéíà. Òóõàéëáàë, “Ìîíãîë Óëñûí íèéãýì, ýäèéí äîòîð ͯÁ-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºð, ͯÁ-ûí Õ¿í çàñãèéã 2011 îíä õºãæ¿¿ëýõ ¯íäñýí ÷èãëýë”-èéã àìûí ñàí çýðýã áàéãóóëëàãààñ ººðèéí òºñºë, áîëîâñðóóëàí ÓÈÕ-ààð áàòëóóëæ, “Ìîíãîë óëñûí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä ìýðãýæèëòíèé áîëîí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õºãæëèéí 2012-2016 îíû ñàíõ¿¿ãèéí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñíèéã òýìäýãëýå. òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿ä” äóíä õóãàöààíû áîäëîãûí Èéìä ýí òýðã¿¿íä ýäãýýð áàéãóóëëàãà, ÿëàíãóÿà12
  • 13. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËͯÁ-ûí Ìîíãîë äàõü Ñóóðèí çîõèöóóëàã÷, ͯÁÕÕ-èéí Ñóóðèí òºëººëºã÷ õàòàãòàé Ñåçèí Ñèíîíãëóäîíöëîí òàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà.¯íäýñíèé èëòãýëèéã áîëîâñðóóëàõàä ýðäýì ìýäëýã,õ¿÷ õºäºëìºðºº õàðàìã¿é äàé÷ëàí àæèëëàñàíàæëûí õýñãèéí ãèø¿¿ä, ìºí ¿íýòýé ñàíàë çºâëºìæºã÷ àæèëëàñàí ýðäýìòýä, ñóäëàà÷èä, òºðèéí áóñáàéãóóëëàãûí òºëººëºë, ýíý àæèëä îðîëöîíàæèëëàñàí íèéò õ¿ì¿¿ñò òàëàðõëàà èëýðõèéëüå.Òà á¿õíèéã õ¿íäýòãýñýí,×.ÕÀØ×ÓËÓÓͯÍÄÝÑÍÈÉ ÕªÃÆÈË, ØÈÍÝÒÃÝËÈÉÍ ÕÎÐÎÎÍÛ ÄÀÐÃÀ 13
  • 14. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ÅЪÍÕÈÉ ÒÎÉÌ äÎÒÎÎäÛÍ ÍÈÉÒ Á¯ÒÝÝÃäÝÕ¯¯Í 2010 îí ãàðñààð ÄÍÁ-èé áîäèò õýìæýý ºññººð õóäàëäàà 39.3 õóâèàð ºñ÷ ÄÍÁ-èé áîäèò ºñºëòºä îíû ýöýñò 6.4 õóâü áîëæ, çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð 4162.8 íºëººëñºí áàéíà. Õàðèí ºâºëæèëò, öàã àãààðûí òýðáóì òºãðºãò õ¿ð÷ýý. Óóë óóðõàé, îëáîðëîõ àæ õ¿íäðýë, áýðõøýýëèéí óëìààñ ìàëûí ç¿é áóñ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòºã 3.6 õóâü, õîðîãäîë ºñ÷, ÕÀÀ-í ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòºãèéã áîëîâñðóóëàõ àæ ¿éëäâýð 6.1 õóâü, áàðèëãûí 16.6 õóâèàð áóóðóóëëàà. ñàëáàð 16.5 õóâü, Ẻíèé áîëîí æèæèãëýí Ä¿ðñëýë 1. ÄÍÁ-èé áîäèò ºñºëòèéã õàíãàæ áóé ñàëáàðóóäûí òàðõàö (õóâèàð) 15.0 - õªäªª àæ àõóé - Óóë óóðõàé 10.2 10.0 8.9 8.6 - Áîëîâñðóóëàõ àæ ¯éëäâýð 6.4 - Òýýâýð, õîëáîî 5.0 - Õóäàëäàà - áóñàä 0.0 - ýäèéí çàñãèéí ªÑªËÒ -1.3 -5.0 Ýõ ¿¿ñâýð: ¯íäýñíèé õºãæèë, 2006 2007 2008 2009 2010 øèíýòãýëèéí õîðîî õªäªª ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÑÀËÁÀÐ ìàëæóóëàõ àðãà õýìæýýã öàã àëäàëã¿é àâàõ, ìàëã¿é áîëñîí çàðèì àéë ºðõèéã àæèëëàõ õ¿÷íèé ýðýëò, õýðýãöýý øààðäëàãàòàé áàéãàà áóñàä ñàëáàðò 2010 îíä ìàëûí òîî ºìíºõ îíûõîîñ 11.3 ñàÿàð, øèëæ¿¿ëýí àæèëëóóëàõ çýðýã àðãà õýìæýýã çîõèîí áîéæñîí òºëèéí òîî 6.4 ñàÿàð áóóð÷, òîì ìàëûí áàéãóóëàõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà. ç¿é áóñ õîðîãäîë ºìíºõ æèë¿¿äèéíõýýñ ýðñ ºñ÷ 10.3 ñàÿ òîëãîéä õ¿ðñýíýýð ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðûí õóâüä “Àòðûí 3 ºñºëò ñààðñàí áàéíà. Òîì ìàëûí ç¿é áóñ õîðîãäîë äàõü àÿí” ¯íäýñíèé õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä óëñûí ºíäºð áàéãààòàé õîëáîîòîéãîîð ìàë àæ àõóéí õýìæýýíä 2010 îíä íèéòäýý 315.3 ìÿíãàí ãà ñàëáàðûí ãîë íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîõ òàëáàéä òàðèàëàëò õèéñíýýñ 366.3 ìÿíãàí òîíí ìàëûí ìàõ, ñ¿¿, íîîñ, íîîëóóðûí ãàðö áàãàñ÷ýý. ¿ð òàðèà, 169.0 ìÿíãàí òîíí òºìñ, 90.3 ìÿíãàí òîíí õ¿íñíèé íîãîî õóðààí àâ÷, õ¿íñíèé íîãîîíû ßëàíãóÿà, ÿìààíû ç¿é áóñ õîðîãäîë èõ áàéñàí 53.7 õóâèéã äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýýð õàíãàëàà. íü ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí ãîë ò¿¿õèé ýä áîëîõ Òàðèàëñàí òàëáàéí íèéò õýìæýý ºíãºðñºí îíû íîîëóóðûí ¿éëäâýðëýëèéã áóóðóóëñàí áàéíà. ìºí ¿åèéíõýýñ 11.4 õóâèàð ºñ÷, àòàðøñàí áîëîí Ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûã áàéãàëèéí ýðñäýëýýñ ºíæñºí òàëáàéãààñ íèéò 255.3 ìÿíãàí ãà òàëáàéã õàìãààëàõ, ìàë÷äûí àìüæèðãààã äýýøë¿¿ëýõ àøèãëàëòàä îðóóëñíààð ýðãýëòèéí òàëáàéí õýìæýý çîðèëãîîð ÓÈÕ-ààñ “Ìîíãîë ìàë” ¯íäýñíèé 584.0 ìÿíãà ãà-ä õ¿ðëýý. õºòºëáºðèéã áàòëàí õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýâ. Öààøèä òóñ õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéã ýð÷èìæ¿¿ëæ,14
  • 15. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÀÆ ¯ÉËÄÂÝÐ, ÁÀÐÈËÃÛÍ ÑÀËÁÀÐ Шигтгээ 1. Дэлхийн эдийн засгийн тоймÀæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòãèéíõýìæýý 2010 îíä çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð 1158.5 òýðáóì Дэлхийн эдийн засаг 2008 оны IVòºãðºãò õ¿ð÷ ºìíºõ îíû ìºí ¿åèéíõýýñ 4.3 улирлаас уналтанд орсон ба үүний голõóâèàð ºññºí áàéíà. 2010 îíä í¿¿ðñ îëáîðëîëò шалтгаан нь АНУ-ын орон сууцны зээлийн91.8 õóâü, ãàçðûí òîñ 16.7 õóâü, òºìðèéí õ¿äýð эргэн төлөлт муудсантай холбоотой. Зээлийн эргэн төлөлт буурсанаар банкны2.3 äàõèí íýìýãäñýíýýð óóë óóðõàéí ñàëáàðûí салбарт хүнд цохилт болж улмаар дэлхийнíýìýãäýë ºðòºã çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð 736.9 òýðáóì түүхэн дэх 2 дахь том санхүүгийн хямралыгòºãðºãò õ¿ð÷ ºíãºðñºí îíûõîîñ 3.6 õóâèàð ºñºâ. үүсгэсэн байна.Øèíýýð àøèãëàëòàä îðñîí Îâîîò òîëãîé, Óõààõóäàã, Õºøººòèéí í¿¿ðñíèé óóðõàéí îëáîðëîëòûí Санхүүгийн хямрал улам даамжирчõ¿÷èí ÷àäàë íýìýãäýæ í¿¿ðñíèé îëáîðëîëò 2009 оноос эхлэн хүн амын орлогынºññºí áàéíà. ̺í Òºìºðòýé, Áàÿíãîë, Òàÿííóóð, түвшин, худалдан авах чадвар буурсантайÕàðàíãàò, Ýëñòýé, Òºìºðòîëãîé çýðýã òºìðèéí холбоотойгоор зээлийн эргэн төлөлтõ¿äðèéí óóðõàéíóóäûí îëáîðëîëò ÷ íýìýãäæýý. удааширч, банкны барьцаанд байгаа оронÒàìñàã, Äîðíîãîâèéí ñàâ ãàçðóóäàä ãàçðûí сууцыг эргүүлэн өгөх зэргээс хамааран банкныòîñíû îëáîðëîëòûí ¿éë àæèëëàãàà ýð÷èìæñýíýýð зээлийн нийлүүлэлт буурч, чанаргүй зээлîëáîðëîëòûí õýìæýý 2010 îíä 2.2 ñàÿ áàððåëüä нэмэгдэж эхэлсэн байна. Улмаар банкныõ¿ð÷ýý. салбарын активт сөргөөр нөлөөлж их хэмжээний үл хөдлөх хөрөнгөтэй болсонÁîëîâñðóóëàõ àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí íýìýãäýë банкууд хөрөнгөө зах зээлд хямдруулсан үнээрºðòºã 6.1 õóâèàð ºñ÷, çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð 248.6 зарах боллоо. Ингэснээр орон сууцны үнэòýðáóì òºãðºãò õ¿ðñýí áàéíà. ¯¿íýýñ õ¿íñíèé огцом буурч эхэлсэн байна.¿éëäâýðëýë õàìãèéí ºíäºð ºññºí áºãººä ¿ð òàðèà,ãóðèëûí ¿éëäâýðëýë, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé Дэлхийн зах зээл дээр АНУ-ын гол гол¿éëäâýðëýë ÷ ìºí ºññºí ä¿íòýé ãàðëàà. үнэт цаасууд өмнө байгаагүйгээр эрчимтэй унаж эхэлсэн бөгөөд мөн дэлхийн зах зээлÁàðèëãûí ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòãèéí õýìæýý дээрх зэс болон бусад голлох металуудын үнэçýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð 60.2 òýðáóì òºãðºãò õ¿ð÷ ºìíºõ ч огцом буурав.îíûõîîñ 16.5 õóâèàð ºññºí áàéíà. 2009 онд дэлхийн санхүүгийн зах зээл бүхэлдээ хямралын байдалтай болсон баÆèæèã äóíä ¿éëäâýðèéã äýìæèõ, õºãæ¿¿ëýõ оны эхний хагаст дэлхий нийтийг хамарсан÷èãëýëýýð 2008 îíä Çàñãèéí ãàçðààñ òºñâºëñºí санхүү, эдийн засгийн хямрал санхүүгийн зах1 òýðáóì òºãðºãíèé ýõ ¿¿ñâýðèéã îðîí íóòàã, зээлд огцом үнэгүйдэл бий болгосон бол оныàðèëæààíû áàíêóóäûí îðîëöîîòîé 1.4 òýðáóì хоёрдугаар хагаст тогтворжих, зарим орныòºãðºã áîëãîæ 321 èðãýí, àæ àõóé íýãæèä хувьд өсөх хандлагатай болжээ.õºíãºëºëòòýé çýýë îëãîñîí, 2009 îíä Óëñûíòºñºâò òóñãàãäñàí 30.85 òýðáóì òºãðºãíèé ýõ 2010 онд дэлхийн зах зээл дээрх түүхий¿¿ñâýðèéã îðîí íóòàã, àðèëæààíû áàíêóóäûí эдийн үнэ тогтворжиж эдийн засаг эргэнîðîëöîîòîé 38,6 òýðáóì òºãðºãò õ¿ðãýæ ¿¿íèé ¿ð сэргэж эхэлсэн.ä¿íä óëñûí õýìæýýãýýð 1642 èðãýí, àæ àõóé íýãæèäõºíãºëºëòòýé çýýë îëãîæ, 515 ¿éëäâýð øèíýýðàøèãëàëòàíä îðæ, 1123 Æį-èéí ¿éë àæèëëàãààãºðãºòãºñºí, 2010 îíä 30 òýðáóì òºãðºãíèé ýõ óëñûí õýìæýýíä 581 Æį øèíýýð áàéãóóëàãäàæ,¿¿ñâýðèéã àðèëæààíû áàíê áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí 1031 àæ àõóé ¿éëäâýðýý ºðãºòãºñºí áàéíà.áóñàä áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîîòîé 40.0 òýðáóìòºãðºãò õ¿ðãýæ íèéò 1612 èðãýí, àæ àõóé íýãæèä Óëñûí õýìæýýíä íèéò 1096 Æį øèíýýðæèëèéí 12%-èéí õ¿¿òýé, 3 æèëèéí õóãàöààòàé áàéãóóëàãäàæ, 5946 àæëûí áàéð øèíýýð áèéíºõö뺺ð õºíãºëºëòòýé çýýë îëãîæ ¿¿íèé ¿ð ä¿íä áîëñîí, 6322 àæëûí áàéð õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí. 15
  • 16. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÈÉ ÑÀËÁÀÐ ýõíýýñ ºíäºð ºñºëòòýé áàéñàí èíôëÿöè 2010 îíû 5 äóãààð ñàðä îðãèë öýãòýý áóþó 13.1 õóâüä õ¿ðñýí ¯éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòãèéí õýìæýý ÷ öààøèä áóóð÷ 2010 îíû 11 ä¿ãýýð ñàð õ¿ðòýë çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð 1770.2 òýðáóì òºãðºãò õ¿ð÷ õàðüöàíãóé òîãòâîðòîé áàéëàà. 12 äóãààð ñàðä 2.4 ºìíºõ îíû ìºí ¿åýñ 9.8 õóâèàð ºññºí áàéíà. õóâèàð ºññºíººð îíû ýöýñò èíôëÿöè 13 õóâüòàé 2009 îíä áóóðàëòàä îðîîä áàéñàí Ẻíèé áîëîí ãàðëàà. æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàð 2010 îíä ñýðãýæ, íýìýãäýë ºðòãèéí õýìæýý 39.3 õóâèàð ºññºí Ìàíàé Óëñûí èíôëÿöèéã á¿ëãýýð çàäëàí àâ÷ áàéíà. Òóñ ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòãèéí õýìæýý ¿çýõýä õ¿íñíèé á¿ëãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í õàìãèéí ºñºõºä Ẻíèé áîëîí æèæèãëýí õóäàëäààíû ºíäºð ºñºëòèéã áèé áîëãîñîí áºãººä ¿¿í äîòîð íèéò áîðëóóëàëò îíû ¿íýýð ºìíºõ îíûõîîñ 62.4 õàìãèéí èõýýð íºëºº ¿ç¿¿ëñýí õ¿÷èí ç¿éë íü õóâü, èìïîðòûí áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý ìàõíû ¿íèéí ºñºëò þì. Ó÷èð íü ìàíàé îðíû 53.3 õóâèàð òóñ òóñ ºññºíººñ ãàäíà óã ñàëáàðò ¿éë õóâüä ºðõèéí õýðýãëýýíèé çàðäëûí 16 õóâèéã àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áóé àæ àõóéí íýãæèéí òîî ìàõíû á¿ëýã äàíãààð ýçýëäýã áóþó ìàõ, ìàõàí ºìíºõ îíûõîîñ 34.4 õóâèàð ºñ÷ 5058-ä õ¿ðñýí íü á¿òýýãäýõ¿¿í íü õýðýãëýýíèé ñàãñàíä õàìãèéí íºëººëñºí áàéíà. ºíäºð õóâèéí æèíòýé áàéäàã áºãººä 2010 îíû çóäíû íºëººãººð ìàõíû íèéë¿¿ëýëò èõýýõýí Óóë óóðõàéí ñàëáàðûí îëáîðëîëò íýìýãäýæ, áóóðñíû çýðýãöýý íººöèéí ìàõíû õýìæýý ÷ áàãà Îþóòîëãîé òºñëèéí áàðèëãà, á¿òýýí áàéãóóëàëòûí áàéñàí íü ¿¿íä íºëººëñºí áàéíà. àæèë ýõýëæ áàéãààòàé õîëáîãäîí èìïîðòîîð îðæ èðæ áàéãàà à÷àà òýýâðèéí õýìæýý íýìýãäýæ Ìàíàé îðîí õ¿íñíèé áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé 70 òýýâðèéí ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòãèéã 7.0 õóâèàð õóâèéã èìïîðòîîð àâäàã. Õýðýãëýýíèé ñàãñíû 287 ºñãºæýý. íýð òºðëèéí áàðàà, ¿éë÷èëãýýíýýñ 158 áàðàà íü èìïîðòûíõ áºãººä òýäãýýðèéí ñàãñàíä ýçëýõ æèí 30 õóâü áàéíà. ÈÍÔËßÖÈ 2008 îíû ºíäºð èíôëÿöèéí ¿åä õ¿íñíèé áóñ Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã 2010 îíä á¿ëãèéí áàðààíû ¿íý ò¿¿í÷ëýí ìàõ, ãóðèëààñ áóñàä õºãæ¿¿ëýõ ¯íäñýí ÷èãëýëä õýðýãëýýíèé áàðàà, õ¿íñíèé áàðààíû ¿íý èõýýð ºñ÷ íèéò èíôëÿöèéí ¿éë÷èëãýýíèé ¿íèéí ºñºëòèéã íýã îðîíòîé òîîíä 90 õóâèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéñàí áîë 2010 îíä äýýð áàéëãàõ çîðèëò äýâø¿¿ëñýí áîëîâ÷ óðüä÷èëàí äóðüäñàí÷ëàí ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí òààìàãëàõàä õ¿íäðýëòýé òîäîðõîé áóñ íºõöºë¿¿ä, ºñºëò íèéò èíôëÿöèéí 50 õóâèéã ýçýëæ, 13 íýãæ ãàäààä, äîòîîä õ¿÷èí ç¿éëñýýñ øàëòãààëæ 2010 èíôëÿöèéí 6.6 íýãæèéã á¿ðä¿¿ëæýý. îíû ýöýñò 13 õóâüòàé ãàðëàà. Òóõàéëáàë, îíû Ä¿ðñëýë 2. Èíôëÿöèéí ò¿âøèí 2010 îíä (îíû ýõíýýñ) 14 13.1 13 11.4 12 10.3 9.7 10 9 8.7 8.3 8.3 7.4 8 5.4 6 4 2.3 2 0 I.10 II.10 III.10 Iv.10 v.10 vI.10 vII.10 VIII.10 IX.10 X.10 XI.10 XII.10 Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÕ16
  • 17. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË̺í õ¿íñíèé áóñ á¿ëãèéí ¿íý 2009 îíû ýöýñòýé äýëõèéí íèéò ¿éëäâýðëýë 5 õóâèàð ºñººä áàéíà.õàðüöóóëàõàä ºññºí íü ýäèéí çàñàã ñýðãýæ, Ýäèéí çàñãèéí ñýðãýëòèéí íºëººãººð õýðýãëýý¿éëäâýðëýë íýìýãäýæ áàéãààã èëòãýæ áàéíà. íýìýãäýæ, ò¿¿õèé ýä, íººöèéí ýðýëò ºññºíèéͺ㺺 òàëààñ 2010 îíä ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëò çýðýãöýý ìàíàé îðíû òîìîîõîí óóë óóðõàéí62.5 õóâèàð, äîòîîä öýâýð çýýë 25.3 õóâèàð ºñ÷, êîìïàíèóäûí îëáîðëîëòûí áîëîí òýýâýðëýëòèéíàæ àõóéí íýãæ, èðãýäýä îëãîñîí çýýëèéí ¿ëäýãäýë õ¿÷èí ÷àäàë ñàéæèðñíààð óóë óóðõàéí ñàëáàðûí3.3 èõ íàÿä òºãðºãò õ¿ð÷, çàõ çýýëèéí íèéò ¿íýëãýý á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë ýðñ íýìýãäýâ.2.2 äàõèí íýìýãäñýí íü ìàíàé óëñûí ýäèéí çàñàãýð÷èìòýé òýëæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Шигтгээ 2. Валютын ханшийн хөдөлгөөнÈéíõ¿¿ 2010 îíä ýäèéí çàñàã ñýðãýñýí, áàéãàëü,öàã óóðûí õ¿íäðýë òîõèîëäîæ îëîí àéìàãò Олон улсад ч мөн ханшийн хөдөлгөөнºâºëæèëò õ¿íäýðñýí, öàõèëãààí äóëààíû ¿íý ихтэй байлаа. Зарим улсад ажилгүйдлийнºññºí, íîîëóóðûí ¿íý ºíäºð, õÿòàäûí ýäèéí түвшин өндөр байгаагаас шалтгааланçàñàã ºíäºð èíôëÿöèòàé, ÎÕÓ-ä õýò õàëóóí áîëîí дотоодын үйлдвэрлэлээ дэмжих, экспортооãàíãèéí óëìààñ óðãàö àëäàæ áóóäàéí ýêñïîðòîäîî нэмэгдүүлэхийг гол зорилго болгон өөрийнõîðèã òàâüñàí çýðýã õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººãººð орны валютыг зориуд сулруулах, хамгаалахèíôëÿöè 13 õóâüòàé ãàðëàà. бодлого хэрэгжүүлэх стратеги баримталж байгааг шинжээчид онцолж байв.ÂÀËÞÒÛÍ ÕÀÍØ 2010 îíä ýêñïîðòûí ºñºëòèéí íºëººãººð ãàäààä2009 îíä äýëõèéí íèéò ¿éëäâýðëýë 0.6 õóâèàð, âàëþòûí äîòîãøëîõ óðñãàë èõýýð íýìýãäýæ, ìàíàéõºãæèíã¿é îðíóóäûí ýäèéí çàñàã 3.4 õóâèàð óëñûí ãàäààä âàëþòûí öýâýð àëáàí íººö õî¸ðáóóðñàí áîë 2010 îíä äýëõèéí ýäèéí çàñàã ñýðãýæ, òýðáóì àì.äîëëàðûã äàâñàí áàéíà. Ä¿ðñëýë 3. Âàëþòûí õàíøèéí õºäºë㺺íèé òîéì çóðàã, áàéðøëààð Àì.äîëëàðûí ýñðýã âàëþòûí õàíø íü ÷àíãàðñàí îðíóóä Àì.äîëëàðûí ýñðýã âàëþòûí õàíø íü ñóëàðñàí îðíóóä ªºð÷ëºëòã¿é áóþó áàãà õýìæýýíèé ººð÷ëºëòòýé îðíóóä Ýõ ¿¿ñâýð. Bloomberg Businessweek 17
  • 18. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Ä¿ðñëýë 4. Àì.äîëëàðûí ýñðýã õàìãèéí èõ Ìàíàé îðíû õóâüä 2010 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðä 1 ÷àíãàðñàí âàëþòóóä, 2010 îí àì.äîëëàð 1455.7 òºãðºãòýé òýíöýæ áàéñàí áîë ãàäààä âàëþòûí äîòîãøëîõ óðñãàë íýìýãäýæ, ªºð÷ëºëò õóâèàð (%) íèéë¿¿ëýëò èõ áàéãààãààñ øàëòãààëàí òºãðºãèéí 20 õàíø ÷àíãàð÷, 2010 îíû 12 äóãààð ñàðûí 31-íèé áàéäëààð 1 àì.äîëëàð 1257.18 òºãðºãòýé òýíöýæ 200 îð÷èì òºãðºãººð áóóðàâ. 10 ÃÀÄÀÀÄ ÕÓÄÀËÄÀÀ Ýäèéí çàñàãò ãàðñàí ãàäààä áîëîí äîòîîä ýåðýã 0 ººð÷ëºëòèéí íºëººãººð ìàíàé óëñûí ãàäààä Ìîíãîë ÒªÃЪà ßïîí ÈÅÍ Ìàëàéç ÐÈÍÃÃÈÒ Àôêàíèñòàí AÔÊÀÍ Êîëóìá ÏÅÑÎ Ñèíãàïóð ÄÎËËÀÐ Òàéâàí ÄÎËËÀÐ Ìåêñèê ÏÅÑÎ Ãóàòàìàëà ʯÉÒÇÀË ×èëè Ïåñî Áàðóóí ñàìàî Òàëà ªìíºä àôðèê ðàíä Ñâàçåëàíä Ëèëàãåí Òîíãà ïààíãàà Èçðàë Øýêýë Êàìáîæ Ðèéë Êóâýéò Äèíàð Áðàçèë Ðèéë Áóòàí Íãóëòðóì ªìíºä ñîëîíãîñ ÂÎÍ õóäàëäàà ýð÷èìòýé íýìýãäýæ, 2010 îíä íèéò áàðàà ýðãýëò ºìíºõ îíû ìºí ¿åýñ 53 õóâèàð ºñ÷, àíõ óäààãàà 6.2 òýðáóì àì.äîëëàðò õ¿ðýâ. Ìîíãîë Óëñ 2010 îíä äýëõèéí 132 îðîíòîé õóäàëäàà õèéñýí áºãººä ýäãýýð îðíóóäààñ ÎÕÓ, ßïîí, ÁÍÑÓ, ÕÁÍÃÓ-óóäòàé õèéñýí õóäàëäààíä õàìãèéí Шигтгээ 3. Блүүмберг бизнесийн сэтгүүл èõ àëäàãäëûã õ¿ëýýãýýä áàéíà. Ýäãýýð îðíóóäòàé õóäàëäàà, ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãààãàà Блүүмбергийн бизнес долоо хоног öààøèä ñàéæðóóëæ, õóäàëäààíûõàà òýíöâýðòýé сэтгүүлийн 2010 оны сүүлийн дугаарт 2010 áàéäëûã õàíãàõàä àíõààðàõ øààðäëàãàòàé áàéãàà онд ам.долларын эсрэг хамгийн их чангарсан þì. Õàðèí ÁÍÕÀÓ, Êàíàä, Èõ Áðèòàíè çýðýã болон суларсан валютын жагсаалтыг óëñóóäòàé õèéñýí õóäàëäàà àøèãòàé ãàðëàà. гаргажээ. Уг жагсаалтаас харахад 2010 онд ам.долларын эсрэг хамгийн ихээр чангарсан валютаар Монгол төгрөгийг нэрлэсэн байна. Ä¿ðñëýë 5. Ãàäààä õóäàëäàà (2005-2010 îí, ñàÿ àì.äîëëàðààð) 9000.0 4150.0 8000.0 - ÝÊÑÏÎÐÒ 3245 3200 2909 - ÈÌÏÎÐÒ 3150.0 7000.0 2535 - ÃÀÄÀÀÄ ÕÓÄÀËÄÀÀÍÛ ÒÝÍÖÝË 2138 2062 6108.6 1948 1885 2150.0 6000.0 1542.0 5779.0 1435.0 1177.3 - ÍÈÉÒ ÁÀÐÀÀÍÛ ÝÐÃÝËÒ 1063.9 5000.0 1150.0 4009.3 4023.1 4000.0 107 -252.3 -291.6 Ýõ ¿¿ñâýð: ÃÅÃ, Ãàäààä õóäàëäààíû - 114 -113 -710 150.0 áàðààíû ñòàòèñòèê ìýäýýëýë 3000.0 2977.0 2241.2 -850.0 2000.0 2005 2006 2007 2008 2009 201018
  • 19. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÌîíãîë Óëñûí ýêñïîðòûí á¿òöèéã 2010 îíîîð Õ¿í àìûí îðëîãî, õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð äýýøèëæàâ÷ ¿çâýë, 98 õóâü íü òåõíîëîãèéí àãóóëàìæã¿é áàéãààòàé óÿëäàí àâòî ìàøèí, òýýâðèéíáîëîí íàì òåõíîëîãèòîé á¿òýýãäýõ¿¿í ýçýëæ õýðýãñëèéí èìïîðòûí õýìæýý 2009 îíòîéáàéíà. Òåõíîëîãèéí àãóóëàìæã¿é, áîëîâñðóóëàëò õàðüöóóëàõàä áàðàã 2.3 äàõèí ºññºí áàéíà.áàãàòàé óóë óóðõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðò æèëá¿ð íýìýãäýæ áàéãàà íü ìàíàé óëñûí ýêñïîðòûí Óóë óóðõàéí ñàëáàðò õºðºí㺠îðóóëàëò èõýýð îðæ,îðëîãî áîëîîä íèéò ýäèéí çàñãèéã ýìçýã áîëãîæ îëáîðëîëò, òýýâýðëýëòèéí õ¿÷èí ÷àäàë íýìýãäýæáàéíà. áàéãàà íü óóë óóðõàéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðò, èìïîðòûã îãöîì íýìýãä¿¿ëæ áàéíà.Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð ãàäààä õóäàëäààíû Òóõàéëáàë, òºìðèéí õ¿äðèéí ýêñïîðòûí õýìæýýáàðàà ýðãýëò, ÿëàíãóÿà í¿¿ðñíèé ýêñïîðòûã 2010 îíä ºíãºðñºí îíûõîîñ 2.2 äàõèí ºñ÷,íýìýãä¿¿ëýõ, õèëýýð íýâòýð÷ áàéãàà àæ àõóéí ãàçðûí òîñíû á¿òýýãäýõ¿¿íèé èìïîðò 1.3 äàõèííýãæ, èðãýäèéí ¿éë àæèëëàãààíä òóëãàìäàæ áóé íýìýãäëýý.àñóóäëûã øèéäâýðëýõ çîðèëãîîð “Ãàøóóí ñóõàéò”,“Øèâýý õ¿ðýí”-ãèéí áîîìòûí õ¿÷èí ÷àäëûã Èéíõ¿¿ 2009 îíä ìàíàé îðíû ýäèéí çàñãèéííýìýãä¿¿ëýõ òóõàé 2010 îíä Çàñãèéí ãàçðûí 6 äîòîîä, ãàäààä îð÷èí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºääóãààð òîãòîîëûã áàòëàí ãàðãàñàí áèëýý. ¯¿íèé ñºðºã íºëººëæ áàéñàí áîë 2010 îíä áàðàã á¿õ¿ð ä¿íä 2010 îíä 16.6 ñàÿ òîíí í¿¿ðñ ýêñïîðòëîæ, ñàëáàðò íààøòàé ººð÷ëºëò ãàð÷ áàéíà. Ìîíãîëºíãºðñºí îíû ìºí ¿åýñ 2.3 äàõèí íýìýãäýæ, Óëñ ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ýð÷èìòýé ºñºëòèéíìºíãºí ä¿íãýýð çýñèéí áàÿæìàëûí ýêñïîðòûí øèíý ãàðààí äýýð èðýýä áàéíà. Ýíý íü Ìîíãîëûíîðëîãîîñ äàâñàí áàéíà. õºãæëèéí ò¿âøèíä äîðâèòîé àõèö ãàðãàõ øèíý áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà þì. 19
  • 20. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ20
  • 21. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 21
  • 22. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ÇÎÐÈËÃÎ 1 ßÄÓÓÐÀË, ªËÑê˪Íà ÁÓÓÐÓÓËÀÕ Çîðèëò 1. Àìüæèðãààíû äîîä ò¯âøíýýñ äîîãóóð îðëîãîòîé èðãýäèéí ýçëýõ õóâü õýìæýýã 1990 îíòîé õàðüöóóëàõàä 2015 îí ãýõýä õî¨ð äàõèí áóóðóóëàõ ªÍªªÃÈÉÍ ÁÀÉÄÀË: ШИГТГЭЭ 4. Монгол Улсын ядуурлын түвшин Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòîä ÿäóóðëûí ò¿âøèíã 2015 îí ãýõýä 18.0 õóâü, ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëòèéã Монгол Улсын Үндэсний статистикийн 6.0 õóâüä õ¿ðãýõ çîðèëò äýâø¿¿ëñýí áèëýý. ªðõèéí хороо ядуурлын түвшинг дараахь байдлаар íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí 2010 îíû ñóäàëãààíû тооцож байна. Нийт хүн амын дунд ядуурлын ä¿íãýýð ÿäóóðëûí ò¿âøèí íü íèéò õ¿í àìûí 39.2 шугамаас доогуур орлоготой хүн амын эзлэх õóâü áîëñîí íü 2009 îíîîñ 0.5 íýãæýýð, 2008 хувийг ядуурлын түвшин гэж үзэх бөгөөд îíûõîîñ 4.0 íýãæýýð òóñ òóñ íýìýãäñýí áàéíà. ядуу хүнийг ядуу бус хүнээс ялгасан хамгийн Ýíý íü 1090.1 ìÿíãà îð÷èì õ¿í ÿäóóðàëä ºðòºæ, бага хэрэглээг хангах орлогын дүнг ядуурлын 100 õ¿í òóòìûí 39 íü çàéëøã¿é íýí õýðýãöýýíèé шугам гэж тодорхойлдог. Өрхийн орлого ç¿éëñýý õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðã¿é áàéãàà ãýñýí ¿ã. (хэрэглээ) түүний хуваарилалтыг өрхийн түүвэр судалгааг үндэслэн тооцдог. Бүтцийн ßäóóðëûí õàìðàëò Áàðóóí á¿ñýä 48.7-51.1 õóâü хувьд ялгаатай орлого, хэрэглээг тооцсоны áîëæ ºññºí áîë Ç¿¿í á¿ñýä 43.9-40.6 õóâü, үндсэн дээр тэдгээрийг ядуурлын шугамтай харьцуулж, ядуу өрхийн тоог тодорхойлно. Õàíãàéí á¿ñýä 55.2-51.9 õóâü áîëæ áóóðñàí. Түүвэр судалгааны үр дүнг тархаах онолын Õàðèí òºâèéí á¿ñýä ÿäóóðëûí ò¿âøèí 2009 îíû дагуу ядуурлын шугамаас доогуур орлоготой / ò¿âøèíäýý áàéíà. Çàðèì àéìàã, ñóìäûí òºâººð хэрэглээтэй/ өрх, хүн ам болон нийт өрх, хүн ÿäóóðëûí ò¿âøèí áóóðñàí áàéõàä Óëààíáààòàðò амын тоог тодорхойлно. 29.8 áîëæ 2009 îíîîñ 3.1 íýãæýýð, õºäººä 54.2 áîëæ 1.0 íýãæýýð òóñ òóñ íýìýãäæýý. Ядуурлын шугам нь тухайн улс орны онцлог, хөгжлийн түвшингээс хамааран ßäóóðàë èéíõ¿¿ íýìýãäýõýä ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ядуурлыг нарийвчлалтайгаар тооцох òîõèîëäñîí áàéãàëèéí ãàìøèãò ¿çýãäýë èõýýõýí боломжийг олгодог ч олон улсын түвшинд íºëººëñºí áàéíà. Ãàí çóäûí óëìààñ ìàëã¿é харьцуулалт хийх боломжгүй байдаг бөгөөд áîëñîí èðãýä õºäºº, îðîí íóòãààñ õîò ðóó îëíîîð ядуурлын шугам нь тухайн улс орны хүн амын øèëæèí èðæ, ýçýìøñýí áîëîâñðîë, ìýðãýæèë íü худалдан авах чадвар, орлогын дундаж түвшин õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí øààðäëàãûã òýð á¿ð нэмэгдэхийн хирээр өснө. Ядуурлын шугамыг õàíãàõã¿éãýýñ àæèë îëæ ÷àäàõã¿é ÿäóó÷óóäûí нэг өрхөд ногдох орлогын (хэрэглээний) ýãíýýíä øèëæèõ òîõèîëäîë ãàðñààð áàéíà. Òýä хэмжээгээр тогтооно. íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíýýñ õ¿ðòýæ ÷àäàõã¿é ¿ëäýõ, öàëèí õºëñ áàãàòàé, õ¿íä õºäºëìºð àëáàí áóñààð Дэлхийн банкны хувьд Монгол Улсын ýðõýëæ àìüäðàëàà äýýøë¿¿ëæ áàéíà. 2007/2008 оны ядуурлын түвшинг 2002/2003 оны Өрхийн орлого зарлагын судалгааны ядуурлын шугамыг суурь болгон хэрэглээний ̺í äýëõèé íèéòèéã õàìàðñàí 2008-2009 îíû үнийн индексээр засварлаж тооцсон. ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëààñ øàëòãààëàí îëîí ñàëáàðò ñóë çîãñîëò ãàð÷ èðãýä àæèëã¿é Дэлхийн банкны тооцоогоор 2010 онд áîëîõ, ìºí 2008 îíä èíôëÿöè èõýýõýí íýìýãäñýí ядуурлын түвшин 14.8 гарсан байна. çýðýã íü Ìîíãîë Óëñàä ÿäóóðëûí ò¿âøèí ºñºõ íýã ¿íäýñ áîëîâ.22
  • 23. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Õ¿ñíýãò 1. ßäóóðëûí ò¿âøèí, ã¿íçãèéðýëò, õýðýãëýý, íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ¯ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 2010 2015*ßäóóðëûí ò¿âøèí, õóâü 29.3 35.2 38.7 39.2 18.0ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò, õóâü 8.8 10.1 10.6 11.3 6.0Yíäýñíèé íèéò õýðýãëýýíä õàìãèéí áàãà õýðýãëýýòýé 6.4 7.2 8.5 7.8 11.0õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé ýçëýõ õóâèéí æèíÍýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ (îíû ¿íýýð, ìÿí.òºã) 2465.1 2232.3 3059.4 6800.0 Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÕ, ªðõèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãàà *-Çîðèëòîä ò¿âøèíßäóó÷óóäûí õýðýãëýýíèé äóíäàæ ò¿âøèí ÿäóóðëûí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ, õºäºëìºð ýðõëýëòèéíøóãàìààñ äóíäæààð õýäýí õóâü äîîãóóð áàéãààã á¿ðòãýë, ìýäýýëëèéí íýãäñýí òîãòîëöîîãèëýðõèéëäýã ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëòèéí èíäåêñ á¿ðä¿¿ëýõ çýðýã àñóóäëûã òóñãàâ.2010 îíä ºìíºõ îíûõîîñ 0.7 íýãæýýð íýìýãäýæ11.3 õóâü áîëñîí áàéíà. Áàðóóí áîëîí Õàíãàéí  Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëèéí òºñºëäá¿ñýä ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò õàìãèéí ºíäºð íèéãìèéí õàëàìæèéí äýìæëýã òóñëàëöààã ÿäóó,ò¿âøèíä áóþó 16.0 õóâü áàéãàà áîë Ç¿¿í á¿ñýä îðëîãîã¿é õýñýãò ò¿ëõ¿¿ õàíäóóëàõ çîðèëãîîð12.3 õóâü, Òºâèéí á¿ñ áîëîí Óëààíáààòàð õîòîä ÿäóó ºðõèéí òýòãýìæèéã øèíýýð áèé áîëãîõ,7.7 õóâü áàéíà. ¯íäýñíèé íèéò õýðýãëýýíä óã òýòãýìæ àâ÷ áàéãàà ºðõèéí õºäºëìºðèéíõàìãèéí áàãà õýðýãëýýòýé õ¿í àìûí ýçëýõ õóâèéí ÷àäâàðòàé ãèø¿¿äèéã àæèëòàé áîëîõ ÿâäëûãæèí 2009 îíä 8.5 õóâü áîëæ, 2008 îíû ò¿âøèíãýýñ äýìæèõ, ò¿¿í÷ëýí ÿäóó ºðõýä ÷èãëýñýí õ¿íñíèé,íýìýãäñýí áîëîâ÷ 2010 îíä 7.8 õóâü áîëæ áóóðñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí, áîëîâñðîëûí áîëîí áóñàäáàéíà. äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çýðýã ñàëáàð äóíäûí ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ àñóóäàë òóñãàãäñàí.Àâ× õýðýã毯ëñýí àðãà õýìæýý Óã õóóëèéí òºñºë áàòëàãäñàíààð ÿäóó ºðõèéí õýðýãëýý, àìüæèðãààã äýýøë¿¿ëýõ, ÿäóóðëûãßäóóðëûã áóóðóóëàõ ÷èãëýëýýð õóóëü ýðõ ç¿éí áóóðóóëàõàä òîìîîõîí äýìæëýã áîëíî.õ¿ðýýíä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýý Çîõèîí áàéãóóëàëòòàé àðãà õýìæýýíèé õ¿ðýýíäÍèéãìèéí õàìãààëàë, õºäºëìºðèéí ñàëáàðûí ýðõç¿éí øèíýòãýëèéí õ¿ðýýíä äàðààõü àðãà õýìæýýã Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ 2009-2010 îíä õ¿íàâ÷ õýðýãæ¿¿ëëýý: àìûí àìüæèðãààã äýìæèõ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä ÷èãëýñýí äàðààõü àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí “Íèéãìèéí õàëàìæèéí áàãö õóóëü áîëîí áàéíà: “Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóõàé” õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàí ÓÈÕ-ä ºðãºí áàðèâ.  Ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëûí ýñðýã àâàõ àðãà õýìæýýíèé òºëºâëºãºº ãàðãàæ, ÎÓÂÑ, “Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóõàé” Äýëõèéí áàíê, ÀÕÁ, ÆÀÉÊÀ áîëîí áóñàä äîíîð õóóëèéí øèíý÷èëñýí íàéðóóëãûí òºñëèéã áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí àæèëëàæ, õÿìðàëûí áîëîâñðóóëàõäàà õºäºëìºð ýðõëýëòèéã íºëººë뺺ñ ÿäóó, ýìçýã á¿ëãèéí èðãýäèéã äýìæèõ ¿éë àæèëëàãààíû õàìðàõ õ¿ðýýã õàìãààëàõ, íèéãìèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýýíèé îíîâ÷òîé òîãòîîõ, íèéãìèéí ç¿ãýýñ äýìæëýã õ¿ðñýí ò¿âøèí, ýìçýã õýñýãò î÷èõ òóñëàìæ òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé çîðèëòîò á¿ëýãò äýìæëýãèéã õàäãàëàõ çîðèëãîîð ñàíõ¿¿ãèéí ÷èãëýñýí íýìýãäýë ¿éë÷èëãýýã áèé áîëãîõ, äýìæëýã îëæ, “Õ¿¿õäèéí ìºí㺔, “Õ¿¿õýä çîõèîí áàéãóóëàëòûã îðîí íóòãèéí îíöëîã, – õºãæèë” õºòºëáºðèéã 2009 îíûã äóóñòàë õýðýãöýýíä íèéö¿¿ëýí ººð÷èëæ òºâëºðëèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýâ. ñààðóóëàõ, íóòãèéí çàõèðãààíû áîëîí õºäºëìºð ýðõëýëòèéí áàéãóóëëàãûí ¿¿ðýã,  Àøèãò ìàëòìàëûí òîìîîõîí îðäóóäûã õóâèéí õýâøèë, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýä îðóóëæ, áàéãàëèéí 23
  • 24. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ áàÿëàãàà àøèãëàõ, îëñîí îðëîãîîñîî èðãýäýä  ÀÕÁ-íû äýìæëýãòýéãýýð “Íèéãìèéí ýìçýã òýãø õ¿ðòýýõ çîðèëãîîð ÓÈÕ-ààñ 2009 îíä á¿ëýãò õîîë, òýæýýëèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ äýä áàòëàí ãàðãàñàí Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òóõàé õºòºëáºð”-èéã õýðýãæ¿¿ëæ, óã õºòºëáºðèéí õóóëèéí äàãóó 2010 îíä õ¿í á¿ðò 120.0 ìÿíãàí õ¿ðýýíä íèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéí 25.3 ìÿíãàí òºãðºãèéí õèøèã, õóâü õ¿ðòýýâ. èðãýíä 2009 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðààñ 2010 îíû 8 äóãààð ñàð õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ñàð á¿ð 14000 Ä¿ðñëýë 6. Íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ áà äóíäàæ òºãðºãèéí õ¿íñíèé òàëîí îëãîõ, îðîí ãýðã¿é, öàëèíãèéí õýìæýý òýíýìýë èðãýäèéã õàëóóí õîîë, ò¿ð õîíîãëîõ áàéðààð õàíãàâ. 8000 6800 7000 Ä¿ðñëýë 7. Àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèí (ÀÄÒ), ÕÕÄÕ, á¿ðýí, õóâü òýíö¿¿ëñýí òýòãýâðèéí õýìæýý 6000 (2009-2010 îí, ìÿí.òºã) 5000 2992.8 4000 160 140,4 2305.2 2234.9 3000 140 105,3 101.6 120 108 2000 101.1 300.5 341.5 274.2 1000 100 81 70,2 0 80 54 2008 2009 2010 2015* 60 - ÑÀÐÛÍ ÄÓÍÄÀÆ ÖÀËÈÍ /ÌßÍÃÀÍ ÒªÃЪÃ/ Ýõ ¿¿ñâýð: ÍÕÕß 40 - ÍÝà կÍÄ ÍÎÃÄÎÕ ÄÍÁ /ÌßÍÃÀÍ ÒªÃЪÃ/ 20  Õÿìðàëûí ¿åä àæèëã¿é áîëñîí èðãýäèéí 0 îðëîãûã õàìãààëàõ, øèíý àæèë îëîõîä ÀÄÒ ÕÕÄÕ Á¿ðýí òýòãýâðèéí Õóâü òýíö¿¿ëñýí äîîä õýìæýý òýòãýâðèéí íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîîð Íèéãìèéí äîîä õýìæýý äààòãàëûí ñàíãààñ îëãîõ àæèëã¿éäëèéí 2009 îí 2010 îí òýòãýìæèéí òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëæ, àæèëã¿éäëèéí äààòãàëûí ñàíãààñ òýòãýìæ, ìýðãýæëèéí ñóðãàëòûí çàðäàë àâàõ Ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëûí ¿åä èíôëÿöè íºõöºë áîëçëûã äààòãóóëàã÷èä àøèãòàéãààð íýìýãäñýíèé óëìààñ áóóðñàí õóäàëäàí àâàõ ººð÷èëæ, òýòãýìæ àâàõ õóãàöàà àæëûí 76 ºäºð ÷àäâàðûã íºõºí ñýðãýýõ çîðèëãîîð òºðèéí àëáàí áàéñíûã 126 áîëãîæ óðòàñãàí 2011 îíû 1 õààã÷äûí öàëèí, íèéãìèéí äààòãàëûí áîëîí ä¿ãýýð ñàðûí 1-íèéã õ¿ðòýë ìºðä¿¿ëýâ. õàëàìæèéí ñàíãààñ îëãîõ òýòãýâýð, òýòãýìæèéã 2010 îíû 10 äóãààð ñàðûí 1-íýýñ 30 õóâèàð  Ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëûí íºõöºëä æèæèã íýìýãä¿¿ëýâ. ßäóó àéë, ºðõèéã òîäîðõîéëæ, îðîí ¿éëäâýð÷ëýã÷äèéã äýìæèõ, óóë óóðõàé, áàðèëãà, íóòãèéí ò¿âøèíä àìüæèðãààã íü äýìæèõ àðãà òýýâýð çýðýã ºñºëòòýé ñàëáàðò ýðýëòòýé àæèë÷äûã õýìæýý çîõèîí áàéãóóëæ æèë á¿ð 12.5 ìÿíãàí áýëòãýõ çîðèëãîîð Ìàë÷äûí õºäºëìºð ºðõèéã õàìðóóëæ, 2010 îíä 10.3 ìÿíãàí ºðõèéí ýðõëýëòèéã äýìæèõ õºòºëáºð, ¯éëäâýðëýë äýýðõ 82.3 õóâèéí àìüæèðãàà äýýøèëñýí áàéíà. ñóðãàëòûí õºòºëáºð, Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òºñºë Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë çýðýã çîðèëòîò õºòºëáºð, òºñëèéã òóðøèëòûí æóðìààð õýðýãæ¿¿ëýâ. 2009 îíûã ýñ òîîöâîë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ìàíàé óëñûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò õàðüöàíãóé ºíäºð  Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ îëãîõ òýòãýâýð, áàéãàà õýäèé ÷ ÿäóóðàë áóóðàõã¿é áàéíà. òýòãýìæèéí òóõàé õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëæ Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºä ñàëáàð á¿ðèéí îðóóëæ 0-5 íàñíû õ¿¿õäýý ýìíýëýãò ñàõèñàí ýöýã, ýõýä áóé õóâü íýìýð õàðèëöàí àäèëã¿é, òýð äóíäàà ºâ÷òºí àñàðñíû òýòãýìæ îëãîõ çààëòûã 2011 ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä ñàëáàð á¿ðèéí ã¿éöýòãýõ îíû 1-ð ñàðûí 1-íèéã õ¿ðòýë ìºðä¿¿ëýâ. ¿¿ðýã òîäîðõîéã¿é, ò¿¿íä ÷èãëýñýí áîäëîãî, ¿éë24
  • 25. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËàæèëëàãààíû óÿëäàà õîëáîî, íýãäñýí çîõèöóóëàëò íèéãìèéí õàëàìæèä õàìðóóëàõ òàëààð ýðõñóë áàéíà. Èéìýýñ ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä ç¿éí çîõèöóóëàëòûí àðãà õýìæýýã àâàõ.ñàëáàðóóäûí ºñºëò õýðõýí íºëººëæ áàéãààã ¿íýëæä¿ãíýõ, òýäíèé áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã óÿëäóóëàí  Õºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýõ ýðýëò, íèéë¿¿ëýëòèéíçîõèöóóëàõ ñàëáàð äóíäûí ìåõàíèçì ÷óõàë áàéíà. áîäëîãûã óÿëäóóëæ, áàãà îðëîãîòîé, ìýðãýæèë, áîëîâñðîë áàãàòàé èðãýäèéí õºäºëìºð ýðõëýõÑàëáàðóóäûí ¿éë àæèëëàãàà, ÿëàíãóÿà íèéãìèéí áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ.¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò íèéãìèéí ýìçýã, ºðòºìõèéõýñýãò çîðèóëñàí ¿éë÷èëãýý äóòàãäàëòàé áàéíà.  ßäóóðëûã áóóðóóëàõ ÷èãëýëýýð ñàëáàðÍèéãìèéí õàëàìæ, õºäºëìºð ýðõëýëò, áîëîâñðîë, õîîðîíäûí ¿éë àæèëëàãààã óÿëäóóëàõ çîõèñòîéýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ãîë òºëºâ íèéòëýã ìåõàíèçìûã á¿ðä¿¿ëýõ çàìààð çàðöóóëæ áóéøèíæ ÷àíàðòàé ÿâàãäàæ, õîò õºäººãèéí ÿëãààòàé õºðºíãèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ.áàéäàë áîëîí õ¿í àìûí òîäîðõîé á¿ëã¿¿äèéíýðýëò õýðýãöýýíä íèéöýõã¿é áàéãààãààñ ÿäóóñ,  Òîìîîõîí òºñºë, á¿òýýí áàéãóóëàëòûí àæèëòàéàëñëàãäñàí íóòãèéíõàí áîëîí ýìçýã á¿ëãèéíõýí óÿëäóóëàí Æį-èéã õºãæ¿¿ëæ, àæëûí áàéð¿éë÷èëãýýíèé ¿ð øèìèéã õ¿ðòýæ ÷àäàõã¿é ¿ëäýæ îëíîîð áèé áîëãîõ.ýíý íü óëàì á¿ð ÿäóóðàõ øàëòãààíûã áèé áîëãîæáàéíà. Àëèâàà ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí àðãà  Èðãýäèéí îþóíû ÿäóóðàëòàé òýìöýõ àðãàõýìæýý, íèéãìèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýýíä ÿäóóñ, ýìçýã õýìæýýíä èðãýíèé íèéãìèéí îðîëöîîãõýñãèéíõíèéã õýðõýí õàìðóóëàõ òîäîðõîéëñîí íýìýãä¿¿ëýõ.áîäëîãî ãàðãàõ ýñâýë ýíýõ¿¿ àðãà õýìæýý,¿éë÷èëãýýíèé ¿ð ä¿í, ¿ð íºëººã ñóäàëñíû ¿íäñýí  ªñºëòèéã èë¿¿ õ¿ðòýýìæòýé, õºäºëìºðäýýð òºðèéí áîäëîãûí òºëºâëºëò, õýðýãæèëò, ýðõëýëòèéí ìýäðýìæòýé áîëãîõ, ýäèéí çàñàã,óÿëäàà õîëáîîã ñàéæðóóëàõ òîãòîëöîîíä øèëæèæ, íèéãìèéí õºãæëèéí òýíöâýðò áàéäëûã õàíãàõ,¿ð ä¿íã äýýøë¿¿ëýõ øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäàæ õîò õºäººãèéí ÿëãààòàé áàéäëûã áàãàñãàõàäáàéíà. ÷èãëýñýí òºëºâëºëò õèéõ ¿íäýñíèé èíñòèòóöèéí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ.Äýëõèéí áàíêíààñ õèéñýí ¿íýëãýýãýýð ÿäóóðàëáóóðñàí áàéõ ìàãàäëàëòàé ãýñýí ä¿ãíýëòèéã  ßäóóðëûã áóóðóóëàõ áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààãäýâø¿¿ëæ áàéõàä ¯ÑÕ-íîîñ ãàðãàñàí ìýäýýãýýð óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ ñàëáàð äóíäûíÿäóóðëûí ò¿âøèí íýìýãäñýí ä¿íòýé ãàð÷ áàéíà. ìåõàíèçìûã øèíý÷ëýí ñàéæðóóëæ, ýðõ ìýäýë,Òèéìýýñ ÿäóóðëûí ò¿âøèíã òîäîðõîéëæ áóé àðãà ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã ºíäºðæ¿¿ëýõ.ç¿éã ýðãýí õÿíàæ, íýã ìºð æèãäëýí ñàéæðóóëàõøààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäàæ áàéíà.  ßäóóðëûí ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõ àðãà÷ëàëûã ñóäàëæ, ÿëãàà çºðººã¿é íýãäìýë àðãà÷ëàëààðßäóóðàë, àæèëã¿éäëèéã áóóðóóëàõàä íóòãèéí ÿäóóðàëòàé õîëáîîòîé ìýäýýëëèéã ñàéæðóóëàõ,çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã ìýäýýëëèéí áààç á¿ðä¿¿ëæ àøèãëàëòûãºíäºðæ¿¿ëýõ, ¿¿íèé òóëä òýäýíä òºñâèéí ýðõ ñàéæðóóëàõ.ìýäëèéã íü øèëæ¿¿ëýõ ÿâäàë íýí òýðã¿¿íèé ÷óõàëàñóóäàë áîëæ áàéíà.  Àëñëàãäñàí õºäºº íóòãóóäàä Óëñûí òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ, õóâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòâàð, çýýëèéíÖààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà ìåõàíèçìààð äýìæèæ òýäãýýðèéã ýäèéíõýìæýý çàñãèéí ñóë õºãæèëòýé îðîí íóòãóóäàä ÷èãë¿¿ëýõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëæ àæëûí áàéð Íèéãìèéí õàëàìæèéí õóóëü, ýðõ ç¿éí îð÷èíä áèé áîëãîí îðîí íóòãóóäûí õºãæëèéí ÿëãààã ººð÷ëºëò îðóóëæ ÿäóó ºðõ, øèëæèí ñóóðüøèã÷èä, áàãàñãàõ. îðîí ãýðã¿é òýíýìýë àìüäðàëòàé, ñîãòóóðàõ, ìàíñóóðàõ äîíòîé, õîðèõîîñ ñóëëàãäñàí áîëîí  Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðèéí ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã àñðàìæèéí ãàçðààñ ãàðñàí çýðýã àæ àìüäðàëûí íýìýãä¿¿ëýõ, ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõàä îíöëîã áýðõøýýë õ¿íäðýëòýé á¿ëýã, èðãýäèéã 25
  • 26. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ, òýíä àæèëëàã÷äûí àõóé íºõöºë, øààðäëàãàòàé ¿éë÷èëãýýã ºðõºä áàãöëàí õ¿ðãýæ öàëèí õºëñèéã íýìýãä¿¿ëýõýä íºëººëºõ. ºðõèéí õºãæëèéã äýìæèõ, ýíý çîðèëãîîð îðëîãûã îðëóóëàí òîîöîõ àðãààð ºðõèéí  Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ áîëîí àìüæèðãààíû ò¿âøèíã òîäîðõîéëæ, ñàëáàð íèéãìèéí õàëàìæ, ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë, äóíäûí ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýí ¿ð ºãººæòýé õóóëü ýðõ ç¿é, ñýòãýë çàñàë çýðýã çàéëøã¿é àøèãëàõ. Çîðèëò 2. Õîîë, òýæýýëèéí äóòàãäàëòàé õ¯í àìûí òîîã 1990 îíòîé õàðüöóóëàõàä 2015 îí ãýõýä 6 äàõèí áóóðóóëàõ. ªíªªãèéí áàéäàë Ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ ¿çýõýä õîòûí 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí 5.6 õóâü, õºäººãèéí 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí 7.0 õóâü íü áàéâàë çîõèõ õýìæýýíýýñ ͯÁ-ûí Õ¿¿õäèéí ñàíãààñ ñàíàà÷ëàí îëîí óëñûí áàãà æèíòýé áàéãàà íü õ¿¿õäèéí æèí áàãàäàõ õýìæýýíä ÿâóóëæ áàéãàà ºðõºä ñóóðèëñàí “Õ¿¿õýä òîõèîëäîë õºäººä õîòîîñ õàðüöàíãóé èõ áàéãààã õºãæèë” ñóäàëãààíû ä¿íãýýð Ìîíãîë óëñàä òàâ õàðóóëæ áàéíà. õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí 6.3 õóâü íü æèí áàãàòàé áàéãàà áºãººä ýíý íü 2000 îíû ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ Á¿ñ íóòãóóäààð àâ÷ ¿çýõýä, áàðóóí á¿ñèéí ºðõèéí 2 äàõèí áàãà áàéãàà þì. Óã ñóäàëãààíààñ õàðàõàä 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä æèí áàãàäàõ Ìîíãîë Óëñûí õ¿¿õäèéí õîîë òýæýýëèéí áàéäàë òîõèîëäîë õàìãèéí ºíäºð áóþó 8.0 õóâü áàéõàä ìýäýãäýõ¿éö ñàéæèðñàí íü Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí òºâèéí á¿ñýä 4.9 õóâü áóþó õàìãèéí áàãà áàéíà. ãàçðààñ õîîë, òýæýýëèéí äóòàãäàëòàé õîëáîîòîé Õàðèí Óëààíáààòàð õîò áîëîí Õàíãàé, Ç¿¿í àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä ÷èãëýñýí òîìîîõîí á¿ñ¿¿äèéí ºðõèéí õ¿¿õä¿¿äèéí æèí áàãàäàõ õºòºëáºð òºñë¿¿ä áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëñíèé ¿ð òîõèîëäîë 5.4-6.8 õóâüòàé áàéíà. ä¿í þì. Õ¿ñíýãò 2. Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí òóðààë, ºñºëòèéí õîöðîëò, òóðàíõàé õ¿¿õäèéí õóâü Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 1990 2000 2006 2010 2015 çîðèëò Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû òóðààëòàé õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü 12.0à (1992) 12.7à 6.3 (2005) 4.7 2.0à Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû ºñºëòèéí õîöðîëòîé õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü 26.0 (1992) 25.0à 21.0 (2005) 15.7 13.0à Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû òóðàíõàé õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü - 5.5à 2.2à (2005) 1,7 1.0à Ýõ ¿¿ñâýð: “Õ¿í àìûí õîîë òýæýýëèéí áàéäàë” ¿íäýñíèé 4 ä¿ãýýð ñóäàëãàà, 2010 îí. à-ÓÈÕ-ûí 2008 îíû 13 äóãààð òîãòîîë Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí æèí áàãàäàëòûã ä¿ãýýð ñóäàëãààíû ä¿íãýýð1 ýíý ¿ç¿¿ëýëò æèëä õ¿éñýýð àâ÷ ¿çâýë óëñûí ä¿íãýýð ýðýãòýé äóíäæààð (2005 îíîîñ õîéø) 0.32 õóâèàð áóóð÷ õ¿¿õä¿¿äèéí 5.9 õóâü íü, ýìýãòýé õ¿¿õä¿¿äèéí 6.6 ýð÷ íü ñóëàð÷ýý. Õýðýâ ýíý áóóðàëòûí õóðä èéì õóâü íü áàéâàë çîõèõ õýìæýýíýýñ áàãà æèíòýé áàéäëààð ¿ðãýëæèëáýë 2015 îíû çîðèëòäîî áàéíà. Áàéâàë çîõèõ æèíäýý õ¿ðýõã¿é áàéãàà õ¿ðýõã¿é áàéõ ìàãàäëàëòàé òóë øààðäëàãàòàé àðãà òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí õóâèéí æèí ýíý õýìæýýã ýð÷èìæ¿¿ëýõ õýðýãòýé. õàíäëàãààðàà öààøèä áóóðâàë ýíýõ¿¿ çîðèëò 2015 îí ãýõýä áèåëýãäýõ áîëîìæòîé þì. Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí ºñºëòèéí õîöðîëò 2001-2005 îíä æèëä äóíäæààð 0.8 õóâü áàéñàí áîë Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí òóðààë 1992 îíû 2006-2010 îíä æèëä äóíäæààð 1.06 õóâèàð áóóð÷, ñóäàëãààíû ä¿íãýýð 12.0 õóâü áàéñàí áîë 2006 îíä 6.3 õóâü áîëæ 5.7 íýãæýýð áóþó æèëä äóíäæààð 0.4 õóâèàð áóóðñàí áàéíà. Ñ¿¿ëèéí 4 1 “Õ¿í àìûí õîîë òýæýýëèéí áàéäàë” ¿íäýñíèé 4 ä¿ãýýð ñóäàëãàà, 2010 îí26
  • 27. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËýð÷ íü ñóëàðñàí áàéíà. Õýðýâ ýíý õàíäëàãààð ñýðãèéëýõ, õÿíàõ” ¿íäýñíèé õºòºëáºð, 2009 îíû¿ðãýëæèëáýë 2015 îí ãýõýä óã çîðèëòûã õàíãàõ 239 ä¿ãýýð òîãòîîëîîð “Ǻâ õîîëëîõ, äàñãàëá¿ðýí áîëîìæòîé þì. Ãýâ÷ ýíý ¿ç¿¿ëýëò á¿ñ á¿ðò õºäºë㺺íèéã äýìæèõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãè”, 2010õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãàà áºãººä óã ¿ç¿¿ëýëò îíû 32 äóãààð òîãòîîëîîð “Õ¿íñíèé àþóëã¿éÁàðóóí á¿ñýä 33 õóâü áóþó õàìãèéí ºíäºð áàéãààã áàéäàë” ¿íäýñíèé õºòºëáºð, “Ǻâ õîîëëîõ, äàñãàëàíõààðàõ íü ç¿éòýé. õºäºë㺺íèéã äýìæèõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãè”-èéã õýðýãæ¿¿ëýõ òºëºâëºãººã Ýð¿¿ë ìýíä, ÕÕÀÀÕ¯-Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû òóðàíõàé õ¿¿õäèéí ýçëýõ æèí èéí ñàéäûí õàìòàðñàí 283/207 òóøààëààð òóñ2000-2006 îíä 3.3 õóâèàð áóóðñàí áîë 2006- òóñ áàòëàí, ìºí õ¿íñíèé çîõèñòîé õýðýãëýýíèé2010 îíä 0.5 õóâèàð áóóð÷ ýð÷ íü ñóëàðñàí áàéíà. òóñëàìæòàéãààð õ¿íèé áèå ìàõáîäèéí õýâèéíÝíý áàéäëààð ¿ðãýëæèëáýë 2015 îíû çîðèëò ºñºëò õºãæëèéã äýìæèõ, õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèéáèåëýõã¿éä õ¿ð÷ áîëçîøã¿é òóë óëñûí äóíäæààñ ýðñäëèéã áóóðóóëàõ, õîîë õ¿íñíýýñ ¿¿äýëòýéäýýã¿¿ð ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéãàà Õàíãàé áîëîí Áàðóóí ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð “Ýð¿¿ëá¿ñýä ýíý ÷èãëýëèéí àðãà õýìæýýã ýð÷èìæ¿¿ëýõ õîîë”-íû óäèðäàìæèéã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà.øààðäëàãàòàé áàéíà. Ýõ, õ¿¿õäèéí õîîë òýæýýëèéã ñàéæðóóëàõÄýýðõ ñóäàëãààíû ä¿íãýýð óëñûí õýìæýýíä çîðèëãîîð “Îëîí íàéðëàãàò áè÷èë òýæýýëèéíñóðãóóëèéí íàñíû (7-11íàñ) õ¿¿õäèéí ºñºëòèéí áýëäìýëèéí íàéðëàãà, õýðýãëýõ çààâàð”, “Îëîíõîöðîëò 11.7 õóâü, òóðàíõàé õ¿¿õäèéí ýçëýõ æèí 3.5 íàéðëàãàò áè÷èë òýæýýëèéí áýëäìýëèéí õýðýãëýõõóâü áàéãàà áºãººä ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëò Áàðóóí áîëîí æóðàì”-ûã áîëîâñðóóëæ 6-24 ñàðòàé õ¿¿õýä,Ç¿¿í á¿ñýä óëñûí äóíäæààñ äýýã¿¿ð áàéíà. Õîîë æèðýìñýí áîëîí õºõ¿¿ë ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÎÍÁÁ-ýýðòýæýýëèéí äóòàãäàë íàñàíä õ¿ðñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ¿íäýñíèé õýìæýýíä õàíãàõ ¿éë àæèëëàãààã ͯÁ-ûíäóíä 6.0 õóâü, íàñàíä õ¿ðñýí ýðýãòýé÷¿¿äýä 7.7 Õ¿¿õäèéí ñàí, “Äýëõèéí çºí-Ìîíãîë” îëîí óëñûíõóâü, æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äýä 2.1 õóâü áàéíà. áàéãóóëëàãà, ÀÕÁ-íû “Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæèë-3”Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé ýðñäýëò òºñë¿¿äèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí òóñëàìæòàéãààðõ¿÷èí ç¿éëèéí íýã áîëîõ õîîë òýæýýëèéí áóðóó çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. ÎÍÁÁ-èéã ÕªÖÌ-èéíõýðýãëýý, õºäºë㺺íèé õîìñäîëîîñ øàëòãààëñàí ñóðãàëòòàé õîëáîæ ¿íäýñíèé õýìæýýíä ò¿ãýýæ,òàðãàëàëò, æèíãèéí èë¿¿äýë íèéò õ¿í àìûí äóíä öîãöîîð çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà.íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéãàà íü àíõààðàë òàòñàíàñóóäëûí íýã áîëæ áàéíà. 2010 îíû ñóäàëãààãààð ͯÁ-ûí ÕÕÀÀÁ áîëîí ÅÕ-íû ñàíõ¿¿æèëòýýð15-64 íàñíû õ¿í àìûí 31.6 õóâü íü èë¿¿äýë æèíòýé “Ýìçýã á¿ëãèéí õ¿í àìûí õ¿íñíèé áàòàëãààòáóþó òàðãàí áàéíà. áàéäëûã ñàéæðóóëàõ” (2010-2013) òºñëèéã 8 àéìãèéí 15 ñóì, Óëààíáààòàð õîòûí 2 ä¿¿ðýãò,2010 îíû ñòàòèñòèê ìýäýýãýýð íýã õ¿íèé õîíîãò ͯÁÕÑ-ààñ ºìíºõ 3 óäààãèéí ¿íäýñíèé ñóäàëãààíûõýðýãëýñýí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé èë÷ëýã õîòîä ä¿íä ¿íäýñëýí 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí äóíä õîîë2603.6 êêàë, õºäººä 3040.7 êêàë, óëñûí äóíäæààð òýæýýëèéí äóòàë ºíäºð òàðõàëòòàé áàéñàí áàðóóí2798.3 êêàë áàéãàà íü æèøñýí äóíäàæ õ¿íèé õîíîãò á¿ñèéí Áàÿí-ªëãèé, Óâñ, Õîâä, ç¿¿í á¿ñèéí Äîðíîäõýðýãëýõ èë÷ëýã (2500 êêàë)-ýýñ ºíäºð áàéíà.2 ̺í àéìãóóäàä õîîë òýæýýëèéí áàéäëûã ñàéæðóóëàõàäíýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õ¿íñíèé õýðýãëýý äóíäæààð ÷èãëýñýí òºñëèéã, “Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí õîîë58 308 òºãðºã áîë ÿäóó õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä 31 374 òýæýýëèéí àðõàã äóòàãäëûã áóóðóóëàõ JEPR9131-òºãðºã áàéãàà íü õ¿íñýýð àâáàë çîõèõ èë÷ëýãýý MON” òºñëèéã ÀÕÁ-íû äýìæëýãòýéãýýð 2013 îíûá¿ðýí àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 04 ñàð õ¿ðòýë Àðõàíãàé, Ãîâü-Àëòàé, Äóíäãîâü, Ñ¿õáààòàð, Òºâ àéìãóóä áîëîí Óëààáààòàð õîòûí Ñîíãèíîõàéðõàí ä¿¿ðýãò òóñ òóñ õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýýäÀâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý áàéíà.Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2006 îíû 246 Õ¿í àìûã áè÷èë òýæýýëèéí äóòëààñ ñýðãèéëýõäóãààð òîãòîîëîîð “Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñ çîðèëãîîð Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí òóøààëààð áàòàëñàí “Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áàÿæóóëàõ2 Ãýâ÷ õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèíòýé óÿëäóóëñàí 2010 îíû ñòàòèñòèê ìýäýýãýýð õ¿í àìûí ÿäóóðëûí ò¿âøèí õîòîä 32.2 õóâü, óäèðäàìæ”–èéã ¿íäýñëýí “Õ¿íñ áàÿæóóëàõ õºäººä 47.8 õóâü, óëñûí äóíäàæ 39.2 õóâüòàé ãàð÷ýý. 27
  • 28. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ òóõàé” õóóëèéí áîëîí “Áàÿæóóëñàí õ¿íñ” äýä Õîîë òýæýýëèéí áàéäëûã ñàéæðóóëàõ òàëààð õºòºëáºðèéí òºñëèéã òóñ òóñ áîëîâñðóóëààä òîäîðõîé õºòºëáºð, òºñë¿¿ä õýðýãæèæ áàéãàà áàéíà. õýäèé ÷ ñàíõ¿¿æèëò õàíãàëòã¿é, ñàëáàð õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãàà ñóë çýðãýýñ øàëòãààëàí ¿ð ä¿í Ìîíãîë Óëñûí òºñ⺺ñ öýöýðëýãèéí õ¿¿õäèéí áàãà áàéíà. õîîëíû çàðäëûã á¿ðýí õàðèóöäàã áîëñîí. Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë õýìæýý “Õ¿í àìûí õîîë òýæýýëèéí áàéäàë” ñóäàëãààã  Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí òóøààëààð áàòëàãäñàí 1999-2010 îíä Îëîí Óëñûí áàéãóóëëàãûí “Õ¿í àìûí õîîë òýæýýëèéí ôèçèîëîãèéí äýìæëýãòýéãýýð 3 óäàà, “Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí, íîðì”-ûí äàãóó õîîë õ¿íñýýð àâáàë çîõèõ îñîë ãýìòëèéí ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éëñèéí òàðõàëòûí èë÷ëýãýý á¿ðýí àâ÷ áàéãàà ýñýõèéã íèéò ¿íäýñíèé 2 äóãààð ñóäàëãàà”-ã 2009 îíä òóñ òóñ õ¿í àìûí òºëººëëèéã õàìðóóëñàí ¿íäýñíèé ÿâóóëæýý. 2010 îíä ÿâóóëñàí ¿íäýñíèé 4 ä¿ãýýð õýìæýýíèé ñóóðü ñóäàëãààãààð òîãòîîæ õîîë ñóäàëãààíû ä¿íãýýð çîðèëòûã õýìæèõ á¿õ øàëãóóð õ¿íñíèé äóòàãäëûã íºõºõ àðãà õýìæýý àâàõ ¿ç¿¿ëýëòèéí óëñûí äóíäàæ áóóðñàí õýäèé ÷ õýðýãòýé. á¿ñ á¿ðä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãàà òóë áóóðñàí õýìæýýãýýðýý óëñûí äóíäæààñ äýýã¿¿ð ¿ç¿¿ëýëòòýé  Õ¿¿õäèéí õîîë áîëîí èë÷ëýã èõòýé òýæýýëèéí áàéãàà á¿ñ¿¿äýä ò¿ëõ¿¿ àíõààðàõ øààðäëàãàòàé òºðºëæñºí ¿éëäâýðëýëèéã áèé áîëãîæ, áàéíà. Õ¿í àìûí õ¿íñíèé õýðýãëýýíä ìàõ, ãóðèëàí áîäëîãîîð äýìæèæ àæèëëàõ øààðäëàãàòàé á¿òýýãäýõ¿¿í çîíõèëæ æèìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû áàéíà. õýðýãëýý ºäºðò äóíäæààð 250 ãð áóþó ÄÝÌÁ-ûí çºâëºì溺ñ áàðàã 2 äàõèí áàãà áàéãàà íü áè÷èë  Áè÷èë òýæýýëèéí äóòëààñ ñýðãèéëýõ õàìãèéí áîäèñûí äóòàëä ºðòºõ ìàãàäëàëûã íýìýãä¿¿ëæ ¿ð ä¿íòýé àðãà íü ºäºð òóòìûí õýðýãëýý áàéíà. Èéìä õ¿í àìûí õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé áîëñîí ãîë íýðèéí õ¿íñèéã øààðäëàãàòàé íýð òºðëèéã íýìýãä¿¿ëýõ, õàíãàìæ õ¿ðòýýìæèéã ýðäýñ áîäèñîîð áàÿæóóëàõ ÿâäàë þì. Èéìä ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. ¿éëäâýðëýã÷, õýðýãëýã÷, òºðèéí áàéãóóëëàãà ýíý àñóóäàëä àíõààðëàà õàíäóóëæ øèéäâýðëýõ Õ¿¿õäýä çîðèóëñàí õîîë òýæýýëèéí ¿éëäâýðëýë íü ç¿éòýé. áàéõã¿éãýýñ òóõàéí íàñàíä íü øààðäëàãàòàé øèì òýæýýëèéã á¿ðýí îëãîõ áîëîìæã¿é áàéíà.  Çîõèñòîé õîîëëîëò, äàñãàë õºäºë㺺íèéã äýìæèõ, õ¿í àìä ýíý òàëûí ìýäëýãèéã Õ¿í àìûí õîîë òýæýýëèéí áàéäàëä ¿íýëýëò îëãîõîä á¿õ øàòíû áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ºãºõ人 àøèãëàæ áóé ñòàòèñòèê ìýäýý íü áàéãóóëëàãà, èðãýíèé íèéãýì, òºðèéí áóñ õîîðîíäîî èõýýõýí çºð¿¿òýé áàéäàã ó÷ðààñ ººð áàéãóóëëàãûí õàìòûí àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëýõ ººð ä¿ãíýëò ãàðàõóéö áàéãàà íü íýãäñýí àðãà÷ëàë õýðýãòýé. øààðäëàãàòàé áàéãààã èëòãýæ áàéíà.  Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä õîîë òýæýýëèéí äóòàãäëûã Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã ººð÷ëºãäºõèéí õèðýýð àðèëãàõ òàëààð îðîí íóòãèéí óäèðäëàãà õîîë, òýæýýëèéí äóòàãäëààñ ãàäíà áóðóó õîîëëîëò, ñàíàà÷èëãàòàé àæèëëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. õºäºë㺺íèé äóòàãäàëòàé õîëáîîòîé íèéãìèéí ßëàíãóÿà, óëñûí äóíäæààñ èõýýõýí çºð¿¿òýé ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëóóä øèíýýð áèé áîëæ áàéíà. ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéãàà á¿ñ, àéìãóóä ººðñäèéí 4-ð ñóäàëãààãààð 15-64 íàñíû õ¿í àìûí 31.6 õóâü íºõöºë áàéäàëä òîõèðñîí òóñãàéëñàí õºòºëáºð, íü èë¿¿äýë æèíòýé áîëîí òàðãàí áàéãààã òîãòîîñîí òºñºë õýðýãæ¿¿ëýõ íü ç¿éòýé. áºãººä õîîë òýæýýëèéí äóòàëòàé òýìöýõèéí çýðýãöýý èë¿¿äýë æèí, òàðãàëàëòûã áóóðóóëàõ òàëààð òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.28
  • 29. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÇîðèëò 3. Õ¯í àìûí õªäªëìªð ýðõëýëòèéí ò¯âøèíã äýýø믯ëæ, õªäªëìªðèéí çàõ çýýëä øèëæèæ áóé çàëóó×óóäûí àæèëã¯éäëèéí ò¯âøèíã áóóðóóëàõªíªªãèéí áàéäàë Ä¿ðñëýë 8. 15-24 íàñíû çàëóóñûí íèéãìèéí áàéäàë, 2010 îíÌîíãîë Óëñûí íèéò õ¿í àì 2010 îíä 2 ñàÿ780.8 ìÿíãà áàéãààãèéí 549.8 ìÿíãà áóþó 19.8õóâèéã 15-24 íàñíû çàëóóñ ýçýëæ áàéíà. Ýäãýýð Àæèëã¿é 20%çàëóóñûí 52.3 õóâü íü ÅÁÑ áîëîí èõ äýýä ñóðãóóëü,êîëëåæèä ñóðàëöàæ, 27 õóâü íü àæèë ýðõýëæ, 1.3 Õºäºëìºðèéí ÷àäâàðã¿é 1%õóâü áóþó 7.1 ìÿíãà íü õºäºëìºðèéí ÷àäâàðã¿é Àæèë ýðõýëæ áàéãàà 27%áàéãàà áºãººä ¿ëäñýí 106.6 ìÿíãà áóþó 19.3 õóâüíü òîäîðõîé áóñ øàëòãààíààð àæèë õºäºëìºð 52% Ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéãààýðõëýýã¿é áàéíà. Ýõ ¿¿ñâýð: ÕÕ¯ÕÌîíãîë Óëñûí õºäºëìºðèéí íàñíû íèéò õ¿í àì2010 îíä 1863.4 ìÿíãà áîëæ, ºìíºõ îíòîéãîîõàðüöóóëàõàä 8.5 õóâü áóþó 159 ìÿíãààð íýìýãäñýí àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñíèé ¿ð ä¿íä àéìàã, íèéñëýëèéíáàéíà. Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí 2008 Õºäºëìºð, õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé õýëòñ¿¿äýäîíòîé õàðüöóóëàõàä 1.9 íýãæýýð, 2009 îíòîé õàíäàæ á¿ðòã¿¿ëñýí àæèëã¿é÷¿¿äèéí òîî 2009õàðüöóóëàõàä 5.2 íýãæýýð áóóð÷, 61.63 õóâüä îíä ºìíºõ îíîîñ 21.7 õóâèàð ºñ÷ 38.1 ìÿíãàäõ¿ðñýí áàéíà. Ñ¿¿ëèéí 10 æèëä òîãòâîðòîé ºñºõ õ¿ðñýí áîëîâ÷ 2010 îíä ýíý ò¿âøèíäýý òîãòâîðòîéõàíäëàãàòàé áàéñàí ýíý ¿ç¿¿ëýëò îãöîì áóóðñàí áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí 2009-2010 îíä óëñûí õýìæýýíäíü öààøèä ÌÕÇ-ä òóñãàñàí ò¿âøèíä õ¿ðýõã¿é áàéæ æèëä äóíäæààð 53.3 ìÿíãàí àæëûí áàéð øèíýýðáîëçîøã¿é þì. ¯¿íä 2008 îíû äýëõèéí ñàíõ¿¿, áèé áîëñîí íü àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí íýìýãäýõã¿éýäèéí çàñãèéí õÿìðàë, 2009 îíû ºâºë ìàíàé óëñàä áàéõàä íºëººëñºí áàéíà. Óëñûí õýìæýýíèéòîõèîëäñîí çóäûí ãàìøèã ãîëëîí íºëººëñºí. àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí 2009 îíä 11.6 õóâü, 2010 îíä 9.9 õóâü áàéíà4.Çàñãèéí ãàçðààñ àâñàí õÿìðàëûí ýñðýã àðãàõýìæýýíèé õ¿ðýýíä àæëûí áàéðûã õàäãàëàõ, Õºäºëìºðèéí íàñíû íèéò õ¿í àìûí 31.4 õóâèéãèðãýäèéí îðëîãî áóóðàõààñ õàìãààëàõ, òîãòâîðòîé 15-24 íàñíû çàëóó÷óóä ýçýëæ áàéíà. ªºðººðíýìýãä¿¿ëýõ, ýìçýã á¿ëãèéí èðãýäèéí àìüæèðãààã õýëáýë, õºäºëìºðèéí íàñíû ãóðâàí õ¿í òóòìûíäýìæèõ ÷èãëýëýýð õóóëü ýðõ ç¿éí áîëîí çîõèîí íýã íü ýíý íàñíû á¿ëýãò õàìààðàãäàæ áàéãàà þì5.áàéãóóëàëò, ñàíõ¿¿ãèéí òîäîðõîé àðãà õýìæýý Õ¿ñíýãò 3. Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî, 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí àæèëã¿éäýë, 2007-2010 îí   Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí /õóâü/ 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí /õóâü/  Îíîîð 2007 2008 2009 2010 2015*  2007 2008 2009 2010 2015* Óëñûí äóíäàæ 64.2 63.5 66.8 61.6 70.0  3.2 3.0 22.0 19.5 2.5 Ýõ ¿¿ñâýð: Àæèëëàõ õ¿÷íèé ñóäàëãàà 2010 îí, ¯ÑÕ *- çîðèëòîä ò¿âøèí3 Ажиллах хүчний судалгаа 2010 он, ҮСХ 4 Ажиллах хүчний судалгаа 2010 он, ҮСХ 5 Монгол Улсын статистикийн эмхтгэл, 2010, ҮСХ 29
  • 30. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Ãýòýë 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí àæèëã¿éäëèéí ìýðãýæëèéí ñóðãàëòàä õàìðàãäàõ, óðüä íü ò¿âøèí 2009 îíä 22.0 õóâü, 2010 îíä 19.5 õóâü àæèëã¿éäëèéí òýòãýìæ àâñàí äààòãóóëàã÷ äàõèí áóþó óëñûí äóíäæààñ 2 äàõèí ºíäºð áàéíà. àæèëã¿é áîëæ, òýòãýìæ àâàõ õóãàöààã óðòàñãàõ Ýíý íàñíûõíû àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí ºíäºð çýðýã ò¿ð àðãà õýìæýý àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí íü çîõèõ áàéãàà íü õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäûã õºäºëìºðèéí õóâü íýìýð îðóóëñàí áàéíà. çàõ çýýëä áýëòãýõ, òýäýíä ìýðãýæëèéí ÷èã áàðèìæàà îëãîõ àæèë äóòàãäàëòàé, ÌѯÒ, èõ äýýä Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ ¿éë÷èëãýý, àðãà ñóðãóóëüä ýëñýã÷äèéã àæèë îëãîã÷èéí çàõèàëãà, õýìæýýíä äàâõàðäñàí òîîãîîð 2009 îíä 284.5 õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí ýðýëòòýé óÿëäóóëàí ìÿíãàí èðãýíèéã õàìðóóëæ 21.5 òýðáóì òºãðºã, òºëºâëºäºãã¿éãýýñ ñóë ÷ºëººòýé áîëîí øèíýýð 2010 îíä 233.6 ìÿíãàí èðãýíèéã õàìðóóëæ 19.6 ãàðñàí àæëûí áàéðàíä ýçýìøñýí ìýðãýæèë òýðáóì òºãðºã çàðöóóëñàí íü 2008 îíûõòîé íü òààðäàãã¿é, àæëûí òóðøëàãà, óð ÷àäâàðààð õàðüöóóëàõàä õàìðàãäñàí õ¿íèé òîî 9.7-25.8 ãîëîãääîã çýðýãòýé õîëáîîòîé áàéíà. Òóõàéëáàë, õóâèàð, ñàíõ¿¿æèëò 21.0-28.0 õóâèàð òóñ òóñ ºññºí 2010 îíä àæèëä çóó÷ëàãäñàí èðãýäèéí 21 õóâü áàéíà. íü 15-24 íàñíû çàëóó÷óóä áàéãàà áîë àæèë îëãîã÷äîîñ èð¿¿ëñýí àæëûí áàéðíû çàõèàëãûí Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã äºíãºæ 0.5 õóâüä 15-24 íàñíû çàëóóñûã àæèëä äýñ äàðààòàé àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. àâñàí áàéíà. Õºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýýðõ èéì Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ äýýðõ íèéòëýã õàíäëàãà íü ýíý íàñíû çàëóóñûí àæèë õàéõ èäýâõèä ¿éë÷èëãýý, àðãà õýìæýýíýýñ ãàäíà õºãæëèéí ñºð㺺ð íºëººëäºã áàéæ áîëçîøã¿é þì. 2010 îíä áýðõøýýëòýé èðãýä, ìàë÷èä, îþóòíû õºäºëìºð òîäîðõîé øàëòãààíã¿éãýýð õºäºëìºð ýðõëýýã¿é ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóñãàéëñàí òºñºë, õºòºëáºðèéã ýíý íàñíû á¿ëãèéí 117.1 ìÿíãàí õ¿íýýñ 9.2 ìÿíãà õýðýãæ¿¿ëæ, ìàëûí ñýã óñòãàõ áîëîí ¿åðò àâòñàí áóþó 8 îð÷èì õóâü íü àæèë õàéæ Õºäºëìºð, ãóäàìæ, òàëáàéã öýâýðëýõýä íèéòèéã õàìàðñàí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé õýëòñ¿¿äýä á¿ðòã¿¿ëñýí àæèë çîõèîí áàéãóóëæ, ãàìøèãò ºðòñºí èðãýäèéã íü íèéò á¿ðòãýëòýé àæèëã¿é÷¿¿äèéí 24 õóâèéã îðëîãîæóóëàõ àðãà õýìæýý àâëàà. ýçýëæ áàéíà. Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòòýé ñàëáàðóóäûí ýðýëòýä Ä¿ðñëýë 9. 15-24 íàñíû àæèë ýðõýëäýã õ¿í àì íèéöñýí óð ÷àäâàðûã àæèëã¿é èðãýäýä ýçýìø¿¿ëýõ, (ìÿí.õ¿í àì) àæëûí áàéðààð õàíãàõ çîðèëãîî𠓯éëäâýðëýë 1% äýýðõ ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ òóðøèëòûí 19% õºòºëáºð”-èéã øèíýýð áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëñýí Öàëèí õºëñòýé àæèëëàã÷ áàéíà. Ýíý õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä óóë óóðõàé, çàì, ªðõèéí ¿éëäâýðëýëä áàðèëãûí ÷èãëýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã 180 öàëèí õºëñã¿é îðîëöîã÷ àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà 19 ìýðãýæëýýð íèéò Õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõëýã÷ 6821 çàëóóñûã ìýðãýæèë ýçýìø¿¿ëñýí áºãººä 16% íºõºðëºë, õîðøîîíû ãèø¿¿í ýäãýýð çàëóóñûí 80 õóâü íü àæëûí áàéðòàé áîëñîí 63% Áóñàä áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí 2010-2011 îíû õè÷ýýëèéí æèëýýñ ýõëýí “Îþó òîëãîé” ÕÕÊ-èé õºðºí㺠îðóóëàëòààð 3300 àæèëã¿é çàëóóñûã áàðèëãûí Ýõ ¿¿ñâýð: ÕÕ¯Õ ò¿ãýýìýë ìýðãýæë¿¿ä, óóë óóðõàéí àøèãëàëò, õ¿íä ìàøèí ìåõàíèçìûí çàñâàð÷èí, îïåðàòîð Õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýý çýðýã õºäºëìºðèéí çàõ çýýëä ýðýëò õýðýãòýé 11 ìýðãýæëýýð ÌѯÒ-ä ñóðãàõààð òºëºâëºñíººñ 975 Çàñãèéí ãàçðààñ äýëõèé íèéòèéã õàìàðñàí ýäèéí õ¿íèéã ñóðãàæ ýõýëæýý. çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëûí íºõöºëä àæëûí áàéðûã õàäãàëàõ, õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ, îðëîãûã õàìãààëàõ, àæèëã¿é áîëñîí èðãýäèéã ò¿ð Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë àæëûí áàéðààð õàíãàõàä çîðèóëæ óëñûí òºñ⺺ñ çàðöóóëàõ õºðºíãèéã íýìýãä¿¿ëýõ, õóóëü ýðõ ç¿éí Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò òîãòâîðòîé áóñ, õºäºëìºðèéí õ¿ðýýíä çàðèì ººð÷ëºëò îðóóëæ, àæèëã¿éäëèéí çàõ çýýëèéí áàãòààìæ áàãà, õºäºëìºðèéí íàñíû äààòãàëûí øèìòãýë òºëñºí äààòãóóëàã÷ õ¿í àìûí ºñºëò ºíäºð áàéãàà ýíý ¿åä àæëûí30
  • 31. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËáàéðíû áàòàëãààã õàíãàõ, õºäºëìºð ýðõëýëòèéã àõóéí íýãæ¿¿äèéã áèé áîëãîõ, òîì ¿éëäâýð, àæíýìýãä¿¿ëýõ, àæèëã¿éäýë, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ àõóéí ãàçðóóäûí äýðãýä ÌÑ¯Ò áàéãóóëàõ, òýäãýýðáîäëîãûã õºäºëìºð, íèéãìèéí õàìãààëëûí àæ àõóéí íýãæèä òàòâàðûí õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ,ñàëáàðûí õ¿ðýýíýýñ ºðãºæ¿¿ëæ, ñàëáàð äóíäûí äýýä, äóíä áîëîâñðîëòîé ìýðãýæèëòýí áýëòãýæáîäëîãûí çîõèöóóëàëòààð õàíãàõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéãàà ºíººãèéí òîãòîëöîîã çàõ çýýëèéí ýðýëò,áàéíà. øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí ººð÷ëºõ àñóóäàë òóëãàð÷ áàéíà.2009-2025 îíóóäàä íèéò õ¿í àìûí 61 îð÷èìõóâèéã õºäºëìºðèéí íàñíûõàí ýçýëíý. Ýäèéí Ýçýìøñýí ìýðãýæèë íü øààðäëàãà õàíãàõã¿éãýýñçàñãèéí ºñºëò òîãòâîðòîé áóñ ¿åä “õ¿í àì ç¿éí ñóë ÷ºëººòýé áîëîí øèíýýð ãàðñàí àæëûíöîíõ ¿å” òîõèîæ áàéãàà íü ìàíàé óëñûí õóâüä áàéðàíä ãîëîãäîæ áàéãàà îëîí õ¿í áàéãàààæëûí áàéðûã îëíîîð íýìýãä¿¿ëýõ, àæèëëàõ áºãººä äýýä, äóíä ìýðãýæèëòýé õ¿ì¿¿ñèéí äóíäõ¿÷íèé øèíãýýëòòýé, õºäºëìºð ýðõëýëòèéí àæèëã¿éäýë ºíäºð áàéíà. Ýíý íü äîòîîääîîìýäðýìæ ñàéòàé ýäèéí çàñãèéí ºñºëò áèé àæèë îëîõ íàéäâàðã¿é õ¿ì¿¿ñ ãàäààä ðóó ÿâàõ,áîëãîõûã ç¿é ¸ñîîð øààðäàæ áàéíà. äîòîîäîîñ õàíãàãäàõ áîëîìæã¿é ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñèéã ãàäààäààñ àâàõ õýðýãöýýã áèé áîëãîæ,Àæëûí áàéðíû õîìñäëîîñ øàëòãààëàí õ¿í àìûí õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí òýíöâýðã¿é áàéäàëíàñíû çàðèì á¿ëãèéí õºäºëìºð ýðõëýëòýä íýìýëò ¿¿ñãýí, ãàäààä øèëæèõ õºäºë㺺íèéã èäýâõæ¿¿ëæñààä áýðõøýýë òóëãàð÷ áàéíà. ßëàíãóÿà ñóðãóóëèàñ áàéíà. Èéìýýñ ìýðãýæèëòýé àæèë÷èí áýëòãýõ,àæèëä øèëæèæ áàéãàà àæëûí òóðøëàãàã¿é çàëóóñ, äàâòàí ñóðãàõ, ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí, àõèìàã íàñíûõàí, ñóðãàëòûí íýãäñýí òîãòîëöîî á¿ðä¿¿ëýõ, àãóóëãûíýäãýýð á¿ëãèéíõíèé ýðýëò, õýðýãöýý, äàâóó òàë äýýð õóâüä øèíý÷ëýõ íü õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéíñóóðèëñàí õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóñãàé íèéë¿¿ëýëòèéã äýìæèõýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîéõºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. þì.Ñ¿¿ëèéí 20 æèëèéí õóãàöààíä ýäèéí çàñãèéí Ãàäààä õºäºëìºð ýðõëýëòèéí ¿ð øèìèéãá¿òýö íü õ¿í àìûí àæèë ýðõëýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ, èðãýäèéíõýý áîëîí óëñ ýõ îðíûõîî õóâüä ýåðýãýýðáàéíãà ºñ÷ áóé õºäºëìºðèéí íººöèéã çîõèñòîé àøèãëàõ òàëààð òºð, íèéãìèéí ò¿íø¿¿ä õ¿÷øèíãýýõ ÷àäâàð ìóóòàé ÿâæ èðæýý. ¯¿íèé óëìààñ õàâñðàí àæèëëàõ õýðýãöýý, øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà.õºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýýð àæèëëàõ õ¿÷íèé Ãàäààäàä áàéãàà èðãýäèéíõýý õºäºëìºðëºõèë¿¿äýë áèé áîëæ, õºäºº àæ àõóé, àëáàí áóñ ýðõèéã õàìãààëàõ, ãàäààäûí óëñ îðîíä àæèëëààäñàëáàðò ò¿ëõ¿¿ øèíãýæ, ìºí ãàäààä çàõ çýýë ð¿¿ ýõ îðîíäîî áóöàæ èðæ áàéãàà èðãýäèéíõýý îëæ÷èãëýæ áàéíà. Èéìä çàëóó÷óóäûí àæëûí áàéð àâñàí ìýäëýã, ìýðãýæèë, óð ÷àäâàðûã ¿íýëýõ,îëíîîð áèé áîëãîäîã áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ, ãýð÷èëãýýæ¿¿ëýõ çàìààðõºãæ¿¿ëýõ, àæèëã¿éäýë, ÿäóóðàë, öºëæèëò èõòýé, òýäíèéã äîòîîäûí õºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýýð ¿ðàëñëàãäñàí á¿ñ íóòãèéã ýõíèé ýýëæèíä ñîíãîæ, á¿òýýëòýé àæèëëàõàä íü ÷èãëýñýí àðãà õýìæýýãóã á¿ñ íóòãèéí íººö áîëîëöîîíä ò¿øèãëýñýí àâ÷ ýõëýýä áàéãàà áºãººä öààøèä ÷ ýíý ÷èãëýëýýð¿éëäâýð áàðüæ áàéãóóëàõ çàìààð õºäººä àæëûí õîëáîãäîõ ÿàìä, àãåíòëàãóóä íèéãìèéí ò¿íø¿¿äáàéð áèé áîëãîõ, õºäºëìºð çîõèîí áàéãóóëàëòûí èäýâõèòýé õàìòðàí àæèëëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.õóâüä õîðøîîëëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ, ãàäààä óëñ îðîíäõºäºëìºðèéí ãýðýýãýýð àæèëëàõ çàëóó ãýð á¿ëèéí Õ¿ðýí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãààð íîãîîí ýäèéíòîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ íºõöºë áîëîìæèéã çàñàã áèé áîëãîõ ñóäàëãàà òîîöîî îäîîãîîðá¿ðä¿¿ëýõ ÿâäàë þì. õàíãàëòã¿é áàéíà. Ýíý íü òîãòâîðòîé ýäèéí çàñàã, òîãòâîðòîé àæëûí áàéðíû òóõàé ÷óõàë àñóóäàëÕºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí ýðýëòýä íèéö¿¿ëýí áºãººä ýíý ÷èãëýëýýð òîìîîõîí ñóóðü ñóäàëãààãàæèë÷äàä á¿òýýìæòýé àæèëëàõ, ìýðãýæëèéí ºíäºð õèéæ áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ õîéøëóóëàøã¿éóð ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõ, äàõèí ìýðãýø¿¿ëýõ, äàâòàí õýðýãöýý áèé áîëæýý.ñóðãàõ òîãòîëöîîã õóâèéí õýâøèë, àæèë îëãîã÷äûíøóóä îðîëöîî, äýìæëýã òóñëàëöààòàéãààð áèé Ìàë÷èä, õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõëýã÷äýä òóëãàðäàãáîëãîõ, ÿëàíãóÿà ñóðãàëòûí äàäëàãûí áààç àæ íèéòëýã áýðõøýýë íü òîãòâîðòîé áóñ îðëîãî, 31
  • 32. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ õºäºëìºðèéí ìóó íºõöºë, ýðñäýëä ºðòºìòãèé õýðýãñëýýð äýìæèõ öîãö áîäëîãûã ¿íäýñíèé áàéäàë áîëîí íèéãìèéí äààòãàëä õàìðàãäàæ õºãæëèéí òºëºâëºëò, ñàíõ¿¿ òºñâèéí áîëîí ÷àäàõã¿é áàéãàà ÿâäàë þì. Àëáàí ñàëáàðûã õºäºëìºðèéí àñóóäàë õàðèóöñàí áàéãóóëëàãóóä ºðãºæ¿¿ëýõ õýðýýð ìàë÷èä, õóâèàðàà õºäºëìºð õàìòðàí áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ; ýðõëýã÷äèéí òîî áóóðàõ ìàãàäëàëòàé áîëîâ÷ îéðûí õóãàöààíä ºðãºí õ¿ðýýòýé õýâýýð áàéõ  Àæèëã¿éäýë, ÿäóóðàë, öºëæèëò èõòýé, òºëºâòýé òóë òýäíèé àæëûí áàéðàà òîãòâîðòîé àëñëàãäñàí á¿ñ íóòãèéã ýõíèé ýýëæèíä ñîíãîæ, õàäãàëàõ, îðëîãîî íýìýãä¿¿ëýõ, õîðøîî, íºõºðëºë óã á¿ñ íóòãèéí íººö áîëîëöîîíä ò¿øèãëýñýí áàéãóóëàõ ñàíàà÷èëãûã äýìæèæ àëáàí ñàëáàðò ¿éëäâýð áàðüæ áàéãóóëàõ çàìààð õºäººä àæëûí øèëæ¿¿ëýõ íü áîäëîãûí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿äèéí áàéð áèé áîëãîõ, ýíý çîðèëãîä õóâèéí áîëîí íýã áîëæ áàéíà. ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ òààëàìæòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ, øèíýýð áàéãóóëàãäñàí àæ Õºäºëìºðèéí ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, àõóéí íýãæèéã áèé áîëãîñîí àæëûí áàéðíû öóãëóóëñàí ìýäýýëýëä øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé òîîíîîñ íü õàìààðóóëàí òîäîðõîé õóãàöààíä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ ÷àäàâõè ñóë áàéíà. ¯¿íèé çýýëèéí õ¿¿ãèéí õºíãºëºëò, ÷ºëººëºëò ¿ç¿¿ëýõ, òóëä Õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí ñóäàëãààíû òºâ çýýëèéí õóãàöààã ñóíãàõ, çýýë îëãîõäîî îþóíû áàéãóóëàõ, ýñâýë ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíû ºì÷èéã áàðüöààëàõ, çýýëèéí áàòàëãààíû ñàí á¿òöýä õºäºëìºðèéí ñòàòèñòèêèéí áèå äààñàí áàéãóóëàõ çýðãýýð äýìæèõ àñóóäëûã ñóäëàí íýãæ áàéãóóëàõ áîëîìæèéã ñóäàëæ õîéø òàâèëã¿é áîëîâñðóóëæ øèéäâýðë¿¿ëýõ; õèéõ õýðýãòýé áàéíà.  Àæëûí áàéð öîìõîòãîõ çàéëøã¿é øààðäëàãà Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà ãàð÷ áóé àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí çàõèðãàà, õýìæýý ¯éëäâýð÷íèé ýâëýëèéí ñàíàëûã ¿íäýñëýí Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ ñàíãààñ  Õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäûã õºäºëìºðèéí çàõ òîäîðõîé äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çàìààð àæèëã¿é çýýëä áýëòãýõ àñóóäëûã ÅÁÑ-èéí ñóðãàëòûí áîëîõîîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý õºòºëáºðòýé óÿëäóóëàí ìýðãýæëèéí ÷èã àâàõ; áàðèìæàà îëãîõ ¿éë÷èëãýýãýýð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ, ÌѯÒ, èõ äýýä ñóðãóóëüä ýëñýã÷äèéã  Àæëûí áàé𠺺ðòºº áèé áîëãîæ áàéãàà àæèë îëãîã÷èéí çàõèàëãà, ñàíõ¿¿æèëòýýð ìàë÷èä, õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõëýã÷äèéí ñóðàëöóóëàõ òîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëýõ àñóóäëûã àæëûí áàéðàà òîãòâîðòîé õàäãàëàõ, îðëîãîî ñóäëàí øàò äàðààòàéãààð øèéäâýðëýõ; íýìýãä¿¿ëýõ, õîðøîî, íºõºðëºëèéí çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðîõ ñàíàà÷ëàãûã äýìæèõ,  Ñóðãóóëèàñ õºäºëìºðò øèëæèæ áàéãàà àæ àõóé ýðõëýõ óð ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõ, çàëóóñ, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä, àõèìàã æèæèã çýýë, ñàíõ¿¿æèëò îëãîõ, ìýäýýëýë íàñíûõàí çýðýã õ¿í àìûí çàðèì á¿ëãèéíõíèé çºâëºãººãººð õàíãàõ, õîðøîîíû ñóðãàã÷ áàãø, õºäºëìºð ýðõëýëòèéã òýäíèé ÷àäàìæ, áîëîìæ, ìåíåæåð¿¿äèéã áýëòãýõ, äàâòàí ñóðãàõ, çàãâàð àæèë îëãîã÷èéí ýðýëòýä íèéöñýí õýëáýðýýð õîðøîî áèé áîëãîæ òóðøëàãûã íü äýëãýð¿¿ëýõ äýìæèõ, õ¿¿õäèéí õºäºëìºð, ÿëàíãóÿà çýðãýýð òºðººñ òóñãàéëàí äýìæèõ àæëûã òºâ ò¿¿íèé òýâ÷èøã¿é õýëáýðèéã óñòãàõ çîðèëòîò îðîí íóòàãò ºðãºí õ¿ðýýòýé çîõèîí áàéãóóëàõ; õºòºëáºðèéã á¿ñ, îðîí íóòàã, òºð, îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãà, íèéãìèéí ò¿íø¿¿äèéí  Àëáàí áóñ õºäºëìºð ýðõëýã÷äèéã æèæèã, èäýâõèòýé îðîëöîîòîéãîîð õýðýãæ¿¿ëýõ; äóíä ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí íýãýí àäèë á¿ðòãýëæ¿¿ëæ àëáàí ¸ñíû áîëãîõ, ýäèéí  Õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéã òýëæ, àæèëëàõ çàñãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãààã íü õ¿÷íèé øèíãýýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä ºðãºæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ; àæ àõóéí íýãæ, ÿëàíãóÿà ÕÀÀ-í ñàëáàðûí ìàëûí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäýä áîëîâñðóóëàëò  Õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí õýòèéí ýðýëò õèéæ ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ æèæèã õýðýãöýýòýé óÿëäóóëàí ¿íäýñíèé ìýðãýæèëòýí ¿éëäâýðèéã õºðºí㺠îðóóëàëò, çýýëèéí õ¿¿, áýëòãýõ óðò õóãàöààíû òºñººëºë ãàðãàõ, òàòâàð çýðýã ýäèéí çàñãèéí õºø¿¿ðýã, áóñàä àðãà õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí áàðîìåòðèéí ñóäàëãààã æèë òóòàì òîãòìîë õèéæ áàéõ.32
  • 33. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÇîðèëò 4: Õ¯í àìûí òªâëªðªë, øèëæèõ õªäªë㪪íòýé õîëáîãäîí ãàð× áóé ñªðªã ¯çýãäëèéã áàãàñãàõ, øèëæèí ñóóðüøèã×äûã íèéãìèéí ñóóðü ¯éë×èëãýýíä õàìðóóëàõ.ªíªªãèéí áàéäàë í¿¿äýë÷äèéí ñî¸ëûí ºâ óëàìæëàëàà õàäãàëñàí ìàíàé îðíû õóâüä õàðüöàíãóé ºíäºð ¿ç¿¿ëýëòÌîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí 60.8 õóâü íü ÿìàð íýãýí þì. Ýíý íü Ìîíãîë Óëñ çàõ çýýëèéí õàðèëöààíäõîò, ñóóðèí ãàçàðò îðøèí ñóóæ áàéãààãààñ õîò, øèëæñýí 1990-ýýä îíîîñ ýõëýí õºäºº îðîíñóóðèíãèéí õ¿í àìûí 60 õóâü íü Óëààíáààòàð íóòãààñ õîò, ñóóðèí ãàçàðò øèëæèí ñóóðüøèã÷èäõîòîä, 10 îð÷èì õóâü íü Äàðõàí, Ýðäýíýò õîòîä, 30 íýìýãäñýíòýé õîëáîîòîé. Øèëæèí èðýãñýä íü çàì,îð÷èì õóâü íü àéìãèéí òºâ¿¿ä áîëîí áóñàä ñóóðèí òýýâýð, ìýäýýëýë, õîëáîî, îðîí ñóóöíû õàíãàìæ,ãàçàðò àìüäàð÷ áàéíà. íèéãýì, ñî¸ëûí ¿éë÷èëãýý õàðüöàíãóé ñàéòàé, ãàäààä çàõ çýýëä îéð äºò áàéðëàñàí Óëààíáààòàð,Õîò, ñóóðèí ãàçðóóäûí õ¿í àìûí ºñºëò öààøèä Äàðõàí, Ýðäýíýò õîòîä çîíõèëîí ñóóðüøèæ áàéíà.íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéãàà íü íóòàã äýâñãýð èõòýé Õ¿ñíýãò 4. Õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í, 2006-2010 îí Îí Óëààíáààòàðò øèëæèí èðýãñäèéí õóâü 2006 2007 2008 2009 2010Á¿ðòãýãäñýí íèéò øèëæèí èðñýí õ¿íèé òîî 45259 46266 56561 52634 74041¯¿íýýñ: Óëààíáààòàðò øèëæèí èðñýí õ¿íèé òîî 29633 29112 33407 28337 39701Íèéò øèëæèí èðñýí õ¿íèé äîòîð Óëààíáààòàðò øèëæèí èðñýí 65.5 62.9 59.0 53.8 51.1õ¿íèé ýçëýõ õóâü Ýõ ¿¿ñâýð: ÓÁÅÃÓëààíáààòàð õîò ðóó õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í áàéíà. “Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí äîòîîä øèëæèõºíäºð ò¿âøèíä áàéãàà íü Ìîíãîë Óëñûí õºäºë㺺íèé ÷èã õàíäëàãà, ¿ð äàãàâàð 2009”á¿ñ íóòãóóäûí õºãæëèéí ÿëãààòàé áàéäàëòàé ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ ¿çâýë øèëæèí ñóóðüøèã÷øóóä õîëáîîòîé þì. Õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í ºðõèéí õ¿¿õäèéí ñóðãàëòûí àñóóäàëä ýåðýã õàíäëàãààìûí õóðäàöòàé ºñºëò, àæëûí áàéð, õ¿í àìûí ãàðñàí, õºäºº îðîí íóòàãòàé õàðüöóóëàõàä àæëûíàìüæèðãààã äýýøë¿¿ëýõýä çàðöóóëàãäàõ îðîí áàéðíû îëäîö õîò ñóóðèí ãàçàðò èë¿¿ áàéäàã íüíóòãèéí òºñºâ ñàíõ¿¿ãèéí õàíãàëòã¿é áàéäàë, óëàì øèëæèõ õºäºë㺺í íýìýãäýõýä íºëººëäºã áàéíà.ã¿íçãèéð÷ áóé ÿäóóðëûí ò¿âøèí, áîëîâñðîë, ýð¿¿ëìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ÷àíàð ñóë, äýä Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýýá¿òöèéí õºãæèë ìóó, çàõ çýýëýýñ àëñëàãäñàí áàéäàë,áàéãàëèéí äîðîéòîë, öàã óóðûí õ¿íäðýëèéí Øèëæèõ õºäºë㺺íèéã ñààðóóëàõ, ò¿¿íýýñ ¿¿äýëòýéäàâòàìæ èõýññýí çýðýã îëîí õ¿÷èí ç¿éëñ õºäºº ñºðºã ¿ð äàãàâðóóäûã áàãàñãàõ, íèéãìèéí ñóóðüîðîí íóòãààñ õ¿í àìûã õîò ñóóðèí ãàçàð ðóó øèëæèõ ¿éë÷èëãýýã øèëæèí èðýãñäýä õ¿ðãýõ çîðèëãîîðãîë øàëòãààí áîëæ áàéíà. äàðààõü àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí áàéíà:¯¿íèé óëìààñ õîò ñóóðèíä ¿¿ññýí õýò òºâëºðºë  պ人ãèéí ñóìäûã òºâèéí ýð÷èì õ¿÷íèéíü õîòûí ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíèé ñèñòåìä õîëáîõ, ìàë÷äûã ñýðãýýãäýõ ýð÷èìáàéãóóëëàãóóäàä õ¿÷èí ÷àäëààñ äàâñàí à÷ààëàë áèé õ¿÷ýýð õàíãàõ, ðàäèî òåëåâèçèéí ñóâãèéãáîëãîæ, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, õ¿ðòýýìæ áóóðàõ, ºðãºæ¿¿ëýõ, àâòî çàì áàðèõ àðãà õýìæýýãàëáàí áóñààð øèëæèæ èðñýí èðãýä ¿éë÷èëãýýíèé àâàõàä óëñûí òºñ⺺ñ õèéõ õºðºí㺠îðóóëàëòãàäíà ¿ëäýõýä íºëººëæ áàéíà. áîëîí ãàäààäûí çýýë, òóñëàìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, òºð õóâèéí õýâøëèéí ò¿íøëýëèéí çàð÷ìààðÕ¿í àìûí á¿ðòãýë, ìýäýýëýë ñàéæèðñíààð øèëæèí äóðäñàí ÷èãëýëä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ;ñóóðüøèã÷äèéí íèéãìèéí ñóóðü áîëîí òºðèéíáóñàä ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ áîëîìæ ñàéæèðñàí  Õîò ñóóðèí äàõü íèéãìèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýýíèé 33
  • 34. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ áàéãóóëëàãóóäûí à÷ààëëûã áóóðóóëàõ çîðèëãîîð õîò, òîñãîíû õºãæëèéí ò¿âøèíä õ¿ðýýã¿é, îðøèí äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëò, ãàäààä îðîí, ñóóã÷äûí ºíººãèéí øààðäëàãûã õàíãàæ ÷àäàõã¿é, îëîí óëñûí òóñëàìæààð åðºíõèé áîëîâñðîëûí õ¿í àì, ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý õºãæèõ òààòàé îð÷èí ñóðãóóëü, öýöýðëýã, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý á¿ðäýæ ÷àäààã¿éòýé ÷ áàñ õîëáîîòîé þì. ¿ç¿¿ëýõ áàéãóóëëàãóóäûã áàéãóóëàõ, çàñâàðëàõ, ºðãºòãºõ; Îäîîãîîð îëîíõè àéìàã, ñóìäûí òºâ íü óëñ îðîí, á¿ñ íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä òîäîðõîé  Óëñûí á¿ðòãýëèéí áàéãóóëëàãûí òåõíèê ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãã¿é, îíîâ÷òîé á¿òýöòýé áîëæ òåõíîëîãèéã øèíý÷ëýõ, õ¿íèé íººöèéã ÷àäààã¿é, çºâõºí çàñàã, çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí áýõæ¿¿ëýõ, õ¿í àìûí á¿ðòãýë, ìýäýýëëèéí íýãæ¿¿ä òºäèé áàéäëààð îðøèí òîãòíîæ áàéíà. íýãäñýí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ; Ìîíãîë îðíû õîò áàéãóóëàëòûí ¿éë ÿâöûã îð÷èí ¿åèéí äýëõèéí õîò áàéãóóëàëòûí ÷èã õàíäëàãàòàé  Óëààíáààòàð õîòîä Õºäºëìºðèéí áèðæ çýðýãö¿¿ëæ ¿çýõýä, õºãæëèéí “Íýã òºâ”-ººñ ãîëëîí àæèëëóóëæ, àæèëä çóó÷ëàõ ¿éë÷èëãýýã õàÿãèéí õàìààðñàí íóòàã äýâñãýðèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí õàðúÿàëàë õàðãàëçàõã¿éãýýð ¿ç¿¿ëýõ. òºäèéëºí îíîâ÷òîé áóñ “çàãâàð” áóé áîëæ áàéíà. Ìàíàé îðíû õîò áàéãóóëàëòûí ýíýõ¿¿ çàãâàð íü Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë õîò, õºäººãèéí õºãæëèéí ÿëãààã áàãàñãàæ, á¿ñ íóòàã á¿ðèéã öîãö õºãæ¿¿ëýõ áàéäëààð óëñ îðíû Õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í íü ýäèéí çàñàã, ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õºãæëèéí òýíöâýðò áàéäëûã íèéãìèéí õºãæëèéã äýìæèõ, óëìààð îðîí íóòãèéí õàíãàõ ºíººãèéí øààðäëàãàä íèéöýõã¿é, õàðèí íü õºãæëèéí ÿëãààã áàãàñãàõ íýã àðãà õýðýãñýë áàéäàã ÷ ýíý ¿éë ÿâöûã ñààðóóëàõ õ¿÷èí ç¿éë áîëæ áàéíà. ÷ ìàíàé óëñûí õóâüä õºäººíººñ õîò ðóó ÷èãëýñýí øèëæèõ õºäºë㺺í õ¿í àìûí õýò òºâëºðëèéã պ人ä, ÿëàíãóÿà ñóìàíä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí Óëààíáààòàð õîòîä áèé áîëãîæ, õºäºº îðîí íóòãèéí áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ÷àíàð õ¿í àìûí òîîã öººð¿¿ëæ, óëìààð òóõàéí àéìàã ñàéæðàõã¿é áàéíà. ñóìàíä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ýðõëýõ áîëîìæ, îðîí íóòàãò ýäèéí çàñãèéí áîëîí íèéãìèéí Õîò, õºäººãèéí õºãæëèéí ÿëãààã áàãàñãàõ, äàãóóë ¿éë÷èëãýý ýðõëýõ áîëîìæèéã õîìñäóóëàõ, õîò õîò, á¿ñèéí òóëãóóð òºâ¿¿äèéã ò¿øèãëýí îðîí õºäººãèéí õºãæëèéí ÿëãàà, òýíöâýðò áóñ áàéäàë íóòàãòàà ñóóðèí àìüäðàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ, èõñýõýä íºëººëæ áàéíà. á¿ñèéí òºâ¿¿äèéí õºãæëèéã äýìæèõ ÷èãëýëýýð èõýýõýí àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà õýäèé Õîòóóäûí òºëºâëºëò, çîõèîí áàéãóóëàëò, ÷ òýð á¿ð ¿ð ä¿íä õ¿ðýõã¿é áàéíà. ¿éë÷èëãýýíèé ºíººãèéí ò¿âøèí áèé áîëîîä áàéãàà õ¿í àìûí òºâëºðëèéã ã¿éöýõã¿é, åð Øèëæèõ õºäºë㺺íèé óëìààñ õºäºº îðîí íóòàã, íü òºëºâëºëò õèéõýä õ¿íäðýëòýé áàéãààãààñ àëñëàãäñàí á¿ñýä õ¿í àìûí ñóóðüøèë ñèéðýãæèæ, øàëòãààëñàí ñºðºã ¿çýãäýë ìàø èõ ãàð÷ áàéíà. íèéãìèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë áîëîí Òóõàéëáàë, Óëààíáààòàð õîòîä ýìíýëýã, ñóðãóóëü, áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý ºíäºðæèæ õ¿í àìûí àâòî çàìûí à÷ààëàë, íèéãýì, ñî¸ëûí ¿éë÷èëãýý, àìüæèðãààíû ºðòãèéã íýìýãä¿¿ëæ áàéíà. óñ õàíãàìæ, èíæåíåðèéí øóãàì ñ¿ëæýý, îðîí ñóóöíû õàíãàìæèéí àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõýä Õîò ñóóðèíãèéí õ¿í àìûí ºñºëòººñ äýä á¿òýö, áýðõøýýëòýé áîëæ, õîòûí àãààð, õºðñ, óñíû óíäíû óñ, îðîí ñóóöíû õ¿ðòýýìæ õîöðîãäñîí õýâýýð áîõèðäîë áàéâàë çîõèõ õýìæýýíýýñ õýòýðõèé èõ áàéíà. Õîò ñóóðèíãèéí õ¿í àìûí åðäèéí áîëîí íýìýãäýæ, îðøèí ñóóã÷äûí ýð¿¿ë ìýíäýä ìóóãààð ìåõàíèê ºñºëòèéí óëìààñ õîòîä ãàçàð îëãîëò, íºëººëæ áàéíà. ýçýìøèë, ºì÷ëºëòýé õîëáîîòîé áýðõøýýë òóëãàð÷, õîò ñóóðèíãèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, áàéãàëü îð÷íû Õ¿í àì íü íèéñëýë áîëîí áóñàä òîìîîõîí õîòóóäàä áîõèðäîëä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëñýýð áàéíà. øèëæèí ñóóðüøñàíààñ øàëòãààëæ îðîí íóòãèéí õîò, àéìãèéí òºâ, õîò ìàÿãèéí áóñàä ñóóðèíãóóäàä Õîò, õºäººãèéí õºãæëèéí ÿëãààã áàãàñãàõ, äàãóóë áàéíãà îðøèí ñóóã÷äûí òîî öººð÷, íèéãýì ñî¸ë, õîò, á¿ñèéí òóëãóóð òºâ¿¿äèéí õºãæëèéã äýìæèõ àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé õºãæèë çîãñîíãè áàéäàëä îðæ ÷èãëýëýýð õýðýãæ¿¿ëñýí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ ýíý á¿õýí íü àéìàã, ñóìûí òîäîðõîéã¿é áàéíà. òºâ¿¿äèéí òîõèæèëò, ¿éë÷èëãýý íü îð÷èí ¿åèéí34
  • 35. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÖààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà  Á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã ýðãýíõýìæýý õÿíàæ, á¿ñèéí òºâ, òóëãóóð òºâ¿¿äýä õºðºí㺠îðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ, íèéãìèéí äýä á¿òöèéã Òºâ ñóóðèíä íýãýíò øèëæèí èðñýí èðãýäýä ñàéæðóóëàõ; òóñëàõ, õîòûí ñî¸ëä ñóðãàõàä ÷èãëýñýí òºðèéí ¿éë÷èëãýýã õºãæ¿¿ëýõ;  Õîò ðóó ÷èãëýñýí øèëæèõ õºäºë㺺íèéã çîõèñòîé óäèðäàõ çîðèëãîîð ñóóðüøëèéí øèíý Øèëæèõ õºäºë㺺íèé àñóóäëûã çîõèöóóëñàí õîðîîëîë, á¿ñ¿¿äýä ýð÷èì õ¿÷, çàì, óíäíû óñ, áîäëîãî, ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ èíãýõäýý, àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæ, ñóðãóóëü, öýöýðëýã, õîò õºäººãèéí õºãæëèéí áîëîí ñî¸ë, ¸ñ ºðõèéí ýìíýëýã áàðüæ áàéãóóëàõ àñóóäëûã çàíøëûí îíöëîã áàéäëûã ñàéòàð ñóäàëæ òóñãàõ; ýõë¿¿ëýõ; Õîò ñóóðèí ãàçàðò øèëæèõ õºäºë㺺íèé óëìààñ  Õîò ñóóðèíä, ÿëàíãóÿà çàõûí õîðîîëîëä õ¿í ¿¿ñ÷ áóé ñºðºã ¿ð äàãàâðûã àðèëãàõ, îðîí àìûí ºñºëòèéã õàðãàëçàí íèéãìèéí ñóóðü áàéðíû àñóóäëàà øèéäâýðëýõýä íü äýìæëýã ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí õ¿÷èí ÷àäëûã ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîîð ò¿ð àìüäðàõ íèéòèéí íýìýãä¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ; áàéð, õàëàìæèéí îðîí ñóóö áàðèõ àñóóäëûã Õîò áàéãóóëàëò, òºëºâëºëòèéí áîäëîãîòîé ßäóóðàë, ºëñãºëºíã áóóðóóëàõ ìÿíãàíû õºãæëèéí óÿëäóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ; íýã äýõ çîðèëãûí õ¿ðýýíä äýâø¿¿ëñýí 4 çîðèëòûí õýðýãæèëòèéí áàéäàë íü æèãä áèø, íýãòãýæ ¿çâýë Àéìàã, îðîí íóòãèéí ýðýëò, õýðýãöýýíä 2015 îí ãýõýä á¿ðýí áèåëýõ áîëîëöîî òóí áàãà òóëãóóðëàñàí æèæèã, äóíä ¿éëäâýð, ¿éëäâýðëýë, õàðàãäàæ áàéíà. ßëàíãóÿà, ÿäóóðëûã õî¸ð äàõèí òåõíîëîãèéí ïàðêèéã áàéãóóëæ, îðîí íóòãèéí áóóðóóëàõ, àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèíã ýðñ áàãàñãàõ, ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ çàìààð øèëæèõ øèëæèí èðýãñäýä íèéãìèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ õºäºë㺺íèéã ñààðóóëàõ; çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýä îíöãîé õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ýíý õ¿ðýýíä ìàíàé Һ⺺ñ àëñëàãäñàí, õºãæ뺺ð áóñäààñ ñóë á¿ñ óëñûí õóâüä ÌÕÇ-óóäààñ õýðýãæèëò òààðóó, çîðèëòîä íóòàã, àéìãóóäûí èðãýäýä á¿ñ íóòãèéí íýìýãäýë ò¿âøèíäýý õ¿ðýõýýðã¿é áàéãàà ÿäóóðëûí ò¿âøèíã îëãîõ, áàíê, ñàíõ¿¿, òàòâàð, çýýëèéí áîäëîãîîð 2015 îíû çîðèëòîä ò¿âøèíä íü õ¿ðãýõ ÷èãëýëýýð äýìæèõ ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ; áóñàä óëñ îðíû òóðøëàãààñ ñóðàëöàí ͯÁ-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºðèéí ñàíõ¿¿æèëò, äýìæëýãòýéãýýð պ人ãèéí õºãæèëä àíõààð÷ ñóìûã õîò ñóóðèí ÌÕÇ-óóäûí õýðýãæèëòèéã ò¿ðãýñãýõ ¯íäýñíèé ¿éë ãàçðûí ýçýìøèëä õ¿ðãýí õºãæ¿¿ëýõ, õºäººä àæèëëàãààíû õºòºëáºð á¿õèé áîäëîãûí áàðèìò äýä á¿òöèéã áèé áîëãîõ, õºäººãèéí èðãýäèéí áè÷ãèéã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé þì. îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí àðãà õýìæýýã ßäóóðëûã áóóðóóëàõ çîðèëò õýðýãæèõã¿é áàéãàà ãîë õýðýãæ¿¿ëýõ; øàëòãààí, öààøèä àíõààðàõ àñóóäëóóäûí òàëààð óã áîäëîãîä íàðèéí àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Á¿òýýí áàéãóóëàëòûí òºñë¿¿ä õýðýãæèæ áàéãàà Òèéìýýñ õýðýãæèëòèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ áîäëîãûí á¿ñ íóòãóóäàä õ¿í àì øèëæèí ñóóðüøèõ òààòàé õ¿ðýýíä ýðäýìòýí, ñóäëàà÷äûí áàãààñ á¿ðäñýí îð÷èí íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ àæëûã ýõë¿¿ëýõ; çºâëºõ¿¿äèéí òóñëàìæòàéãààð ñóäàëãàà òîîöîî õèéí, Çàñãèéí ãàçðûí õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäûã õàìàðñàí àæëûí õýñýã ãàð÷ àæèëëàõ íü ç¿éòýé þì. 35
  • 36. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ36
  • 37. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 37
  • 38. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Á¯Õ ÍÈÉÒÝÝÐ ÀÍÕÀÍ ØÀÒÍÛ ÇÎÐÈËÃÎ 2 ÁÎËÎÂÑÐÎË ÝÇÝÌØÈÕ Çîðèëò 5. 2015 îí ãýõýä á¯õ õ¯¯õäýä áàãà áîëîâñðîë îëãîõ ªíªªãèéí áàéäàë Áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí ò¿âøèíãýýð Ìîíãîë Óëñ íü áóñàä óëñ îðîíòîé õàðüöóóëàõàä íýëýýä äýýã¿¿ð áàéð ýçýëäýã ÷ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä áóóðàõ õàíäëàãà Ìîíãîë Óëñàä 1990-ýýä îíä òîõèîëäñîí àæèãëàãäàõ áîëîâ. Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû 1989 øèëæèëòèéí ¿åèéí õÿìðàë íü õ¿í àìûí îíû òîîëëîãûí ä¿íãýýð 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí áîëîâñðîëä òààã¿é íºëºº ¿ç¿¿ëñýí õýäèé ÷ ñ¿¿ëèéí áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí 99.0 õóâü áàéñàí æèë¿¿äýä áàéäàë ñàéæðàõ õàíäëàãàòàé áàéíà. áîë 2009 îíû áàéäëààð 97.7 õóâü áîëæ áóóðñàí áàéíà. Õ¿ñíýãò 5. Áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëò, 1-5 äóãààð àíãè õ¿ðòýë ñóðàëöàã÷èä, áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëäàëòûí õóâü Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2006 2007 2008 2009 2010 2015* Áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð æèí 91.4 92.7 91.5 94.3 94.7 100.0 Íýãä¿ãýýð àíãèä ýëñýí îðîîä 5 äóãààð àíãè õ¿ðòýë 88.1 89.9 92.8 89.9 92.9 100.0 ñóðàëöàã÷äûí õóâü 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí õóâü 97.7 97.7 97.7 97.7 100.0 Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÕ 1. Áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð 2. Íýãä¿ãýýð àíãèä ýëñýí îðîîä 5 äóãààð àíãè æèí õ¿ðòýë ñóðàëöàã÷äûí õóâü Ìîíãîë Óëñûí áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí Íýãä¿ãýýð àíãèä ýëñýí îðîîä 5 äóãààð àíãè ñóðãàëòûí öýâýð æèí õàðüöàíãóé òîãòâîðòîé õ¿ðòýë ñóðàëöàã÷èä 2007 îíä 89.9 õóâü, 2008 õàäãàëàãäàæ áàéíà. 2007 îíä 92.7 õóâüòàé áàéñàí îíä 92.8 õóâü, 2009 îíä 89.9 õóâü, 2010 îíä áîë 2008 îíä 91.5 áîëæ áóóðñàí ÷, 2009 îíä 92.9 õóâü áîëæ ºìíºõ îíûõîîñ 3 íýãæýýð ºñ÷ýý. 94.3 õóâü, 2010 îíä 94.7 õóâü áîëæ ºññºí áàéíà. 2010 îíû áàéäëààð Ãîâüñ¿ìáýð, ªìíºãîâü, Îðõîí, Äàðõàí-Óóë, Ãîâüñ¿ìáýð, Áàÿíõîíãîð, Ñýëýíãý àéìãèéí íýãä¿ãýýð àíãèä ýëñýí îðñîí Óâñ, Äîðíîä, Çàâõàí àéìãèéí áàãà áîëîâñðîëûí ñóðàëöàã÷äûí 98.0-ààñ äýýø õóâü íü 5 äóãààð àíãè õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð æèí 2010 îíû áàéäëààð õ¿ðòëýý áîëîâñðîë ýçýìøñýí áàéíà. Õàðèí Óâñ, õàìãèéí èõ áóþó 98.0 õóâèàñ äýýø áàéãàà áîë Áàÿí-ªëãèé, Õîâä, Ãîâü-Àëòàé, Äóíäãîâü, Çàâõàí, Äóíäãîâü, Áóëãàí, Òºâ àéìàãò õàìãèéí áàãà áóþó Äàðõàí-Óóë àéìãèéí íýãä¿ãýýð àíãèä ýëñýí 86.6-88.3 õóâü áàéíà. Èéíõ¿¿ íýãäñýí ä¿íãýýðýý ñóðàëöàã÷äûí 82.2-89.0 õóâü íü 5 äóãààð àíãè áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð æèí õ¿ðòëýý áîëîâñðîë ýçýìøñýí áàéíà. 2009-2010 îíä ºññºí íü Çàñãèéí ãàçðààñ áàãà àíãèéí ñóðàã÷äûã ñóðàõ áè÷ãýýð ¿íý òºëáºðã¿é Ýíý íü çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààòàé õàíãàõ, äîòóóð áàéðíû õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ, íèéãýìä áîëîâñðîë ÷óõàë áîëîõûã ìàíàé “¯äèéí öàé” õºòºëáºðèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ çýðýã èðãýä îéëãîæ, õ¿¿õä¿¿ääýý áîëîâñðîë îëãîõûã áîäëîãûí àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñíèé ¿ð ä¿í ÷óõàë÷èëäàã áîëñîíòîé õîëáîîòîé þì. þì.38
  • 39. ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÁàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð áàãèéí ìàë÷äûí õ¿¿õä¿¿äýýñ ñóðãóóëèéí ºìíºõæèí, 1 ä¿ãýýð àíãèä ýëñýí îðîîä 5 äóãààð áîëîâñðîëûí õóâèëáàðò ñóðãàëòàä 2007 îíäàíãè õ¿ðòýë ñóðàëöàã÷äûí õóâü íýìýãäýõýä 15739, 2008 îíä 11533, 2009 îíä 15269 õ¿¿õýäáîäëîãûí àðãà õýìæýý ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëñýí õàìðàãäñàí áàéíà.áàéíà: 2009-2010 îíû õè÷ýýëèéí æèëä 32.6 ìÿíãàí1. 2008-2009 îíû õè÷ýýëèéí æèëýýñ Ìîíãîë õ¿¿õýä õóâèëáàðò ñóðãàëòàä õàìðàãäñàíû 11.6Óëñûí áîëîâñðîëûã 12 æèëèéí ñóðãàëòûí ìÿíãà íü ýýëæèéí á¿ëýãò, 5.7 ìÿíãà íü ÿâóóëûíòîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëýí 6 íàñòàé õ¿¿õäèéã 1 ä¿ãýýð áàãøèéí, õàðèí 15.3 ìÿíãà íü í¿¿äëèéí ãýðàíãèä ýëñ¿¿ëýí ñóðàëöóóëàâ. 2008 îíä 6 íàñòàé öýöýðëýãèéí ñóðãàëòàä õàìðàãäæýý.6íèéò õ¿¿õäèéí 79.3 õóâü íü ñóðãóóëüä ýëññýí áîë2009 îíä 6 íàñòàé 44,906 õ¿¿õýä 1 ä¿ãýýð àíãèä ªì÷èéí õýëáýðèéã õàðãàëçàëã¿é íýã õ¿¿õäýä íîãäîõýëññýí íü òóõàéí íàñíû õ¿¿õäèéí 91.1 õóâü íîðìàòèâò çàðäëûã ÿâóóëûí áàãø, ýýëæèéí áîëîíáîëæ áàéíà. Çóðãààí íàñòàé &#xF