Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon

on

  • 1,962 vues

 

Statistiques

Vues

Total des vues
1,962
Vues sur SlideShare
1,962
Vues externes
0

Actions

J'aime
0
Téléchargements
3
Commentaires
0

0 Ajouts 0

No embeds

Accessibilité

Catégories

Détails de l'import

Uploaded via as Adobe PDF

Droits d'utilisation

CC Attribution-NonCommercial LicenseCC Attribution-NonCommercial License

Report content

Signalé comme inapproprié Signaler comme inapproprié
Signaler comme inapproprié

Indiquez la raison pour laquelle vous avez signalé cette présentation comme n'étant pas appropriée.

Annuler
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Votre message apparaîtra ici
    Processing...
Poster un commentaire
Modifier votre commentaire

Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon Mongolia MDG implementation. the 4th national report mon Document Transcript

  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Óëààíáààòàð õîò. 2011 îí
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ2
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË ÀÃÓÓËÃÀÒîâ÷èëñîí ¿ã 4Òýìäýãëýãýý, øèãòãýý 6Õ¿ñíýãò 6Ä¿ðñëýë 8ªìíºõ ¿ã 10Òàëàðõàë 12Åðºíõèé òîéì 14¯íäñýí òàéëàí 20Á¯ËÝà 1. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌÕÇ-ÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒÈÉÍ ¯ÍÝËÃÝÝ 22 Çîðèëãî 1: ßäóóðàë, ºëñãºëºíã áóóðóóëàõ 22 Çîðèëãî 2: Á¿õ íèéòýýð àíõàí øàòíû áîëîâñðîë ýçýìøèõ 38 Çîðèëãî 3: Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèí õºãæ¿¿ëæ, øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ 46 Çîðèëãî 4: Õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõ 58 Çîðèëãî 5: Ýõ÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàõ 64 Çîðèëãî 6: Áýëãèéí çàìûí õàëäâàðò ºâ÷èí, ÕÄÕÂ, ÄÎÕ, ñ¿ðüåýòýé òýìöýõ, áóñàä ºâ÷íèéã áóóðóóëàõ 72 Çîðèëãî 7: Áàéãàëü îð÷íû òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ 82 Çîðèëãî 8: Õºãæëèéí òºëºº äýëõèé íèéòèéí ò¿íøëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ 104 Çîðèëãî 9: Õ¿íèé ýðõèéã áàòàëãààæóóëàõ, àðä÷èëñàí çàñàãëàëûã õºãæ¿¿ëýõ 124Á¯ËÝà 2. ÌÕÇ-ÓÓÄ ÕÝÐÝÃÆÈËÒÈÉÍ ÁÀÉÄÀË, ÑÓÐÒÀË×ÈËÃÀÀ, ÎËÎÍ ÍÈÉÒÈÉÍ ÎÐÎËÖÎÎ 145Á¯ËÝà 3. ÎÐÎÍ ÍÓÒÃÈÉÍ ÕªÃÆËÈÉÍ ÈÍÄÅÊÑ 149Á¯ËÝà 4. ÌÕÇ-ÓÓÄÛÍ ÕßÍÀËÒ ØÈÍÆÈËÃÝÝ, ¯ÍÝËÃÝÝ 155ÕÀÂÑÐÀËÒÓÓÄ 158ÀØÈÃËÀÑÀÍ ÝÕ ÑÓÐÂÀËÆÓÓÄ 162¯íäýñíèé èëòãýëèéã áýëòãýñýí áàã 164 3
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ÒÎÂ×ÈËÑÎÍ ¯Ã ÀÀÍÁ Àæ àõóé íýãæ áàéãóóëëàãà ÀÍÄÝÇÍÊ Àçè, Íîìõîí äàëàéí Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí êîìèññ ÀÒà Àâëèãàòàé òýìöýõ ãàçàð ÀÕÁ Àçèéí õºãæëèéí áàíê À×Ñ Àãààðûí ÷àíàðûí ñòàíäàðò ÁÃÄ Áàÿíãîë ä¿¿ðýã ÁÇÄ Áàÿíç¿ðõ ä¿¿ðýã ÁÇÄÕ Áýëãèéí çàìààð äàìæèõ õàëäâàð ÁÍÑÓ Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ñîëîíãîñ Óëñ ÁÍÔÓ Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ôèëèïïèí Óëñ ÁÍÕÀÓ Á¿ãä Íàéðàìäàõ Õÿòàä Àðä Óëñ ÁÎÀÆß Áàéãàëü îð÷èí àÿëàë æóó÷ëàëûí ÿàì ÁÑØÓß Áîëîâñðîë, Ñî¸ë, Øèíæëýõ óõààíû ÿàì ÃÓÓÊÀ Ãåîëîãè, óóë óóðõàé, êàäàñòðûí àëáà ÃÕÁÃÇÇà Ãàçðûí õàðèëöàà, áàðèëãà, ãåîäåçè, çóðàã ç¿éí ãàçàð ÃÅà Ãààëèéí åðºíõèé ãàçàð ÄÍÁ Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ÄÎÕ Äàðõëàëûí îëäìîë õîìñäîë ÄÝÌÁ Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà ÅÁÑ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü Æį Æèæèã äóíä ¿éëäâýð ÆÝÌÕ Æåíäýðèéí ýðõ ìýäëèéí õýìæ¿¿ð ÇÄÒÃàçàð Çàñàã äàðãûí òàìãûí ãàçàð ÈÒÕ Èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðàë Ì2 ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëò ÌÕÇ Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëò ÌÑÑ Ìÿíãàíû ñîðèëòûí ñàí ÌÑ¯Ò Ìýðãýæëèéí ñóðãàëò ¿éëäâýðëýëèéí òºâ ÌÓÈÑ Ìîíãîë Óëñûí Èõ ñóðãóóëü ÌØÕÕÒà Ìýäýýëýë øóóäàí, õàðèëöàà, õîëáîî òåõíîëîãèéí ãàçàð ̯ÕÀ¯Ò Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé õóäàëäàà àæ ¿éëäâýðèéí òýíõèì ÍÕÕß Íèéãìèéí õàìãààëàë, õºäºëìºðèéí ÿàì ͯÁ Íýãäñýí ¯íäýñíèé áàéãóóëëàãà ͯÁÕÕ Íýãäñýí ¯íäýñòíèé áàéãóóëëàãûí Õºãæëèéí õºòºëáºð ͯÝÌ Íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä4
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÎÍÁÁ Îëîí íàéðëàãàä áè÷èë áýëäìýëÎÎÒÀ Îðëîãûã îðëóóëàí òîîöîõ àðãàÎÓÂÑ Îëîí Óëñûí Âàëþòûí ñàíÎÕÓ Îðîñûí Õîëáîîíû ÓëñªÍÝÇÑ ªðõèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãààÑÁÄ Ñ¿õáààòàð ä¿¿ðýãÑÕÄ Ñîíãèíîõàéðõàí ä¿¿ðýãÑÝÇÄÑ Ñàíõ¿¿, Ýäèéí Çàñãèéí äýýä ñóðãóóëüÒÁÁ Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãàÕÀÀ պ人 àæ àõóéÕÀÀÈÑ Õºäºº Àæ Àõóéí Èõ ñóðãóóëüÕÀ¨Ò Õºãæëèéí Àëáàí ¨ñíû ÒóñëàìæÕÁÍÃÓ Õîëáîîíû Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ãåðìàí ÓëñÕÄÕ տíèé äàðõëàë õîìñäëûí âèðóñÕÓÈÑ Õ¿ì¿¿íëýãèéí Óõààíû Èõ ñóðãóóëüÕªÖÌ Õ¿¿õäèéí ºâ÷íèé öîãö ìåíåæìåíòÕÊ Õóâüöààò êîìïàíèÕÕÊ Õÿçãààðëàãäìàë õàðèóöëàãàòàé õóâüöààò êîìïàíèÕÕ¯Õ Õºäºëìºð õàëàìæ, ¿éë÷èëãýý õýëòýñÕÕÀÀÕ¯ß Õ¿íñ, õºäºº àæ àõóé, õºíãºí ¿éëäâýðèéí ÿàìÕÕÈ Õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñÕÕÕ Õ¿ëöýõ õýì õýìæýýÕÓÄ Õàí-Óóë ä¿¿ðýãÕÝÄÑ Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ ñàíÒÕÃÍ Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàãÓÁ ÓëààíáààòàðÓÈÕ Óëñûí Èõ Õóðàë¯ÑÕ ¯íäýñíèé Ñòàòèñòèêèéí õîðîî¯ÕÖÁ ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãîÖÕÌ Öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçì×Ä ×èíãýëòýé ä¿¿ðýã×ÕÕ ×ºëººò Õóäàëäààíû ÕýëýëöýýðÝÌÄ Ýð¿¿ë Ìýíäèéí äààòãàëÝÇÍÇ Ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí çºâëºëÝÑß Ýë÷èí ñàéäûí ÿàì 5
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ØÈÃÒÃÝÝ Øèãòãýý 1. Äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí òîéì Øèãòãýý 2. Âàëþòûí õàíøèéí õºäºë㺺í Øèãòãýý 3. Áë¿¿ìáåðã áèçíåñèéí ñýòã¿¿ë Øèãòãýý 4. Ìîíãîë Óëñûí ÿäóóðëûí ò¿âøèí Øèãòãýý 5. ÌÕÇ-ä ñóóðèëñàí öîãö áîäëîãîîñ Õ¯ÑÍÝÃÒ Õ¿ñíýãò 1. ßäóóðëûí ò¿âøèí, ã¿íçãèéðýëò, õýðýãëýý, íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ Õ¿ñíýãò 2. Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí òóðààë, ºñºëòèéí õîöðîëò, òóðàíõàé õ¿¿õäèéí õóâü Õ¿ñíýãò 3. Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî, 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí àæèëã¿éäýë, 2007-2010 îí Õ¿ñíýãò 4. Õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í, 2006-2010 îí Õ¿ñíýãò 5. Áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëò, 1-5 äóãààð àíãè õ¿ðòýë ñóðàëöàã÷èä, áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëäàëòûí õóâü Õ¿ñíýãò 6. Äîòóóð áàéðàíä õàìðàãäàæ áàéãàà õ¿¿õäèéí òîî Õ¿ñíýãò 7. Áàãà, åðºíõèé áîëîí äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèã÷äèéí õ¿éñèéí õàðüöàà (2010 îí) Õ¿ñíýãò 8. պ人 àæ àõóéãààñ áóñàä ñàëáàðò öàëèíòàé àæèë ýðõýëæ áàéãàà õ¿í àìûí äîòîð ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü Õ¿ñíýãò 9. Òºðèéí íèéò àëáàí õààã÷äûí äîòîð ýìýãòýé, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü Õ¿ñíýãò 10. Óëñûí Èõ Õóðàëä ñîíãîãäñîí, íýð äýâøñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü Õ¿ñíýãò 11. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîî äýýøëýõã¿é áàéãààãèéí øàëòãààí õóâèàð, (2010 îí) Õ¿ñíýãò 12. Øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ øàëòãààí Õ¿ñíýãò 13. Ýõèéí ýíäýãäýë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæëèéí àæèëòàí ýõ áàðüñàí òºðºëò Õ¿ñíýãò 14. 100000 àìüä òºðºëò á¿ðò íàñ áàðñàí ýõèéí òîî, ýõèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí Õ¿ñíýãò 15. Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿ä áîëîí 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí äóíäàõü ÕÄÕÂ-ûí õàëäâàðûí òàðõàëò, õóâü Õ¿ñíýãò 16. Ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàðõàëò, ºâ÷ëºëèéí ò¿âøèí, íàñ áàðàëò, îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé òîõèîëäëûí õóâü Õ¿ñíýãò 17. 5-6 íàñòàé õ¿¿õäèéí ø¿ä öîîðîõ ºâ÷íèé òàðõàëò (õóâü) Õ¿ñíýãò 18. Îéò íóòàã áîëîí óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä àâñàí ãàçàð íóòàã, íýã õ¿íä íîãäîõ í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé, àãààð äàõü õ¿õýðëýã õèé áîëîí àçîò äàâõàð èñëèéí àãóóëàìæ Õ¿ñíýãò 19. Îéò íóòãèéã îéæóóëàõàä îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëò (õóâü) Õ¿ñíýãò 20. Ìîíãîë Óëñûí îéí ñàíãèéí íèéò òàëáàéí õýìæýý (ìÿí.ãà) Õ¿ñíýãò 21. Íóòãèéí èðãýä, íºõºðëºëä ýçýìø¿¿ëñýí îéí ñàíãèéí ýçëýõ õóâü Õ¿ñíýãò 22. Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâñàí ãàçàð íóòãèéí õýìæýý, ýçëýõ õóâü Õ¿ñíýãò 23: Ò¿ëøíèé øàòàëòààñ ¿¿ñýõ C02-ûí ÿëãàðàëòûí õýìæýý Õ¿ñíýãò 24. Õàìãààëàëòàä àâñàí ãîë ìºðíèé óñíû óðñàö á¿ðýëäýõ óíäàðãûí ýõèéí ýçëýõ õóâü Õ¿ñíýãò 25. Òºâëºðñºí óñ õàíãàìæèéí ñèñòåìä õîëáîãäñîí áàðèëãà áàéãóóëàìæèíä àìüäàð÷ áóé õ¿íèé òîî, 2010 îí.6
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÕ¿ñíýãò 26. Ýêñïîðòûí áàðààíû á¿òýöÕ¿ñíýãò 27. Õóäàëäààíû õ¿÷èí ÷àäëûã áèé áîëãîõîä ÕÀ¨Ò-ûí ¿ç¿¿ëñýí õóâüÕ¿ñíýãò 28. Õóäàëäààíû õ¿÷èí ÷àäëûã áèé áîëãîõîä òóñëàõààð ¿ç¿¿ëñýí ÕÀ¨Ò-èéí ýçëýõ õóâü (ÄÍÁ-ò ýçëýõ õóâèàð, ñàÿ àì.äîëëàð)Õ¿ñíýãò 29. Ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí àêòèâ õºðºíãèéí á¿òýö (2010)Õ¿ñíýãò 30. ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâüÕ¿ñíýãò 31. 2003-2010 îíû äàìæèí ºíãºðºõ òýýâýðëýëò (ìÿí.òîíí)Õ¿ñíýãò 32. Òºìºð çàìûí äàìæèí ºíãºðºõ à÷àà òýýâýðëýëòèéí ýçëýõ õóâü (2007-2010)Õ¿ñíýãò 33. Çàñãèéí ãàçðûí ãàäààä çýýëèéí ¿ëäýãäýë (2010 îíû ã¿éöýòãýë), òýðáóì òºãðºãÕ¿ñíýãò 34. ªðèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòÕ¿ñíýãò 35. Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñ àðèëæààëñàí áàéäàë (2006-2010)Õ¿ñíýãò 36. ÌÕÇ-9-ûí õýðýãæèëòèéí õÿíàëò-øèíæèëãýýíèé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äÕ¿ñíýãò 37. Ìîíãîë Óëñûí íýãäýí îðñîí õ¿íèé ýðõèéí îëîí óëñûí ãýðýý, êîíâåíöèéí õýðýãæèëòèéí ò¿âøèíä ºãñºí øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýýÕ¿ñíýãò 38. Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí óëñ òºð, ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí õàðààò áóñ áàéäëûí òàëààðõ èðãýäèéí òºñººëºë (óëñûí äóíäàæ õóâèàð)Õ¿ñíýãò 39. Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýëä èòãýæ áóé èðãýäèéí òºñººëºë (õóâèàð)Õ¿ñíýãò 40. ÒÁÁ õýðõýí àæèëëàäàã òàëààðõ ¿íýëýìæ, õóâèàðÕ¿ñíýãò 41. ÒÁÁ-óóä ¿íäñýí ÷èã ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ ÷àääàã ãýæ ¿çñýí îðîëöîã÷äûí õàðèóëò, õóâèàðÕ¿ñíýãò 42. Àâëèãûí öàð õ¿ðýýíèé ¿ç¿¿ëýëò¿¿äÕ¿ñíýãò 43. Àâëèãûí õýëáýðèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äÕ¿ñíýãò 44. Àâëèãûí èíäåêñ, àéìàã íèéñëýëýýðÕ¿ñíýãò 45. Õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãà äàõü àâëèãàä ºðòºõ ýðñäëèéí ¿íýëãýý, áàéãóóëëàãûí ò¿âøèí øàòëàëààðÕ¿ñíýãò 46. Õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãûí õ¿ðýýí äýõ àâëèãà ¿¿ñýõýä íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººëëèéí ¿íýëãýýÕ¿ñíýãò 47. Òºðèéí çàõèðãààíû áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãûí õ¿ðýýíä àâëèãà áàéãàà ýñýõ òàëààðõ èðãýäèéí òºñººëºëÕ¿ñíýãò 48. Àâëèãàòàé òýìöýõ ãàçðûí áàòëàãäñàí òºñºâ, ò¿¿íèé çàðöóóëàëò, ñàÿ òºãðºãÕ¿ñíýãò 49. ÌÕÇ-ûí 24 ä¿ãýýð çîðèëòûí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí õ¿ðñýí ò¿âøèí áîëîí òºëºâëºæ áóé ò¿âøèíÕ¿ñíýãò 50. ÌÕÇ-ûí 24 ä¿ãýýð çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõýä øààðäàãäàõ õºðºíãèéí òîéì õýìæýý, òýðáóì òºãðºã 7
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Ä¿ðñëýë 1. ÄÍÁ-èé áîäèò ºñºëòèéã õàíãàæ áóé ñàëáàðóóäûí òàðõàö (õóâèàð) Ä¿ðñëýë 2. Èíôëÿöèéí ò¿âøèí 2010 îíä (îíû ýõíýýñ) Ä¿ðñëýë 3. Âàëþòûí õàíøèéí õºäºë㺺íèé òîéì çóðàã, áàéðøëààð Ä¿ðñëýë 4. Àì.äîëëàðûí ýñðýã õàìãèéí èõ ÷àíãàðñàí âàëþòóóä, 2010 îí Ä¿ðñëýë 5. Ãàäààä õóäàëäàà (2005-2010 îí, ñàÿ àì.äîëëàðààð) Ä¿ðñëýë 6. Íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ áà äóíäàæ öàëèíãèéí õýìæýý Ä¿ðñëýë 7. Àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèí (ÀÄÒ), ÕÕÄÕ, á¿ðýí, õóâü òýíö¿¿ëñýí òýòãýâðèéí õýìæýý (2009-2010 îí, ìÿí.òºã) Ä¿ðñëýë 8. 15-24 íàñíû çàëóóñûí íèéãìèéí áàéäàë, 2010 îí Ä¿ðñëýë 9. 15-24 íàñíû àæèë ýðõýëäýã õ¿í àì (ìÿí.õ¿í àì) Ä¿ðñëýë 10. Áàãà, åðºíõèé áîëîí äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèã÷äèéí õ¿éñèéí õàðüöàà Ä¿ðñëýë 11. Íÿëõñûí áîëîí 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí 1990-2010 Ä¿ðñëýë 12. Òàâ õ¿ðòëýõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí Ä¿ðñëýë 13. Ýõèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí Ä¿ðñëýë 14. Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä òóõàéí îíä àâñàí ãàçàð íóòãèéí õýìæýý, ñàÿ ãà. Ä¿ðñëýë 15. Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûí ÷àíàðûã õÿíàõ ñóóðèí õàðóóëóóäûí áàéðøèë ç¿éí çóðàã Ä¿ðñëýë 16. Àãààð áîõèðäóóëàõ áîäèñ õ¿õýðëýã õèé, àçîòûí äàâõàð èñëèéí æèëèéí äóíäàæ àãóóëàìæ Ä¿ðñëýë 17. Óëààíáààòàð õîòûí àãààð äàõü õ¿õýðëýã õèéí ºâëèéí ñàðûí õîíîãèéí äóíäàæ àãóóëàìæ, (2009 îíû 11-ä¿ãýýð ñàðààñ 2010 îíû 01-ä¿ãýýð ñàð) Ä¿ðñëýë 18. Óëààíáààòàð õîòûí àãààð äàõü àçîòûí äàâõàð èñëèéí ºâëèéí ñàðûí õîíîãèéí äóíäàæ àãóóëàìæ (2009 îíû 11-ð ñàðààñ 2010 îíû 1-ð ñàð) Ä¿ðñëýë 19. Ãîë ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ ýõèéí òàëáàéí çóðàãëàë Ä¿ðñëýë 20. Ãîë ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ ýõèéí õàìãààëàëòàä àâñàí áàéäàë (2010) Ä¿ðñëýë 21. Óñ õàíãàìæ, ñàéæðóóëñàí àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæ Ä¿ðñëýë 22. Óëñûí òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý (2006-2010) Ä¿ðñëýë 23. Àøèãëàëòàä îðóóëñàí îðîí ñóóöíû òîî, íèéò òàëáàéí õýìæýý, îðîí ñóóöíû ôîíä (2000- 2010) Ä¿ðñëýë 24. íýã õ¿íä íîãäîõ îðîí ñóóöíû òàëáàéí õýìæýý, ì2 Ä¿ðñëýë 25. Ýêñïîðòûí õýìæýý, ñàÿ àì.äîëëàð Ä¿ðñëýë 26. Ýêñïîðòûí áàðààíû á¿òýö, õóâü, 2010 îí. Ä¿ðñëýë 27. ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí á¿òýö, äèíàìèê Ä¿ðñëýë 28. àñãèéí ãàçðûí ãàäààä çýýëèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãóóä Ç Ä¿ðñëýë 29. Ñóóðèí òåëåôîí óòàñíû öýãèéí òîî (1000 õ¿í òóòàìä) Ä¿ðñëýë 30. Ñóóðèí òåëåôîí õîëáîîíû õýðýãëýã÷äèéí òîîí ¿ç¿¿ëýëò (ìÿíãàí øèðõýãýýð) Ä¿ðñëýë 31. Èíòåðíýò áàéíãûí õýðýãëýã÷èéí òîî (1000 õ¿í òóòàìä) Ä¿ðñëýë 32. Èíòåðíýòèéí áàéíãûí õýðýãëýã÷äèéí òîîí ¿ç¿¿ëýëò (ìÿíãàí øèðõýãýýð) Ä¿ðñëýë 33. ¯¿ðýí òåëåôîí õîëáîîíû õýðýãëýã÷äèéí òîîí ¿ç¿¿ëýëò (ìÿíãàí øèðõýãýýð) Ä¿ðñëýë 34. ¿ðýí òåëåôîí õýðýãëýã÷äèéí òîî (1000 õ¿í òóòàìä) ¯ Ä¿ðñëýë 35. Õºòºëáºðèéí çîðèëòûí õýðýãæèëòèéí áàéäàë, õóâèàð Ä¿ðñëýë 36. Íàìä õàíäàõ èðãýäèéí èòãýë8
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÄ¿ðñëýë 37. Õºðºí㺠îðëîãûí ìýä¿¿ëãèéí á¿ðäýëòÄ¿ðñëýë 38. Àâëèãûí èíäåêñ, ò¿¿íèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí óòãàÄ¿ðñëýë 39. Óëñ òºð, õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãûí õ¿ðýýí äýõ àâëèãûí òàëààðõ øèíæýý÷äèéí òºñººëëèéí ¿ç¿¿ëýëòÄ¿ðñëýë 40. Òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòíóóäûí àâëèãàä ºðòºõ ýðñäëèéí ¿íýëãýýÄ¿ðñëýë 41. Õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãûí àâëèãàä ºðòºõ ýðñäëèéí ¿íýëãýý (ñàëáàðààð)Ä¿ðñëýë 42. Àéìàã, íèéñëýëèéí õºãæëèéí èíäåêñèéí ÿëãààã õàðóóëñàí ãàçðûí çóðàãÄ¿ðñëýë 43. Àéìàã, íèéñëýëèéí áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæÄ¿ðñëýë 44. Àéìàã, íèéñëýëèéí ñî¸ë, óðëàãèéí áàéäàëÄ¿ðñëýë 45. Àéìàã, íèéñëýëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæÄ¿ðñëýë 46. Àéìàã, íèéñëýëèéí õ¿ðýýëýí áóé áàéãàëü îð÷íû áàéäàëÄ¿ðñëýë 47. Àéìàã, íèéñëýëèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí áàéäàëÄ¿ðñëýë 48. Àéìàã, íèéñëýëèéí ñàíõ¿¿ãèéí áàéäàë 9
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Áèä ÌÕÇ-óóäûí õýðýãæèëòèéí ¯íäýñíèé 4 äýõ èëòãýëýý ãàðãàæ áóé 2010 îíä ͯÁ-ûí Àçè, íîìõîí äàëàéí á¿ñèéí òîâ÷îîíû çàõèðàë ìàíàé óëñàä àéë÷ëàí áèäíèé ºíººãèéí áàéäàëòàé òàíèëöàæ, îëîí óëñûí õýìæýýíèé ÷óóëãàíûã Ìîíãîë Óëñàä àìæèëòòàé çîõèîí áàéãóóëñàí íü ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëñîíûã äóðüäàõàä òààòàé áàéíà. Áèä ÌÕÇ-óóäûã õýðýãæ¿¿ëýõäýý ÌÕÇ-óóäàä ñóóðèëñàí õºãæëèéí óðò õóãàöààíû òºëºâëºãººã 2021 îí õ¿ðòýëõ õóãàöààíä óëñ îðíîî õºãæ¿¿ëýõ ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãûí õýëáýðýýð áîëîâñðóóëàí ãàðãààä áàéíà. ÌÕÇ-óóäûã òîäîðõîéëæ, ò¿¿íä õ¿ðýõ àðãà çàìàà îíîâ÷òîé òîãòîîæ, õýðýãæèëòèéã íü õàíãàæ áàéãàà íü ìàíàé óëñûí õºãæèëä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéãàà þì. Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóäûí õýðýãæèëòèéí ¯íäýñíèé 4 äýõ èëòãýëèéã àëáàí ¸ñíû ñòàòèñòèê òîîí ìýäýýëýë äýýð ¿íäýñëýí, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûã îðîëöóóëàí, ñóäëàà÷ ýðäýìòäèéí ñàíàëûã òóñãàí ãàðãàæ áàéãàà ó÷ðààñ îëîí ò¿ìíèé îðîëöîîòîé áèé áîëäîã õºãæëèéí áîäëîãî, àðãà õýìæýýíä ä¿ãíýëò õèéñýí òîìîîõîí òàéëàí áîëäîã ªÌÍªÕ ¯Ã þì. Äýëõèéí íèéòèéí òóëãàìäñàí àñóóäëóóä áîëæ Äýëõèéí óëñ, ã¿ðí¿¿ä Íýãäñýí ¯íäýñòíèé áàéãàà áàéãàëü îð÷íû äîðîéòîë, àëàí õÿäàõ ¿éë áàéãóóëëàãà õýìýýõ íýãýí òîì àéëä íýãäýí ýðäýíýò àæèëëàãàà, öºìèéí çýâñãèéí àþóë, òèâ äàìæñàí õ¿ì¿¿íýý ýðõ òýãø, ýð¿¿ë ñàðóóë, àéõ àþóëã¿é, ãýìò õýðýã, õ¿íèé ýðõèéí çºð÷èë, õÿìðàë, äýëõèéí ýëáýã õàíãàëóóí àæ òºðºõ áîëîìæîîð õàíãàõûí äóëààðàë, ÿäóóðàë íü äýëõèéí óëñ îðíóóä çºâõºí òºëºº áîäîë ñàíààãàà Ìÿíãàíû õºãæëèéí íýãýí ººð ººðèéí àøèã ñîíèðõëîîð áèø, íèéòèéí ýðõ çîðèëòîä ÷èãë¿¿ëýí õàìòðàí ç¿òãýæ áàéãàà áèëýý. àøãèéí ¿¿äíýýñ õàìòàð÷ àæèëëàõ øààðäëàãûã áèé Õè÷ýýë ç¿òãýëèéíõýý ¿ð øèìèéã ¿íýëýõ çîðèëãîîð áîëãîæ áàéíà. Ìîíãîë Óëñ ÷ äýëõèéí õàìòûí ͯÁ-ûí Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòóóäûí íèéãýìëýãèéí èäýâõèòýé ãèø¿¿í áàéæ, á¿ñ íóòãèéí õýðýãæèëò õýðõýí áàéãààã Åðºíõèé Àññåìáëåéä áîëîí íèéòèéí ýðõ àøãèéã õºíäñºí àñóóäëààð àâ÷ ñîíñäîã óëàìæëàë òîãòîîä áàéíà. Ìàíàé óëñ èäýâõèòýé áàéð ñóóðü áàðèìòëàí àæèëëàõ áîëíî. ÌÕÇ-óóäûí ¯íäýñíèé 3 äàõü èëòãýëýý 2010 îíä òàíèëöóóëæ áàéñàí áèëýý. Ìàíàé óëñ ÌÕÇ-óóäûã õýðýãæ¿¿ëýõ õóãàöààíûõàà 11 æèëèéã àðäàà îðõèîä áàéíà. ªíãºðñºí õóãàöààíä Ìîíãîë Óëñ ͯÁ-ä ãèø¿¿íýýð ýëñýí îðæ, ͯÁ-ûí áèäíèé òàâüñàí çîðèëòóóäûí 77.9 õóâü íü áèåëæ, èíäýð äýýðýýñ Ìîíãîë Óëñàà òóíõàãëàí çàðëàñíû óëñ îðíû õºãæèëä ýåðýã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà. ̺í 50 æèëèéí îé 2011 îíä òîõèîëîî. Ýíý õóãàöààíä çàðèì çîðèëòóóä ºìíº áàéñàí ò¿âøíýýñýý áóóðàõ, Ìîíãîë Óëñ íü ͯÁ-ûí ãèø¿¿í, òóñãààð òîãòíîñîí ìºí îäîîãèéí õàíäëàãààð ¿ðãýëæèëáýë 2015 îí á¿ðýí ýðõò óëñûí õóâüä õî¸ð ººð íèéãìèéí ãýõýä çîðèëò õàíãàãäàõ áîëîìæã¿é áàéäàëä õ¿ðýõ òîãòîëöîîã äàìæèí õºãæèæ áàéíà. Ìîíãîë çýðýã àíõààðàë òàòñàí àñóóäàë ÷ áàéíà. Òóõàéëáàë, Óëñàä õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã äýýäýëñýí àðä÷èëñàí ÌÕÇ-óóäûí çîðèëãî 1 áóþó ÿäóóðëûã õî¸ð äàõèí òîãòîëöîî á¿õèé îð÷èí ¿åèéí çàõ çýýëèéí áóóðóóëàõ, ìºí çîðèëãî 7 áóþó áàéãàëü îð÷íû íèéãìèéã öîãöëîîí õºãæ¿¿ëýõ ¿éëñýä ͯÁ ¿íýòýé áîõèðäîë Ìîíãîë õ¿í á¿õíèé ñàíààã çîâîîñîí õóâü íýìýð îðóóëæ áàéíà. ç¿éë áîëæ õóâèðààä áàéíà.10
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÁèä 2015 îíä ÌÕÇ-óóäûí ã¿éöýòãýëèéí òàéëàíãàà öàã õóãàöàà øààðäàãäàõ ÷ ãýñýí áèä èðýýä¿é,ͯÁ-ä òàíèëöóóëíà. Èíãýõèéí òóëä àìàëñàí ¿ð õ¿¿õäèéíõýý òºëºº öàã àëäàëã¿é øóóðõàéçîðèëòîíäîî õ¿ðýõèéí òºëºº àæèëëàõ íü ç¿éí õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çýæ áàéíà.õýðýã. Îéðûí 4 æèëäýý áèä äýýðõ õî¸ð àñóóäàëäîíöãîé àíõààðàë õàíäóóëæ, òóñãàéëñàí õºòºëáºð ¯íäýñíèé äºðºâ äýõ èëòãýëèéã áýëòãýõýä äýìæëýãòºñºë áîëîâñðóóëæ àæèëëàõ øààðäëàãà áàéíà. ¿ç¿¿ëñýí ͯÁÕÕ-èéí Ñóóðèí òºëººëºã÷èéí ãàçðûíÁèä ÿäóó áàéãàà èðãýäýý ÿäóó õýìýýõ àíãèëëààñ óäèðäëàãàä ÷èí ñýòãýëèéí òàëàðõàë èëýðõèéëæ,ãàðãàõààñ ãàäíà, õàìãèéí ãîë íü ÿäóó õýìýýõ ìàíàé óëñàä ¿ç¿¿ëæ áóé òóñëàìæ äýìæëýã, ¿ðàíãèëàëä îðîõîä áýëýí áàéãàà èðãýä, ºðõºº àøèãòàé õàìòûí àæèëëàãààãàà óëàì ºðãºæ¿¿ëýíÿäóóðëààñ ñýðãèéëýõ òàëààð àæèëëàõ øààðäëàãàòàé õºãæ¿¿ëýõèéã õ¿ñüå.áîëîîä áàéíà. ̺í ýíýõ¿¿ èëòãýëèéã áýëòãýõýä èäýâõèòý鯿íýýñ äóòàõã¿é à÷ õîëáîãäîëòîé ººð íýã àñóóäàë îðîëöñîí òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñáîë ÿàõ àðãàã¿é áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë, òýð áàéãóóëëàãóóäàä òàëàðõàë èëýðõèéëæ, óëàì èõèéãäóíäàà Óëààíáààòàð õîò, àéìãèéí òºâ¿¿ä, ñóóðèí á¿òýýõèéã õ¿ñýí åðººå.ãàçðûí àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ ÿâäàë þì.Àãààðûí áîõèðäëîîñ ¿¿äýí ýëäýâ øèíý ºâ÷èí,áóñàä ñºðºã íºëºº èõñýýä áàéíà. Ìàíàé óëñàãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ õ¿ðýýíä Èõ á¿òýýíáàéãóóëàëò õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýýä áàéíà.Ýíýõ¿¿ á¿òýýí áàéãóóëàëò ýíý õºòºëáºð èõ õºðºíãº, ÖÀÕÈÀÃÈÉÍ ÝËÁÝÃÄÎÐÆ ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÅЪÍÕÈÉ˪Ã× 11
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ áàðèìò áè÷ãèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàí Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàðò õ¿ðã¿¿ëýýä áàéãàà áºãººä óã áîäëîãûí áàðèìò áè÷ã¿¿ä íü õ¿íèé õºãæëèéã õàíãàõ òýð äóíäàà ÿäóóðàë, àæèëã¿éäëèéã áóóðóóëàõ, ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæ ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, îðîí íóòãèéí õºãæëèéí ÿëãààã àðèëãàõàä ãîë ÷èãëýëýý áîëãîñîí þì. Ãýâ÷ ÌÕÇ-óóäûã õàíãàõ ÷èãëýëä òîìîîõîí àõèö ãàðãàõ, ýð÷èìòýé àæèëëàõ øààðäëàãà áàéãàà íü ýíýõ¿¿ ¿íäýñíèé äºðºâ äýõ èëòãýëèéí ä¿ãíýëòýýñ õàðàãäàæ áàéíà. Òóõàéëáàë, ìàíàé óëñûí ýäèéí çàñàã æèë á¿ð õóðäàöòàé ºñ÷, çàõ çýýëèéí õ¿ðýý òýëæ áàéãàà õýäèé ÷ ÿäóóðàë äîðâèòîé áóóðàõã¿é, õºäºëìºð ýðõëýëò íýìýãäýõã¿é áàéãààã àíõààð÷ õ¿ì¿¿ñèéí àìüæèðãààíû ò¿âøèíã äýýøë¿¿ëýõ, àæëûí áàéðûã îëíîîð áèé áîëãîõ, õºäºëìºðèéí á¿òýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, óëìààð öàëèí, îðëîãûí ò¿âøèíã ºñãºõ õýðýãòýé áàéíà. Èéìä óóë óóðõàéí òîìîîõîí òºñºë õºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, äýä á¿òöèéí ñàëáàðò á¿òýýí áàéãóóëàëòûí àæëóóäûã ºðí¿¿ëýõ óóë óóðõàéãààñ îðæ èðýõ îðëîãûã çºâ óäèðäàõ, æèæèã äóíä áèçíåñ ýðõëýã÷äèéã äýìæèõ, ìàêðî ò¿âøíèé òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõàä òºð çàñãààñ àíõààð÷ àæèëëàæ áàéíà. ÒÀËÀÐÕÀË ÌÕÇ-óóäûí ¿íäýñíèé äºðºâ äýõ èëòãýëýýñ Þóíû ºìíº ÌÕÇ-óóäàä õ¿ðýõ àðãà çàì, òºñºë, õàðàõàä ýõ, íÿëõàñûí áîëîí òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õºòºëáºð¿¿äèéí áèåëýëò, Òºð, òºðèéí áóñ õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë, áàãà áîëîâñðîëûí ò¿âøèí, áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîîã ¿íýëñýí ¯íäýñíèé ñ¿ðüåý ºâ÷ëºëèéí òàðõàëò çýðýã çîðèëòóóä íü äºðºâ äýõ èëòãýëèéã áýëòãýí ãàðãàæ òà á¿õýíä 2015 îíä á¿ðýí áèåëýãäýõ, çàðèì íü òºëºâëºñºí õ¿ðãýæ áàéãààäàà òààòàé áàéíà. Ìàíàé óëñ ÌÕÇ- çîðèëòîîñîî äàâæ áèåëýãäýõ ò¿âøèíä áàéãààã Òà óóäûí õýðýãæèëòèéã õî¸ð æèë òóòàì ¿íýëæ öààøèä á¿õýíä óëàìæëàõàä òààòàé áàéíà. àíõààðàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí õóâèëáàðóóäûã òîäîðõîéëæ, Ìîíãîë Óëñûí íèéò àðä ò¿ìíèé Ýíýõ¿¿ èëòãýëèéã áîëîâñðóóëàõàä Ìîíãîë Óëñûí áîëîí ͯÁ-ûí ºìíº õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý íýð Çàñãèéí ãàçðààñ èõýýõýí àíõààð÷ ñàëáàðûí òºðòýé áèåë¿¿ëæ, èäýâõè ç¿òãýë ãàðãàí àæèëëàæ ÿàìäûí óäèðäëàãóóäààñ á¿ðäñýí, òóñ õîðîîíû áàéãààãààðàà îëîí óëñûí ò¿âøèíä ¿íýëýãäñýýð äàðãààð àõëóóëñàí óäèðäàõ çºâëºëèéí àæëûí èðñýí. õýñãèéã áàéãóóëàí àæèëëóóëàâ. ̺í ñàëáàðûí ÿàìä, àãåíòëàãóóäûí õîëáîãäîõ ìýðãýæèëòí¿¿äýýñ Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð òýð äóíäàà ìàíàé á¿ðäñýí òåõíèêèéí àæëûí õýñã¿¿äèéã áàéãóóëàí õîðîî áàéãóóëàãäñàí öàãààñàà ýõëýí ÌÕÇ-óóäûí àæèëëóóëæ èëòãýëèéã ¯íäýñíèé õºãæèë, õýðýãæèëòèéã õàíãàõàä àíõààð÷, õýðýãæèëò íü øèíýòãýëèéí õîðîî íýãòãýí áîëîâñðóóëëàà. ñóë áàéãàà çîðèëòóóäûã 2015 îí ãýõýä çîðèëòîä ò¿âøèíä íü õ¿ðãýõ àæëûã áîäëîãî, òºëºâëºëòºí人 ̺í èëòãýë áîëîâñðóóëàõ àæèëä Ìîíãîë äàõü òóñãàæ, õýðýãæèëòèéã çîõèîí áàéãóóëàí àæèëëàæ ͯÁ-ûí ñèñòåìèéí áàéãóóëëàãóóä, ò¿¿íèé áàéíà. Òóõàéëáàë, “Ìîíãîë Óëñûí íèéãýì, ýäèéí äîòîð ͯÁ-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºð, ͯÁ-ûí Õ¿í çàñãèéã 2011 îíä õºãæ¿¿ëýõ ¯íäñýí ÷èãëýë”-èéã àìûí ñàí çýðýã áàéãóóëëàãààñ ººðèéí òºñºë, áîëîâñðóóëàí ÓÈÕ-ààð áàòëóóëæ, “Ìîíãîë óëñûí õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä ìýðãýæèëòíèé áîëîí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õºãæëèéí 2012-2016 îíû ñàíõ¿¿ãèéí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëñíèéã òýìäýãëýå. òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿ä” äóíä õóãàöààíû áîäëîãûí Èéìä ýí òýðã¿¿íä ýäãýýð áàéãóóëëàãà, ÿëàíãóÿà12
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËͯÁ-ûí Ìîíãîë äàõü Ñóóðèí çîõèöóóëàã÷, ͯÁÕÕ-èéí Ñóóðèí òºëººëºã÷ õàòàãòàé Ñåçèí Ñèíîíãëóäîíöëîí òàëàðõàë èëýðõèéëæ áàéíà.¯íäýñíèé èëòãýëèéã áîëîâñðóóëàõàä ýðäýì ìýäëýã,õ¿÷ õºäºëìºðºº õàðàìã¿é äàé÷ëàí àæèëëàñàíàæëûí õýñãèéí ãèø¿¿ä, ìºí ¿íýòýé ñàíàë çºâëºìæºã÷ àæèëëàñàí ýðäýìòýä, ñóäëàà÷èä, òºðèéí áóñáàéãóóëëàãûí òºëººëºë, ýíý àæèëä îðîëöîíàæèëëàñàí íèéò õ¿ì¿¿ñò òàëàðõëàà èëýðõèéëüå.Òà á¿õíèéã õ¿íäýòãýñýí,×.ÕÀØ×ÓËÓÓͯÍÄÝÑÍÈÉ ÕªÃÆÈË, ØÈÍÝÒÃÝËÈÉÍ ÕÎÐÎÎÍÛ ÄÀÐÃÀ 13
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ÅЪÍÕÈÉ ÒÎÉÌ äÎÒÎÎäÛÍ ÍÈÉÒ Á¯ÒÝÝÃäÝÕ¯¯Í 2010 îí ãàðñààð ÄÍÁ-èé áîäèò õýìæýý ºññººð õóäàëäàà 39.3 õóâèàð ºñ÷ ÄÍÁ-èé áîäèò ºñºëòºä îíû ýöýñò 6.4 õóâü áîëæ, çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð 4162.8 íºëººëñºí áàéíà. Õàðèí ºâºëæèëò, öàã àãààðûí òýðáóì òºãðºãò õ¿ð÷ýý. Óóë óóðõàé, îëáîðëîõ àæ õ¿íäðýë, áýðõøýýëèéí óëìààñ ìàëûí ç¿é áóñ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòºã 3.6 õóâü, õîðîãäîë ºñ÷, ÕÀÀ-í ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòºãèéã áîëîâñðóóëàõ àæ ¿éëäâýð 6.1 õóâü, áàðèëãûí 16.6 õóâèàð áóóðóóëëàà. ñàëáàð 16.5 õóâü, Ẻíèé áîëîí æèæèãëýí Ä¿ðñëýë 1. ÄÍÁ-èé áîäèò ºñºëòèéã õàíãàæ áóé ñàëáàðóóäûí òàðõàö (õóâèàð) 15.0 - õªäªª àæ àõóé - Óóë óóðõàé 10.2 10.0 8.9 8.6 - Áîëîâñðóóëàõ àæ ¯éëäâýð 6.4 - Òýýâýð, õîëáîî 5.0 - Õóäàëäàà - áóñàä 0.0 - ýäèéí çàñãèéí ªÑªËÒ -1.3 -5.0 Ýõ ¿¿ñâýð: ¯íäýñíèé õºãæèë, 2006 2007 2008 2009 2010 øèíýòãýëèéí õîðîî õªäªª ÀÆ ÀÕÓÉÍ ÑÀËÁÀÐ ìàëæóóëàõ àðãà õýìæýýã öàã àëäàëã¿é àâàõ, ìàëã¿é áîëñîí çàðèì àéë ºðõèéã àæèëëàõ õ¿÷íèé ýðýëò, õýðýãöýý øààðäëàãàòàé áàéãàà áóñàä ñàëáàðò 2010 îíä ìàëûí òîî ºìíºõ îíûõîîñ 11.3 ñàÿàð, øèëæ¿¿ëýí àæèëëóóëàõ çýðýã àðãà õýìæýýã çîõèîí áîéæñîí òºëèéí òîî 6.4 ñàÿàð áóóð÷, òîì ìàëûí áàéãóóëàõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà. ç¿é áóñ õîðîãäîë ºìíºõ æèë¿¿äèéíõýýñ ýðñ ºñ÷ 10.3 ñàÿ òîëãîéä õ¿ðñýíýýð ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðûí õóâüä “Àòðûí 3 ºñºëò ñààðñàí áàéíà. Òîì ìàëûí ç¿é áóñ õîðîãäîë äàõü àÿí” ¯íäýñíèé õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä óëñûí ºíäºð áàéãààòàé õîëáîîòîéãîîð ìàë àæ àõóéí õýìæýýíä 2010 îíä íèéòäýý 315.3 ìÿíãàí ãà ñàëáàðûí ãîë íýð òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîõ òàëáàéä òàðèàëàëò õèéñíýýñ 366.3 ìÿíãàí òîíí ìàëûí ìàõ, ñ¿¿, íîîñ, íîîëóóðûí ãàðö áàãàñ÷ýý. ¿ð òàðèà, 169.0 ìÿíãàí òîíí òºìñ, 90.3 ìÿíãàí òîíí õ¿íñíèé íîãîî õóðààí àâ÷, õ¿íñíèé íîãîîíû ßëàíãóÿà, ÿìààíû ç¿é áóñ õîðîãäîë èõ áàéñàí 53.7 õóâèéã äîòîîäûí ¿éëäâýðëýëýýð õàíãàëàà. íü ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûí ãîë ò¿¿õèé ýä áîëîõ Òàðèàëñàí òàëáàéí íèéò õýìæýý ºíãºðñºí îíû íîîëóóðûí ¿éëäâýðëýëèéã áóóðóóëñàí áàéíà. ìºí ¿åèéíõýýñ 11.4 õóâèàð ºñ÷, àòàðøñàí áîëîí Ìàë àæ àõóéí ñàëáàðûã áàéãàëèéí ýðñäýëýýñ ºíæñºí òàëáàéãààñ íèéò 255.3 ìÿíãàí ãà òàëáàéã õàìãààëàõ, ìàë÷äûí àìüæèðãààã äýýøë¿¿ëýõ àøèãëàëòàä îðóóëñíààð ýðãýëòèéí òàëáàéí õýìæýý çîðèëãîîð ÓÈÕ-ààñ “Ìîíãîë ìàë” ¯íäýñíèé 584.0 ìÿíãà ãà-ä õ¿ðëýý. õºòºëáºðèéã áàòëàí õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýâ. Öààøèä òóñ õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéã ýð÷èìæ¿¿ëæ,14
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÀÆ ¯ÉËÄÂÝÐ, ÁÀÐÈËÃÛÍ ÑÀËÁÀÐ Шигтгээ 1. Дэлхийн эдийн засгийн тоймÀæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòãèéíõýìæýý 2010 îíä çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð 1158.5 òýðáóì Дэлхийн эдийн засаг 2008 оны IVòºãðºãò õ¿ð÷ ºìíºõ îíû ìºí ¿åèéíõýýñ 4.3 улирлаас уналтанд орсон ба үүний голõóâèàð ºññºí áàéíà. 2010 îíä í¿¿ðñ îëáîðëîëò шалтгаан нь АНУ-ын орон сууцны зээлийн91.8 õóâü, ãàçðûí òîñ 16.7 õóâü, òºìðèéí õ¿äýð эргэн төлөлт муудсантай холбоотой. Зээлийн эргэн төлөлт буурсанаар банкны2.3 äàõèí íýìýãäñýíýýð óóë óóðõàéí ñàëáàðûí салбарт хүнд цохилт болж улмаар дэлхийнíýìýãäýë ºðòºã çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð 736.9 òýðáóì түүхэн дэх 2 дахь том санхүүгийн хямралыгòºãðºãò õ¿ð÷ ºíãºðñºí îíûõîîñ 3.6 õóâèàð ºñºâ. үүсгэсэн байна.Øèíýýð àøèãëàëòàä îðñîí Îâîîò òîëãîé, Óõààõóäàã, Õºøººòèéí í¿¿ðñíèé óóðõàéí îëáîðëîëòûí Санхүүгийн хямрал улам даамжирчõ¿÷èí ÷àäàë íýìýãäýæ í¿¿ðñíèé îëáîðëîëò 2009 оноос эхлэн хүн амын орлогынºññºí áàéíà. ̺í Òºìºðòýé, Áàÿíãîë, Òàÿííóóð, түвшин, худалдан авах чадвар буурсантайÕàðàíãàò, Ýëñòýé, Òºìºðòîëãîé çýðýã òºìðèéí холбоотойгоор зээлийн эргэн төлөлтõ¿äðèéí óóðõàéíóóäûí îëáîðëîëò ÷ íýìýãäæýý. удааширч, банкны барьцаанд байгаа оронÒàìñàã, Äîðíîãîâèéí ñàâ ãàçðóóäàä ãàçðûí сууцыг эргүүлэн өгөх зэргээс хамааран банкныòîñíû îëáîðëîëòûí ¿éë àæèëëàãàà ýð÷èìæñýíýýð зээлийн нийлүүлэлт буурч, чанаргүй зээлîëáîðëîëòûí õýìæýý 2010 îíä 2.2 ñàÿ áàððåëüä нэмэгдэж эхэлсэн байна. Улмаар банкныõ¿ð÷ýý. салбарын активт сөргөөр нөлөөлж их хэмжээний үл хөдлөх хөрөнгөтэй болсонÁîëîâñðóóëàõ àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí íýìýãäýë банкууд хөрөнгөө зах зээлд хямдруулсан үнээрºðòºã 6.1 õóâèàð ºñ÷, çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð 248.6 зарах боллоо. Ингэснээр орон сууцны үнэòýðáóì òºãðºãò õ¿ðñýí áàéíà. ¯¿íýýñ õ¿íñíèé огцом буурч эхэлсэн байна.¿éëäâýðëýë õàìãèéí ºíäºð ºññºí áºãººä ¿ð òàðèà,ãóðèëûí ¿éëäâýðëýë, ñ¿¿, ñ¿¿í á¿òýýãäýõ¿¿íèé Дэлхийн зах зээл дээр АНУ-ын гол гол¿éëäâýðëýë ÷ ìºí ºññºí ä¿íòýé ãàðëàà. үнэт цаасууд өмнө байгаагүйгээр эрчимтэй унаж эхэлсэн бөгөөд мөн дэлхийн зах зээлÁàðèëãûí ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòãèéí õýìæýý дээрх зэс болон бусад голлох металуудын үнэçýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð 60.2 òýðáóì òºãðºãò õ¿ð÷ ºìíºõ ч огцом буурав.îíûõîîñ 16.5 õóâèàð ºññºí áàéíà. 2009 онд дэлхийн санхүүгийн зах зээл бүхэлдээ хямралын байдалтай болсон баÆèæèã äóíä ¿éëäâýðèéã äýìæèõ, õºãæ¿¿ëýõ оны эхний хагаст дэлхий нийтийг хамарсан÷èãëýëýýð 2008 îíä Çàñãèéí ãàçðààñ òºñâºëñºí санхүү, эдийн засгийн хямрал санхүүгийн зах1 òýðáóì òºãðºãíèé ýõ ¿¿ñâýðèéã îðîí íóòàã, зээлд огцом үнэгүйдэл бий болгосон бол оныàðèëæààíû áàíêóóäûí îðîëöîîòîé 1.4 òýðáóì хоёрдугаар хагаст тогтворжих, зарим орныòºãðºã áîëãîæ 321 èðãýí, àæ àõóé íýãæèä хувьд өсөх хандлагатай болжээ.õºíãºëºëòòýé çýýë îëãîñîí, 2009 îíä Óëñûíòºñºâò òóñãàãäñàí 30.85 òýðáóì òºãðºãíèé ýõ 2010 онд дэлхийн зах зээл дээрх түүхий¿¿ñâýðèéã îðîí íóòàã, àðèëæààíû áàíêóóäûí эдийн үнэ тогтворжиж эдийн засаг эргэнîðîëöîîòîé 38,6 òýðáóì òºãðºãò õ¿ðãýæ ¿¿íèé ¿ð сэргэж эхэлсэн.ä¿íä óëñûí õýìæýýãýýð 1642 èðãýí, àæ àõóé íýãæèäõºíãºëºëòòýé çýýë îëãîæ, 515 ¿éëäâýð øèíýýðàøèãëàëòàíä îðæ, 1123 Æį-èéí ¿éë àæèëëàãààãºðãºòãºñºí, 2010 îíä 30 òýðáóì òºãðºãíèé ýõ óëñûí õýìæýýíä 581 Æį øèíýýð áàéãóóëàãäàæ,¿¿ñâýðèéã àðèëæààíû áàíê áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí 1031 àæ àõóé ¿éëäâýðýý ºðãºòãºñºí áàéíà.áóñàä áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîîòîé 40.0 òýðáóìòºãðºãò õ¿ðãýæ íèéò 1612 èðãýí, àæ àõóé íýãæèä Óëñûí õýìæýýíä íèéò 1096 Æį øèíýýðæèëèéí 12%-èéí õ¿¿òýé, 3 æèëèéí õóãàöààòàé áàéãóóëàãäàæ, 5946 àæëûí áàéð øèíýýð áèéíºõö뺺ð õºíãºëºëòòýé çýýë îëãîæ ¿¿íèé ¿ð ä¿íä áîëñîí, 6322 àæëûí áàéð õàäãàëàãäàí ¿ëäñýí. 15
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ¯ÉË×ÈËÃÝÝÍÈÉ ÑÀËÁÀÐ ýõíýýñ ºíäºð ºñºëòòýé áàéñàí èíôëÿöè 2010 îíû 5 äóãààð ñàðä îðãèë öýãòýý áóþó 13.1 õóâüä õ¿ðñýí ¯éë÷èëãýýíèé ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòãèéí õýìæýý ÷ öààøèä áóóð÷ 2010 îíû 11 ä¿ãýýð ñàð õ¿ðòýë çýðýãö¿¿ëýõ ¿íýýð 1770.2 òýðáóì òºãðºãò õ¿ð÷ õàðüöàíãóé òîãòâîðòîé áàéëàà. 12 äóãààð ñàðä 2.4 ºìíºõ îíû ìºí ¿åýñ 9.8 õóâèàð ºññºí áàéíà. õóâèàð ºññºíººð îíû ýöýñò èíôëÿöè 13 õóâüòàé 2009 îíä áóóðàëòàä îðîîä áàéñàí Ẻíèé áîëîí ãàðëàà. æèæèãëýí õóäàëäààíû ñàëáàð 2010 îíä ñýðãýæ, íýìýãäýë ºðòãèéí õýìæýý 39.3 õóâèàð ºññºí Ìàíàé Óëñûí èíôëÿöèéã á¿ëãýýð çàäëàí àâ÷ áàéíà. Òóñ ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòãèéí õýìæýý ¿çýõýä õ¿íñíèé á¿ëãèéí á¿òýýãäýõ¿¿í õàìãèéí ºñºõºä Ẻíèé áîëîí æèæèãëýí õóäàëäààíû ºíäºð ºñºëòèéã áèé áîëãîñîí áºãººä ¿¿í äîòîð íèéò áîðëóóëàëò îíû ¿íýýð ºìíºõ îíûõîîñ 62.4 õàìãèéí èõýýð íºëºº ¿ç¿¿ëñýí õ¿÷èí ç¿éë íü õóâü, èìïîðòûí áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý ìàõíû ¿íèéí ºñºëò þì. Ó÷èð íü ìàíàé îðíû 53.3 õóâèàð òóñ òóñ ºññºíººñ ãàäíà óã ñàëáàðò ¿éë õóâüä ºðõèéí õýðýãëýýíèé çàðäëûí 16 õóâèéã àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áóé àæ àõóéí íýãæèéí òîî ìàõíû á¿ëýã äàíãààð ýçýëäýã áóþó ìàõ, ìàõàí ºìíºõ îíûõîîñ 34.4 õóâèàð ºñ÷ 5058-ä õ¿ðñýí íü á¿òýýãäýõ¿¿í íü õýðýãëýýíèé ñàãñàíä õàìãèéí íºëººëñºí áàéíà. ºíäºð õóâèéí æèíòýé áàéäàã áºãººä 2010 îíû çóäíû íºëººãººð ìàõíû íèéë¿¿ëýëò èõýýõýí Óóë óóðõàéí ñàëáàðûí îëáîðëîëò íýìýãäýæ, áóóðñíû çýðýãöýý íººöèéí ìàõíû õýìæýý ÷ áàãà Îþóòîëãîé òºñëèéí áàðèëãà, á¿òýýí áàéãóóëàëòûí áàéñàí íü ¿¿íä íºëººëñºí áàéíà. àæèë ýõýëæ áàéãààòàé õîëáîãäîí èìïîðòîîð îðæ èðæ áàéãàà à÷àà òýýâðèéí õýìæýý íýìýãäýæ Ìàíàé îðîí õ¿íñíèé áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé 70 òýýâðèéí ñàëáàðûí íýìýãäýë ºðòãèéã 7.0 õóâèàð õóâèéã èìïîðòîîð àâäàã. Õýðýãëýýíèé ñàãñíû 287 ºñãºæýý. íýð òºðëèéí áàðàà, ¿éë÷èëãýýíýýñ 158 áàðàà íü èìïîðòûíõ áºãººä òýäãýýðèéí ñàãñàíä ýçëýõ æèí 30 õóâü áàéíà. ÈÍÔËßÖÈ 2008 îíû ºíäºð èíôëÿöèéí ¿åä õ¿íñíèé áóñ Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã 2010 îíä á¿ëãèéí áàðààíû ¿íý ò¿¿í÷ëýí ìàõ, ãóðèëààñ áóñàä õºãæ¿¿ëýõ ¯íäñýí ÷èãëýëä õýðýãëýýíèé áàðàà, õ¿íñíèé áàðààíû ¿íý èõýýð ºñ÷ íèéò èíôëÿöèéí ¿éë÷èëãýýíèé ¿íèéí ºñºëòèéã íýã îðîíòîé òîîíä 90 õóâèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéñàí áîë 2010 îíä äýýð áàéëãàõ çîðèëò äýâø¿¿ëñýí áîëîâ÷ óðüä÷èëàí äóðüäñàí÷ëàí ìàõ, ìàõàí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí òààìàãëàõàä õ¿íäðýëòýé òîäîðõîé áóñ íºõöºë¿¿ä, ºñºëò íèéò èíôëÿöèéí 50 õóâèéã ýçýëæ, 13 íýãæ ãàäààä, äîòîîä õ¿÷èí ç¿éëñýýñ øàëòãààëæ 2010 èíôëÿöèéí 6.6 íýãæèéã á¿ðä¿¿ëæýý. îíû ýöýñò 13 õóâüòàé ãàðëàà. Òóõàéëáàë, îíû Ä¿ðñëýë 2. Èíôëÿöèéí ò¿âøèí 2010 îíä (îíû ýõíýýñ) 14 13.1 13 11.4 12 10.3 9.7 10 9 8.7 8.3 8.3 7.4 8 5.4 6 4 2.3 2 0 I.10 II.10 III.10 Iv.10 v.10 vI.10 vII.10 VIII.10 IX.10 X.10 XI.10 XII.10 Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÕ16
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË̺í õ¿íñíèé áóñ á¿ëãèéí ¿íý 2009 îíû ýöýñòýé äýëõèéí íèéò ¿éëäâýðëýë 5 õóâèàð ºñººä áàéíà.õàðüöóóëàõàä ºññºí íü ýäèéí çàñàã ñýðãýæ, Ýäèéí çàñãèéí ñýðãýëòèéí íºëººãººð õýðýãëýý¿éëäâýðëýë íýìýãäýæ áàéãààã èëòãýæ áàéíà. íýìýãäýæ, ò¿¿õèé ýä, íººöèéí ýðýëò ºññºíèéͺ㺺 òàëààñ 2010 îíä ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëò çýðýãöýý ìàíàé îðíû òîìîîõîí óóë óóðõàéí62.5 õóâèàð, äîòîîä öýâýð çýýë 25.3 õóâèàð ºñ÷, êîìïàíèóäûí îëáîðëîëòûí áîëîí òýýâýðëýëòèéíàæ àõóéí íýãæ, èðãýäýä îëãîñîí çýýëèéí ¿ëäýãäýë õ¿÷èí ÷àäàë ñàéæèðñíààð óóë óóðõàéí ñàëáàðûí3.3 èõ íàÿä òºãðºãò õ¿ð÷, çàõ çýýëèéí íèéò ¿íýëãýý á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿éëäâýðëýë ýðñ íýìýãäýâ.2.2 äàõèí íýìýãäñýí íü ìàíàé óëñûí ýäèéí çàñàãýð÷èìòýé òýëæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Шигтгээ 2. Валютын ханшийн хөдөлгөөнÈéíõ¿¿ 2010 îíä ýäèéí çàñàã ñýðãýñýí, áàéãàëü,öàã óóðûí õ¿íäðýë òîõèîëäîæ îëîí àéìàãò Олон улсад ч мөн ханшийн хөдөлгөөнºâºëæèëò õ¿íäýðñýí, öàõèëãààí äóëààíû ¿íý ихтэй байлаа. Зарим улсад ажилгүйдлийнºññºí, íîîëóóðûí ¿íý ºíäºð, õÿòàäûí ýäèéí түвшин өндөр байгаагаас шалтгааланçàñàã ºíäºð èíôëÿöèòàé, ÎÕÓ-ä õýò õàëóóí áîëîí дотоодын үйлдвэрлэлээ дэмжих, экспортооãàíãèéí óëìààñ óðãàö àëäàæ áóóäàéí ýêñïîðòîäîî нэмэгдүүлэхийг гол зорилго болгон өөрийнõîðèã òàâüñàí çýðýã õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººãººð орны валютыг зориуд сулруулах, хамгаалахèíôëÿöè 13 õóâüòàé ãàðëàà. бодлого хэрэгжүүлэх стратеги баримталж байгааг шинжээчид онцолж байв.ÂÀËÞÒÛÍ ÕÀÍØ 2010 îíä ýêñïîðòûí ºñºëòèéí íºëººãººð ãàäààä2009 îíä äýëõèéí íèéò ¿éëäâýðëýë 0.6 õóâèàð, âàëþòûí äîòîãøëîõ óðñãàë èõýýð íýìýãäýæ, ìàíàéõºãæèíã¿é îðíóóäûí ýäèéí çàñàã 3.4 õóâèàð óëñûí ãàäààä âàëþòûí öýâýð àëáàí íººö õî¸ðáóóðñàí áîë 2010 îíä äýëõèéí ýäèéí çàñàã ñýðãýæ, òýðáóì àì.äîëëàðûã äàâñàí áàéíà. Ä¿ðñëýë 3. Âàëþòûí õàíøèéí õºäºë㺺íèé òîéì çóðàã, áàéðøëààð Àì.äîëëàðûí ýñðýã âàëþòûí õàíø íü ÷àíãàðñàí îðíóóä Àì.äîëëàðûí ýñðýã âàëþòûí õàíø íü ñóëàðñàí îðíóóä ªºð÷ëºëòã¿é áóþó áàãà õýìæýýíèé ººð÷ëºëòòýé îðíóóä Ýõ ¿¿ñâýð. Bloomberg Businessweek 17
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Ä¿ðñëýë 4. Àì.äîëëàðûí ýñðýã õàìãèéí èõ Ìàíàé îðíû õóâüä 2010 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðä 1 ÷àíãàðñàí âàëþòóóä, 2010 îí àì.äîëëàð 1455.7 òºãðºãòýé òýíöýæ áàéñàí áîë ãàäààä âàëþòûí äîòîãøëîõ óðñãàë íýìýãäýæ, ªºð÷ëºëò õóâèàð (%) íèéë¿¿ëýëò èõ áàéãààãààñ øàëòãààëàí òºãðºãèéí 20 õàíø ÷àíãàð÷, 2010 îíû 12 äóãààð ñàðûí 31-íèé áàéäëààð 1 àì.äîëëàð 1257.18 òºãðºãòýé òýíöýæ 200 îð÷èì òºãðºãººð áóóðàâ. 10 ÃÀÄÀÀÄ ÕÓÄÀËÄÀÀ Ýäèéí çàñàãò ãàðñàí ãàäààä áîëîí äîòîîä ýåðýã 0 ººð÷ëºëòèéí íºëººãººð ìàíàé óëñûí ãàäààä Ìîíãîë ÒªÃЪà ßïîí ÈÅÍ Ìàëàéç ÐÈÍÃÃÈÒ Àôêàíèñòàí AÔÊÀÍ Êîëóìá ÏÅÑÎ Ñèíãàïóð ÄÎËËÀÐ Òàéâàí ÄÎËËÀÐ Ìåêñèê ÏÅÑÎ Ãóàòàìàëà ʯÉÒÇÀË ×èëè Ïåñî Áàðóóí ñàìàî Òàëà ªìíºä àôðèê ðàíä Ñâàçåëàíä Ëèëàãåí Òîíãà ïààíãàà Èçðàë Øýêýë Êàìáîæ Ðèéë Êóâýéò Äèíàð Áðàçèë Ðèéë Áóòàí Íãóëòðóì ªìíºä ñîëîíãîñ ÂÎÍ õóäàëäàà ýð÷èìòýé íýìýãäýæ, 2010 îíä íèéò áàðàà ýðãýëò ºìíºõ îíû ìºí ¿åýñ 53 õóâèàð ºñ÷, àíõ óäààãàà 6.2 òýðáóì àì.äîëëàðò õ¿ðýâ. Ìîíãîë Óëñ 2010 îíä äýëõèéí 132 îðîíòîé õóäàëäàà õèéñýí áºãººä ýäãýýð îðíóóäààñ ÎÕÓ, ßïîí, ÁÍÑÓ, ÕÁÍÃÓ-óóäòàé õèéñýí õóäàëäààíä õàìãèéí Шигтгээ 3. Блүүмберг бизнесийн сэтгүүл èõ àëäàãäëûã õ¿ëýýãýýä áàéíà. Ýäãýýð îðíóóäòàé õóäàëäàà, ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãààãàà Блүүмбергийн бизнес долоо хоног öààøèä ñàéæðóóëæ, õóäàëäààíûõàà òýíöâýðòýé сэтгүүлийн 2010 оны сүүлийн дугаарт 2010 áàéäëûã õàíãàõàä àíõààðàõ øààðäëàãàòàé áàéãàà онд ам.долларын эсрэг хамгийн их чангарсан þì. Õàðèí ÁÍÕÀÓ, Êàíàä, Èõ Áðèòàíè çýðýã болон суларсан валютын жагсаалтыг óëñóóäòàé õèéñýí õóäàëäàà àøèãòàé ãàðëàà. гаргажээ. Уг жагсаалтаас харахад 2010 онд ам.долларын эсрэг хамгийн ихээр чангарсан валютаар Монгол төгрөгийг нэрлэсэн байна. Ä¿ðñëýë 5. Ãàäààä õóäàëäàà (2005-2010 îí, ñàÿ àì.äîëëàðààð) 9000.0 4150.0 8000.0 - ÝÊÑÏÎÐÒ 3245 3200 2909 - ÈÌÏÎÐÒ 3150.0 7000.0 2535 - ÃÀÄÀÀÄ ÕÓÄÀËÄÀÀÍÛ ÒÝÍÖÝË 2138 2062 6108.6 1948 1885 2150.0 6000.0 1542.0 5779.0 1435.0 1177.3 - ÍÈÉÒ ÁÀÐÀÀÍÛ ÝÐÃÝËÒ 1063.9 5000.0 1150.0 4009.3 4023.1 4000.0 107 -252.3 -291.6 Ýõ ¿¿ñâýð: ÃÅÃ, Ãàäààä õóäàëäààíû - 114 -113 -710 150.0 áàðààíû ñòàòèñòèê ìýäýýëýë 3000.0 2977.0 2241.2 -850.0 2000.0 2005 2006 2007 2008 2009 201018
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÌîíãîë Óëñûí ýêñïîðòûí á¿òöèéã 2010 îíîîð Õ¿í àìûí îðëîãî, õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàð äýýøèëæàâ÷ ¿çâýë, 98 õóâü íü òåõíîëîãèéí àãóóëàìæã¿é áàéãààòàé óÿëäàí àâòî ìàøèí, òýýâðèéíáîëîí íàì òåõíîëîãèòîé á¿òýýãäýõ¿¿í ýçýëæ õýðýãñëèéí èìïîðòûí õýìæýý 2009 îíòîéáàéíà. Òåõíîëîãèéí àãóóëàìæã¿é, áîëîâñðóóëàëò õàðüöóóëàõàä áàðàã 2.3 äàõèí ºññºí áàéíà.áàãàòàé óóë óóðõàéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðò æèëá¿ð íýìýãäýæ áàéãàà íü ìàíàé óëñûí ýêñïîðòûí Óóë óóðõàéí ñàëáàðò õºðºí㺠îðóóëàëò èõýýð îðæ,îðëîãî áîëîîä íèéò ýäèéí çàñãèéã ýìçýã áîëãîæ îëáîðëîëò, òýýâýðëýëòèéí õ¿÷èí ÷àäàë íýìýãäýæáàéíà. áàéãàà íü óóë óóðõàéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýêñïîðò, èìïîðòûã îãöîì íýìýãä¿¿ëæ áàéíà.Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð ãàäààä õóäàëäààíû Òóõàéëáàë, òºìðèéí õ¿äðèéí ýêñïîðòûí õýìæýýáàðàà ýðãýëò, ÿëàíãóÿà í¿¿ðñíèé ýêñïîðòûã 2010 îíä ºíãºðñºí îíûõîîñ 2.2 äàõèí ºñ÷,íýìýãä¿¿ëýõ, õèëýýð íýâòýð÷ áàéãàà àæ àõóéí ãàçðûí òîñíû á¿òýýãäýõ¿¿íèé èìïîðò 1.3 äàõèííýãæ, èðãýäèéí ¿éë àæèëëàãààíä òóëãàìäàæ áóé íýìýãäëýý.àñóóäëûã øèéäâýðëýõ çîðèëãîîð “Ãàøóóí ñóõàéò”,“Øèâýý õ¿ðýí”-ãèéí áîîìòûí õ¿÷èí ÷àäëûã Èéíõ¿¿ 2009 îíä ìàíàé îðíû ýäèéí çàñãèéííýìýãä¿¿ëýõ òóõàé 2010 îíä Çàñãèéí ãàçðûí 6 äîòîîä, ãàäààä îð÷èí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºääóãààð òîãòîîëûã áàòëàí ãàðãàñàí áèëýý. ¯¿íèé ñºðºã íºëººëæ áàéñàí áîë 2010 îíä áàðàã á¿õ¿ð ä¿íä 2010 îíä 16.6 ñàÿ òîíí í¿¿ðñ ýêñïîðòëîæ, ñàëáàðò íààøòàé ººð÷ëºëò ãàð÷ áàéíà. Ìîíãîëºíãºðñºí îíû ìºí ¿åýñ 2.3 äàõèí íýìýãäýæ, Óëñ ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ýð÷èìòýé ºñºëòèéíìºíãºí ä¿íãýýð çýñèéí áàÿæìàëûí ýêñïîðòûí øèíý ãàðààí äýýð èðýýä áàéíà. Ýíý íü Ìîíãîëûíîðëîãîîñ äàâñàí áàéíà. õºãæëèéí ò¿âøèíä äîðâèòîé àõèö ãàðãàõ øèíý áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà þì. 19
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ20
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 21
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ÇÎÐÈËÃÎ 1 ßÄÓÓÐÀË, ªËÑê˪Íà ÁÓÓÐÓÓËÀÕ Çîðèëò 1. Àìüæèðãààíû äîîä ò¯âøíýýñ äîîãóóð îðëîãîòîé èðãýäèéí ýçëýõ õóâü õýìæýýã 1990 îíòîé õàðüöóóëàõàä 2015 îí ãýõýä õî¨ð äàõèí áóóðóóëàõ ªÍªªÃÈÉÍ ÁÀÉÄÀË: ШИГТГЭЭ 4. Монгол Улсын ядуурлын түвшин Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòîä ÿäóóðëûí ò¿âøèíã 2015 îí ãýõýä 18.0 õóâü, ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëòèéã Монгол Улсын Үндэсний статистикийн 6.0 õóâüä õ¿ðãýõ çîðèëò äýâø¿¿ëñýí áèëýý. ªðõèéí хороо ядуурлын түвшинг дараахь байдлаар íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí 2010 îíû ñóäàëãààíû тооцож байна. Нийт хүн амын дунд ядуурлын ä¿íãýýð ÿäóóðëûí ò¿âøèí íü íèéò õ¿í àìûí 39.2 шугамаас доогуур орлоготой хүн амын эзлэх õóâü áîëñîí íü 2009 îíîîñ 0.5 íýãæýýð, 2008 хувийг ядуурлын түвшин гэж үзэх бөгөөд îíûõîîñ 4.0 íýãæýýð òóñ òóñ íýìýãäñýí áàéíà. ядуу хүнийг ядуу бус хүнээс ялгасан хамгийн Ýíý íü 1090.1 ìÿíãà îð÷èì õ¿í ÿäóóðàëä ºðòºæ, бага хэрэглээг хангах орлогын дүнг ядуурлын 100 õ¿í òóòìûí 39 íü çàéëøã¿é íýí õýðýãöýýíèé шугам гэж тодорхойлдог. Өрхийн орлого ç¿éëñýý õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðã¿é áàéãàà ãýñýí ¿ã. (хэрэглээ) түүний хуваарилалтыг өрхийн түүвэр судалгааг үндэслэн тооцдог. Бүтцийн ßäóóðëûí õàìðàëò Áàðóóí á¿ñýä 48.7-51.1 õóâü хувьд ялгаатай орлого, хэрэглээг тооцсоны áîëæ ºññºí áîë Ç¿¿í á¿ñýä 43.9-40.6 õóâü, үндсэн дээр тэдгээрийг ядуурлын шугамтай харьцуулж, ядуу өрхийн тоог тодорхойлно. Õàíãàéí á¿ñýä 55.2-51.9 õóâü áîëæ áóóðñàí. Түүвэр судалгааны үр дүнг тархаах онолын Õàðèí òºâèéí á¿ñýä ÿäóóðëûí ò¿âøèí 2009 îíû дагуу ядуурлын шугамаас доогуур орлоготой / ò¿âøèíäýý áàéíà. Çàðèì àéìàã, ñóìäûí òºâººð хэрэглээтэй/ өрх, хүн ам болон нийт өрх, хүн ÿäóóðëûí ò¿âøèí áóóðñàí áàéõàä Óëààíáààòàðò амын тоог тодорхойлно. 29.8 áîëæ 2009 îíîîñ 3.1 íýãæýýð, õºäººä 54.2 áîëæ 1.0 íýãæýýð òóñ òóñ íýìýãäæýý. Ядуурлын шугам нь тухайн улс орны онцлог, хөгжлийн түвшингээс хамааран ßäóóðàë èéíõ¿¿ íýìýãäýõýä ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ядуурлыг нарийвчлалтайгаар тооцох òîõèîëäñîí áàéãàëèéí ãàìøèãò ¿çýãäýë èõýýõýí боломжийг олгодог ч олон улсын түвшинд íºëººëñºí áàéíà. Ãàí çóäûí óëìààñ ìàëã¿é харьцуулалт хийх боломжгүй байдаг бөгөөд áîëñîí èðãýä õºäºº, îðîí íóòãààñ õîò ðóó îëíîîð ядуурлын шугам нь тухайн улс орны хүн амын øèëæèí èðæ, ýçýìøñýí áîëîâñðîë, ìýðãýæèë íü худалдан авах чадвар, орлогын дундаж түвшин õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí øààðäëàãûã òýð á¿ð нэмэгдэхийн хирээр өснө. Ядуурлын шугамыг õàíãàõã¿éãýýñ àæèë îëæ ÷àäàõã¿é ÿäóó÷óóäûí нэг өрхөд ногдох орлогын (хэрэглээний) ýãíýýíä øèëæèõ òîõèîëäîë ãàðñààð áàéíà. Òýä хэмжээгээр тогтооно. íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíýýñ õ¿ðòýæ ÷àäàõã¿é ¿ëäýõ, öàëèí õºëñ áàãàòàé, õ¿íä õºäºëìºð àëáàí áóñààð Дэлхийн банкны хувьд Монгол Улсын ýðõýëæ àìüäðàëàà äýýøë¿¿ëæ áàéíà. 2007/2008 оны ядуурлын түвшинг 2002/2003 оны Өрхийн орлого зарлагын судалгааны ядуурлын шугамыг суурь болгон хэрэглээний ̺í äýëõèé íèéòèéã õàìàðñàí 2008-2009 îíû үнийн индексээр засварлаж тооцсон. ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëààñ øàëòãààëàí îëîí ñàëáàðò ñóë çîãñîëò ãàð÷ èðãýä àæèëã¿é Дэлхийн банкны тооцоогоор 2010 онд áîëîõ, ìºí 2008 îíä èíôëÿöè èõýýõýí íýìýãäñýí ядуурлын түвшин 14.8 гарсан байна. çýðýã íü Ìîíãîë Óëñàä ÿäóóðëûí ò¿âøèí ºñºõ íýã ¿íäýñ áîëîâ.22
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Õ¿ñíýãò 1. ßäóóðëûí ò¿âøèí, ã¿íçãèéðýëò, õýðýãëýý, íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ¯ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 2010 2015*ßäóóðëûí ò¿âøèí, õóâü 29.3 35.2 38.7 39.2 18.0ßäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò, õóâü 8.8 10.1 10.6 11.3 6.0Yíäýñíèé íèéò õýðýãëýýíä õàìãèéí áàãà õýðýãëýýòýé 6.4 7.2 8.5 7.8 11.0õ¿í àìûí õýðýãëýýíèé ýçëýõ õóâèéí æèíÍýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ (îíû ¿íýýð, ìÿí.òºã) 2465.1 2232.3 3059.4 6800.0 Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÕ, ªðõèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãàà *-Çîðèëòîä ò¿âøèíßäóó÷óóäûí õýðýãëýýíèé äóíäàæ ò¿âøèí ÿäóóðëûí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ, õºäºëìºð ýðõëýëòèéíøóãàìààñ äóíäæààð õýäýí õóâü äîîãóóð áàéãààã á¿ðòãýë, ìýäýýëëèéí íýãäñýí òîãòîëöîîãèëýðõèéëäýã ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëòèéí èíäåêñ á¿ðä¿¿ëýõ çýðýã àñóóäëûã òóñãàâ.2010 îíä ºìíºõ îíûõîîñ 0.7 íýãæýýð íýìýãäýæ11.3 õóâü áîëñîí áàéíà. Áàðóóí áîëîí Õàíãàéí  Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé õóóëèéí òºñºëäá¿ñýä ÿäóóðëûí ã¿íçãèéðýëò õàìãèéí ºíäºð íèéãìèéí õàëàìæèéí äýìæëýã òóñëàëöààã ÿäóó,ò¿âøèíä áóþó 16.0 õóâü áàéãàà áîë Ç¿¿í á¿ñýä îðëîãîã¿é õýñýãò ò¿ëõ¿¿ õàíäóóëàõ çîðèëãîîð12.3 õóâü, Òºâèéí á¿ñ áîëîí Óëààíáààòàð õîòîä ÿäóó ºðõèéí òýòãýìæèéã øèíýýð áèé áîëãîõ,7.7 õóâü áàéíà. ¯íäýñíèé íèéò õýðýãëýýíä óã òýòãýìæ àâ÷ áàéãàà ºðõèéí õºäºëìºðèéíõàìãèéí áàãà õýðýãëýýòýé õ¿í àìûí ýçëýõ õóâèéí ÷àäâàðòàé ãèø¿¿äèéã àæèëòàé áîëîõ ÿâäëûãæèí 2009 îíä 8.5 õóâü áîëæ, 2008 îíû ò¿âøèíãýýñ äýìæèõ, ò¿¿í÷ëýí ÿäóó ºðõýä ÷èãëýñýí õ¿íñíèé,íýìýãäñýí áîëîâ÷ 2010 îíä 7.8 õóâü áîëæ áóóðñàí ýð¿¿ë ìýíäèéí, áîëîâñðîëûí áîëîí áóñàäáàéíà. äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çýðýã ñàëáàð äóíäûí ¿éë àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ àñóóäàë òóñãàãäñàí.Àâ× õýðýã毯ëñýí àðãà õýìæýý Óã õóóëèéí òºñºë áàòëàãäñàíààð ÿäóó ºðõèéí õýðýãëýý, àìüæèðãààã äýýøë¿¿ëýõ, ÿäóóðëûãßäóóðëûã áóóðóóëàõ ÷èãëýëýýð õóóëü ýðõ ç¿éí áóóðóóëàõàä òîìîîõîí äýìæëýã áîëíî.õ¿ðýýíä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýý Çîõèîí áàéãóóëàëòòàé àðãà õýìæýýíèé õ¿ðýýíäÍèéãìèéí õàìãààëàë, õºäºëìºðèéí ñàëáàðûí ýðõç¿éí øèíýòãýëèéí õ¿ðýýíä äàðààõü àðãà õýìæýýã Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ 2009-2010 îíä õ¿íàâ÷ õýðýãæ¿¿ëëýý: àìûí àìüæèðãààã äýìæèõ, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä ÷èãëýñýí äàðààõü àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí “Íèéãìèéí õàëàìæèéí áàãö õóóëü áîëîí áàéíà: “Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóõàé” õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàí ÓÈÕ-ä ºðãºí áàðèâ.  Ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëûí ýñðýã àâàõ àðãà õýìæýýíèé òºëºâëºãºº ãàðãàæ, ÎÓÂÑ, “Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóõàé” Äýëõèéí áàíê, ÀÕÁ, ÆÀÉÊÀ áîëîí áóñàä äîíîð õóóëèéí øèíý÷èëñýí íàéðóóëãûí òºñëèéã áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí àæèëëàæ, õÿìðàëûí áîëîâñðóóëàõäàà õºäºëìºð ýðõëýëòèéã íºëººë뺺ñ ÿäóó, ýìçýã á¿ëãèéí èðãýäèéã äýìæèõ ¿éë àæèëëàãààíû õàìðàõ õ¿ðýýã õàìãààëàõ, íèéãìèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýýíèé îíîâ÷òîé òîãòîîõ, íèéãìèéí ç¿ãýýñ äýìæëýã õ¿ðñýí ò¿âøèí, ýìçýã õýñýãò î÷èõ òóñëàìæ òóñëàëöàà øààðäëàãàòàé çîðèëòîò á¿ëýãò äýìæëýãèéã õàäãàëàõ çîðèëãîîð ñàíõ¿¿ãèéí ÷èãëýñýí íýìýãäýë ¿éë÷èëãýýã áèé áîëãîõ, äýìæëýã îëæ, “Õ¿¿õäèéí ìºí㺔, “Õ¿¿õýä çîõèîí áàéãóóëàëòûã îðîí íóòãèéí îíöëîã, – õºãæèë” õºòºëáºðèéã 2009 îíûã äóóñòàë õýðýãöýýíä íèéö¿¿ëýí ººð÷èëæ òºâëºðëèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýâ. ñààðóóëàõ, íóòãèéí çàõèðãààíû áîëîí õºäºëìºð ýðõëýëòèéí áàéãóóëëàãûí ¿¿ðýã,  Àøèãò ìàëòìàëûí òîìîîõîí îðäóóäûã õóâèéí õýâøèë, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí ýäèéí çàñãèéí ýðãýëòýä îðóóëæ, áàéãàëèéí 23
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ áàÿëàãàà àøèãëàõ, îëñîí îðëîãîîñîî èðãýäýä  ÀÕÁ-íû äýìæëýãòýéãýýð “Íèéãìèéí ýìçýã òýãø õ¿ðòýýõ çîðèëãîîð ÓÈÕ-ààñ 2009 îíä á¿ëýãò õîîë, òýæýýëèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ äýä áàòëàí ãàðãàñàí Õ¿íèé õºãæèë ñàíãèéí òóõàé õºòºëáºð”-èéã õýðýãæ¿¿ëæ, óã õºòºëáºðèéí õóóëèéí äàãóó 2010 îíä õ¿í á¿ðò 120.0 ìÿíãàí õ¿ðýýíä íèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéí 25.3 ìÿíãàí òºãðºãèéí õèøèã, õóâü õ¿ðòýýâ. èðãýíä 2009 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðààñ 2010 îíû 8 äóãààð ñàð õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ñàð á¿ð 14000 Ä¿ðñëýë 6. Íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ áà äóíäàæ òºãðºãèéí õ¿íñíèé òàëîí îëãîõ, îðîí ãýðã¿é, öàëèíãèéí õýìæýý òýíýìýë èðãýäèéã õàëóóí õîîë, ò¿ð õîíîãëîõ áàéðààð õàíãàâ. 8000 6800 7000 Ä¿ðñëýë 7. Àìüæèðãààíû äîîä ò¿âøèí (ÀÄÒ), ÕÕÄÕ, á¿ðýí, õóâü òýíö¿¿ëñýí òýòãýâðèéí õýìæýý 6000 (2009-2010 îí, ìÿí.òºã) 5000 2992.8 4000 160 140,4 2305.2 2234.9 3000 140 105,3 101.6 120 108 2000 101.1 300.5 341.5 274.2 1000 100 81 70,2 0 80 54 2008 2009 2010 2015* 60 - ÑÀÐÛÍ ÄÓÍÄÀÆ ÖÀËÈÍ /ÌßÍÃÀÍ ÒªÃЪÃ/ Ýõ ¿¿ñâýð: ÍÕÕß 40 - ÍÝà կÍÄ ÍÎÃÄÎÕ ÄÍÁ /ÌßÍÃÀÍ ÒªÃЪÃ/ 20  Õÿìðàëûí ¿åä àæèëã¿é áîëñîí èðãýäèéí 0 îðëîãûã õàìãààëàõ, øèíý àæèë îëîõîä ÀÄÒ ÕÕÄÕ Á¿ðýí òýòãýâðèéí Õóâü òýíö¿¿ëñýí äîîä õýìæýý òýòãýâðèéí íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîîð Íèéãìèéí äîîä õýìæýý äààòãàëûí ñàíãààñ îëãîõ àæèëã¿éäëèéí 2009 îí 2010 îí òýòãýìæèéí òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëæ, àæèëã¿éäëèéí äààòãàëûí ñàíãààñ òýòãýìæ, ìýðãýæëèéí ñóðãàëòûí çàðäàë àâàõ Ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëûí ¿åä èíôëÿöè íºõöºë áîëçëûã äààòãóóëàã÷èä àøèãòàéãààð íýìýãäñýíèé óëìààñ áóóðñàí õóäàëäàí àâàõ ººð÷èëæ, òýòãýìæ àâàõ õóãàöàà àæëûí 76 ºäºð ÷àäâàðûã íºõºí ñýðãýýõ çîðèëãîîð òºðèéí àëáàí áàéñíûã 126 áîëãîæ óðòàñãàí 2011 îíû 1 õààã÷äûí öàëèí, íèéãìèéí äààòãàëûí áîëîí ä¿ãýýð ñàðûí 1-íèéã õ¿ðòýë ìºðä¿¿ëýâ. õàëàìæèéí ñàíãààñ îëãîõ òýòãýâýð, òýòãýìæèéã 2010 îíû 10 äóãààð ñàðûí 1-íýýñ 30 õóâèàð  Ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëûí íºõöºëä æèæèã íýìýãä¿¿ëýâ. ßäóó àéë, ºðõèéã òîäîðõîéëæ, îðîí ¿éëäâýð÷ëýã÷äèéã äýìæèõ, óóë óóðõàé, áàðèëãà, íóòãèéí ò¿âøèíä àìüæèðãààã íü äýìæèõ àðãà òýýâýð çýðýã ºñºëòòýé ñàëáàðò ýðýëòòýé àæèë÷äûã õýìæýý çîõèîí áàéãóóëæ æèë á¿ð 12.5 ìÿíãàí áýëòãýõ çîðèëãîîð Ìàë÷äûí õºäºëìºð ºðõèéã õàìðóóëæ, 2010 îíä 10.3 ìÿíãàí ºðõèéí ýðõëýëòèéã äýìæèõ õºòºëáºð, ¯éëäâýðëýë äýýðõ 82.3 õóâèéí àìüæèðãàà äýýøèëñýí áàéíà. ñóðãàëòûí õºòºëáºð, Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýíèé õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òºñºë Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë çýðýã çîðèëòîò õºòºëáºð, òºñëèéã òóðøèëòûí æóðìààð õýðýãæ¿¿ëýâ. 2009 îíûã ýñ òîîöâîë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ìàíàé óëñûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëò õàðüöàíãóé ºíäºð  Íèéãìèéí äààòãàëûí ñàíãààñ îëãîõ òýòãýâýð, áàéãàà õýäèé ÷ ÿäóóðàë áóóðàõã¿é áàéíà. òýòãýìæèéí òóõàé õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëæ Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòºä ñàëáàð á¿ðèéí îðóóëæ 0-5 íàñíû õ¿¿õäýý ýìíýëýãò ñàõèñàí ýöýã, ýõýä áóé õóâü íýìýð õàðèëöàí àäèëã¿é, òýð äóíäàà ºâ÷òºí àñàðñíû òýòãýìæ îëãîõ çààëòûã 2011 ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä ñàëáàð á¿ðèéí ã¿éöýòãýõ îíû 1-ð ñàðûí 1-íèéã õ¿ðòýë ìºðä¿¿ëýâ. ¿¿ðýã òîäîðõîéã¿é, ò¿¿íä ÷èãëýñýí áîäëîãî, ¿éë24
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËàæèëëàãààíû óÿëäàà õîëáîî, íýãäñýí çîõèöóóëàëò íèéãìèéí õàëàìæèä õàìðóóëàõ òàëààð ýðõñóë áàéíà. Èéìýýñ ÿäóóðëûã áóóðóóëàõàä ç¿éí çîõèöóóëàëòûí àðãà õýìæýýã àâàõ.ñàëáàðóóäûí ºñºëò õýðõýí íºëººëæ áàéãààã ¿íýëæä¿ãíýõ, òýäíèé áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã óÿëäóóëàí  Õºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýõ ýðýëò, íèéë¿¿ëýëòèéíçîõèöóóëàõ ñàëáàð äóíäûí ìåõàíèçì ÷óõàë áàéíà. áîäëîãûã óÿëäóóëæ, áàãà îðëîãîòîé, ìýðãýæèë, áîëîâñðîë áàãàòàé èðãýäèéí õºäºëìºð ýðõëýõÑàëáàðóóäûí ¿éë àæèëëàãàà, ÿëàíãóÿà íèéãìèéí áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëæ, äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ.¿éë÷èëãýýíèé ñàëáàðò íèéãìèéí ýìçýã, ºðòºìõèéõýñýãò çîðèóëñàí ¿éë÷èëãýý äóòàãäàëòàé áàéíà.  ßäóóðëûã áóóðóóëàõ ÷èãëýëýýð ñàëáàðÍèéãìèéí õàëàìæ, õºäºëìºð ýðõëýëò, áîëîâñðîë, õîîðîíäûí ¿éë àæèëëàãààã óÿëäóóëàõ çîõèñòîéýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ãîë òºëºâ íèéòëýã ìåõàíèçìûã á¿ðä¿¿ëýõ çàìààð çàðöóóëæ áóéøèíæ ÷àíàðòàé ÿâàãäàæ, õîò õºäººãèéí ÿëãààòàé õºðºíãèéí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ.áàéäàë áîëîí õ¿í àìûí òîäîðõîé á¿ëã¿¿äèéíýðýëò õýðýãöýýíä íèéöýõã¿é áàéãààãààñ ÿäóóñ,  Òîìîîõîí òºñºë, á¿òýýí áàéãóóëàëòûí àæèëòàéàëñëàãäñàí íóòãèéíõàí áîëîí ýìçýã á¿ëãèéíõýí óÿëäóóëàí Æį-èéã õºãæ¿¿ëæ, àæëûí áàéð¿éë÷èëãýýíèé ¿ð øèìèéã õ¿ðòýæ ÷àäàõã¿é ¿ëäýæ îëíîîð áèé áîëãîõ.ýíý íü óëàì á¿ð ÿäóóðàõ øàëòãààíûã áèé áîëãîæáàéíà. Àëèâàà ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí àðãà  Èðãýäèéí îþóíû ÿäóóðàëòàé òýìöýõ àðãàõýìæýý, íèéãìèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýýíä ÿäóóñ, ýìçýã õýìæýýíä èðãýíèé íèéãìèéí îðîëöîîãõýñãèéíõíèéã õýðõýí õàìðóóëàõ òîäîðõîéëñîí íýìýãä¿¿ëýõ.áîäëîãî ãàðãàõ ýñâýë ýíýõ¿¿ àðãà õýìæýý,¿éë÷èëãýýíèé ¿ð ä¿í, ¿ð íºëººã ñóäàëñíû ¿íäñýí  ªñºëòèéã èë¿¿ õ¿ðòýýìæòýé, õºäºëìºðäýýð òºðèéí áîäëîãûí òºëºâëºëò, õýðýãæèëò, ýðõëýëòèéí ìýäðýìæòýé áîëãîõ, ýäèéí çàñàã,óÿëäàà õîëáîîã ñàéæðóóëàõ òîãòîëöîîíä øèëæèæ, íèéãìèéí õºãæëèéí òýíöâýðò áàéäëûã õàíãàõ,¿ð ä¿íã äýýøë¿¿ëýõ øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäàæ õîò õºäººãèéí ÿëãààòàé áàéäëûã áàãàñãàõàäáàéíà. ÷èãëýñýí òºëºâëºëò õèéõ ¿íäýñíèé èíñòèòóöèéí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ.Äýëõèéí áàíêíààñ õèéñýí ¿íýëãýýãýýð ÿäóóðàëáóóðñàí áàéõ ìàãàäëàëòàé ãýñýí ä¿ãíýëòèéã  ßäóóðëûã áóóðóóëàõ áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààãäýâø¿¿ëæ áàéõàä ¯ÑÕ-íîîñ ãàðãàñàí ìýäýýãýýð óÿëäóóëàí çîõèöóóëàõ ñàëáàð äóíäûíÿäóóðëûí ò¿âøèí íýìýãäñýí ä¿íòýé ãàð÷ áàéíà. ìåõàíèçìûã øèíý÷ëýí ñàéæðóóëæ, ýðõ ìýäýë,Òèéìýýñ ÿäóóðëûí ò¿âøèíã òîäîðõîéëæ áóé àðãà ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã ºíäºðæ¿¿ëýõ.ç¿éã ýðãýí õÿíàæ, íýã ìºð æèãäëýí ñàéæðóóëàõøààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òàâèãäàæ áàéíà.  ßäóóðëûí ò¿âøèíã òîäîðõîéëîõ àðãà÷ëàëûã ñóäàëæ, ÿëãàà çºðººã¿é íýãäìýë àðãà÷ëàëààðßäóóðàë, àæèëã¿éäëèéã áóóðóóëàõàä íóòãèéí ÿäóóðàëòàé õîëáîîòîé ìýäýýëëèéã ñàéæðóóëàõ,çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí ¿¿ðýã, õàðèóöëàãûã ìýäýýëëèéí áààç á¿ðä¿¿ëæ àøèãëàëòûãºíäºðæ¿¿ëýõ, ¿¿íèé òóëä òýäýíä òºñâèéí ýðõ ñàéæðóóëàõ.ìýäëèéã íü øèëæ¿¿ëýõ ÿâäàë íýí òýðã¿¿íèé ÷óõàëàñóóäàë áîëæ áàéíà.  Àëñëàãäñàí õºäºº íóòãóóäàä Óëñûí òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ, õóâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòâàð, çýýëèéíÖààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà ìåõàíèçìààð äýìæèæ òýäãýýðèéã ýäèéíõýìæýý çàñãèéí ñóë õºãæèëòýé îðîí íóòãóóäàä ÷èãë¿¿ëýõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëæ àæëûí áàéð Íèéãìèéí õàëàìæèéí õóóëü, ýðõ ç¿éí îð÷èíä áèé áîëãîí îðîí íóòãóóäûí õºãæëèéí ÿëãààã ººð÷ëºëò îðóóëæ ÿäóó ºðõ, øèëæèí ñóóðüøèã÷èä, áàãàñãàõ. îðîí ãýðã¿é òýíýìýë àìüäðàëòàé, ñîãòóóðàõ, ìàíñóóðàõ äîíòîé, õîðèõîîñ ñóëëàãäñàí áîëîí  Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðèéí ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã àñðàìæèéí ãàçðààñ ãàðñàí çýðýã àæ àìüäðàëûí íýìýãä¿¿ëýõ, ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõàä îíöëîã áýðõøýýë õ¿íäðýëòýé á¿ëýã, èðãýäèéã 25
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ äýìæëýã ¿ç¿¿ëæ, òýíä àæèëëàã÷äûí àõóé íºõöºë, øààðäëàãàòàé ¿éë÷èëãýýã ºðõºä áàãöëàí õ¿ðãýæ öàëèí õºëñèéã íýìýãä¿¿ëýõýä íºëººëºõ. ºðõèéí õºãæëèéã äýìæèõ, ýíý çîðèëãîîð îðëîãûã îðëóóëàí òîîöîõ àðãààð ºðõèéí  Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ áîëîí àìüæèðãààíû ò¿âøèíã òîäîðõîéëæ, ñàëáàð íèéãìèéí õàëàìæ, ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîë, äóíäûí ìýäýýëëèéí ñàí á¿ðä¿¿ëýí ¿ð ºãººæòýé õóóëü ýðõ ç¿é, ñýòãýë çàñàë çýðýã çàéëøã¿é àøèãëàõ. Çîðèëò 2. Õîîë, òýæýýëèéí äóòàãäàëòàé õ¯í àìûí òîîã 1990 îíòîé õàðüöóóëàõàä 2015 îí ãýõýä 6 äàõèí áóóðóóëàõ. ªíªªãèéí áàéäàë Ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ ¿çýõýä õîòûí 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí 5.6 õóâü, õºäººãèéí 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí 7.0 õóâü íü áàéâàë çîõèõ õýìæýýíýýñ ͯÁ-ûí Õ¿¿õäèéí ñàíãààñ ñàíàà÷ëàí îëîí óëñûí áàãà æèíòýé áàéãàà íü õ¿¿õäèéí æèí áàãàäàõ õýìæýýíä ÿâóóëæ áàéãàà ºðõºä ñóóðèëñàí “Õ¿¿õýä òîõèîëäîë õºäººä õîòîîñ õàðüöàíãóé èõ áàéãààã õºãæèë” ñóäàëãààíû ä¿íãýýð Ìîíãîë óëñàä òàâ õàðóóëæ áàéíà. õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí 6.3 õóâü íü æèí áàãàòàé áàéãàà áºãººä ýíý íü 2000 îíû ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ Á¿ñ íóòãóóäààð àâ÷ ¿çýõýä, áàðóóí á¿ñèéí ºðõèéí 2 äàõèí áàãà áàéãàà þì. Óã ñóäàëãààíààñ õàðàõàä 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä æèí áàãàäàõ Ìîíãîë Óëñûí õ¿¿õäèéí õîîë òýæýýëèéí áàéäàë òîõèîëäîë õàìãèéí ºíäºð áóþó 8.0 õóâü áàéõàä ìýäýãäýõ¿éö ñàéæèðñàí íü Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí òºâèéí á¿ñýä 4.9 õóâü áóþó õàìãèéí áàãà áàéíà. ãàçðààñ õîîë, òýæýýëèéí äóòàãäàëòàé õîëáîîòîé Õàðèí Óëààíáààòàð õîò áîëîí Õàíãàé, Ç¿¿í àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä ÷èãëýñýí òîìîîõîí á¿ñ¿¿äèéí ºðõèéí õ¿¿õä¿¿äèéí æèí áàãàäàõ õºòºëáºð òºñë¿¿ä áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëñíèé ¿ð òîõèîëäîë 5.4-6.8 õóâüòàé áàéíà. ä¿í þì. Õ¿ñíýãò 2. Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí òóðààë, ºñºëòèéí õîöðîëò, òóðàíõàé õ¿¿õäèéí õóâü Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 1990 2000 2006 2010 2015 çîðèëò Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû òóðààëòàé õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü 12.0à (1992) 12.7à 6.3 (2005) 4.7 2.0à Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû ºñºëòèéí õîöðîëòîé õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü 26.0 (1992) 25.0à 21.0 (2005) 15.7 13.0à Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû òóðàíõàé õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü - 5.5à 2.2à (2005) 1,7 1.0à Ýõ ¿¿ñâýð: “Õ¿í àìûí õîîë òýæýýëèéí áàéäàë” ¿íäýñíèé 4 ä¿ãýýð ñóäàëãàà, 2010 îí. à-ÓÈÕ-ûí 2008 îíû 13 äóãààð òîãòîîë Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí æèí áàãàäàëòûã ä¿ãýýð ñóäàëãààíû ä¿íãýýð1 ýíý ¿ç¿¿ëýëò æèëä õ¿éñýýð àâ÷ ¿çâýë óëñûí ä¿íãýýð ýðýãòýé äóíäæààð (2005 îíîîñ õîéø) 0.32 õóâèàð áóóð÷ õ¿¿õä¿¿äèéí 5.9 õóâü íü, ýìýãòýé õ¿¿õä¿¿äèéí 6.6 ýð÷ íü ñóëàð÷ýý. Õýðýâ ýíý áóóðàëòûí õóðä èéì õóâü íü áàéâàë çîõèõ õýìæýýíýýñ áàãà æèíòýé áàéäëààð ¿ðãýëæèëáýë 2015 îíû çîðèëòäîî áàéíà. Áàéâàë çîõèõ æèíäýý õ¿ðýõã¿é áàéãàà õ¿ðýõã¿é áàéõ ìàãàäëàëòàé òóë øààðäëàãàòàé àðãà òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí õóâèéí æèí ýíý õýìæýýã ýð÷èìæ¿¿ëýõ õýðýãòýé. õàíäëàãààðàà öààøèä áóóðâàë ýíýõ¿¿ çîðèëò 2015 îí ãýõýä áèåëýãäýõ áîëîìæòîé þì. Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí ºñºëòèéí õîöðîëò 2001-2005 îíä æèëä äóíäæààð 0.8 õóâü áàéñàí áîë Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí òóðààë 1992 îíû 2006-2010 îíä æèëä äóíäæààð 1.06 õóâèàð áóóð÷, ñóäàëãààíû ä¿íãýýð 12.0 õóâü áàéñàí áîë 2006 îíä 6.3 õóâü áîëæ 5.7 íýãæýýð áóþó æèëä äóíäæààð 0.4 õóâèàð áóóðñàí áàéíà. Ñ¿¿ëèéí 4 1 “Õ¿í àìûí õîîë òýæýýëèéí áàéäàë” ¿íäýñíèé 4 ä¿ãýýð ñóäàëãàà, 2010 îí26
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËýð÷ íü ñóëàðñàí áàéíà. Õýðýâ ýíý õàíäëàãààð ñýðãèéëýõ, õÿíàõ” ¿íäýñíèé õºòºëáºð, 2009 îíû¿ðãýëæèëáýë 2015 îí ãýõýä óã çîðèëòûã õàíãàõ 239 ä¿ãýýð òîãòîîëîîð “Ǻâ õîîëëîõ, äàñãàëá¿ðýí áîëîìæòîé þì. Ãýâ÷ ýíý ¿ç¿¿ëýëò á¿ñ á¿ðò õºäºë㺺íèéã äýìæèõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãè”, 2010õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãàà áºãººä óã ¿ç¿¿ëýëò îíû 32 äóãààð òîãòîîëîîð “Õ¿íñíèé àþóëã¿éÁàðóóí á¿ñýä 33 õóâü áóþó õàìãèéí ºíäºð áàéãààã áàéäàë” ¿íäýñíèé õºòºëáºð, “Ǻâ õîîëëîõ, äàñãàëàíõààðàõ íü ç¿éòýé. õºäºë㺺íèéã äýìæèõ ¿íäýñíèé ñòðàòåãè”-èéã õýðýãæ¿¿ëýõ òºëºâëºãººã Ýð¿¿ë ìýíä, ÕÕÀÀÕ¯-Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû òóðàíõàé õ¿¿õäèéí ýçëýõ æèí èéí ñàéäûí õàìòàðñàí 283/207 òóøààëààð òóñ2000-2006 îíä 3.3 õóâèàð áóóðñàí áîë 2006- òóñ áàòëàí, ìºí õ¿íñíèé çîõèñòîé õýðýãëýýíèé2010 îíä 0.5 õóâèàð áóóð÷ ýð÷ íü ñóëàðñàí áàéíà. òóñëàìæòàéãààð õ¿íèé áèå ìàõáîäèéí õýâèéíÝíý áàéäëààð ¿ðãýëæèëáýë 2015 îíû çîðèëò ºñºëò õºãæëèéã äýìæèõ, õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèéáèåëýõã¿éä õ¿ð÷ áîëçîøã¿é òóë óëñûí äóíäæààñ ýðñäëèéã áóóðóóëàõ, õîîë õ¿íñíýýñ ¿¿äýëòýéäýýã¿¿ð ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéãàà Õàíãàé áîëîí Áàðóóí ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð “Ýð¿¿ëá¿ñýä ýíý ÷èãëýëèéí àðãà õýìæýýã ýð÷èìæ¿¿ëýõ õîîë”-íû óäèðäàìæèéã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà.øààðäëàãàòàé áàéíà. Ýõ, õ¿¿õäèéí õîîë òýæýýëèéã ñàéæðóóëàõÄýýðõ ñóäàëãààíû ä¿íãýýð óëñûí õýìæýýíä çîðèëãîîð “Îëîí íàéðëàãàò áè÷èë òýæýýëèéíñóðãóóëèéí íàñíû (7-11íàñ) õ¿¿õäèéí ºñºëòèéí áýëäìýëèéí íàéðëàãà, õýðýãëýõ çààâàð”, “Îëîíõîöðîëò 11.7 õóâü, òóðàíõàé õ¿¿õäèéí ýçëýõ æèí 3.5 íàéðëàãàò áè÷èë òýæýýëèéí áýëäìýëèéí õýðýãëýõõóâü áàéãàà áºãººä ýäãýýð ¿ç¿¿ëýëò Áàðóóí áîëîí æóðàì”-ûã áîëîâñðóóëæ 6-24 ñàðòàé õ¿¿õýä,Ç¿¿í á¿ñýä óëñûí äóíäæààñ äýýã¿¿ð áàéíà. Õîîë æèðýìñýí áîëîí õºõ¿¿ë ýìýãòýé÷¿¿äèéã ÎÍÁÁ-ýýðòýæýýëèéí äóòàãäàë íàñàíä õ¿ðñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ¿íäýñíèé õýìæýýíä õàíãàõ ¿éë àæèëëàãààã ͯÁ-ûíäóíä 6.0 õóâü, íàñàíä õ¿ðñýí ýðýãòýé÷¿¿äýä 7.7 Õ¿¿õäèéí ñàí, “Äýëõèéí çºí-Ìîíãîë” îëîí óëñûíõóâü, æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äýä 2.1 õóâü áàéíà. áàéãóóëëàãà, ÀÕÁ-íû “Ýð¿¿ë ìýíäèéí õºãæèë-3”Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèé ýðñäýëò òºñë¿¿äèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí òóñëàìæòàéãààðõ¿÷èí ç¿éëèéí íýã áîëîõ õîîë òýæýýëèéí áóðóó çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. ÎÍÁÁ-èéã ÕªÖÌ-èéíõýðýãëýý, õºäºë㺺íèé õîìñäîëîîñ øàëòãààëñàí ñóðãàëòòàé õîëáîæ ¿íäýñíèé õýìæýýíä ò¿ãýýæ,òàðãàëàëò, æèíãèéí èë¿¿äýë íèéò õ¿í àìûí äóíä öîãöîîð çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà.íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéãàà íü àíõààðàë òàòñàíàñóóäëûí íýã áîëæ áàéíà. 2010 îíû ñóäàëãààãààð ͯÁ-ûí ÕÕÀÀÁ áîëîí ÅÕ-íû ñàíõ¿¿æèëòýýð15-64 íàñíû õ¿í àìûí 31.6 õóâü íü èë¿¿äýë æèíòýé “Ýìçýã á¿ëãèéí õ¿í àìûí õ¿íñíèé áàòàëãààòáóþó òàðãàí áàéíà. áàéäëûã ñàéæðóóëàõ” (2010-2013) òºñëèéã 8 àéìãèéí 15 ñóì, Óëààíáààòàð õîòûí 2 ä¿¿ðýãò,2010 îíû ñòàòèñòèê ìýäýýãýýð íýã õ¿íèé õîíîãò ͯÁÕÑ-ààñ ºìíºõ 3 óäààãèéí ¿íäýñíèé ñóäàëãààíûõýðýãëýñýí õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé èë÷ëýã õîòîä ä¿íä ¿íäýñëýí 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí äóíä õîîë2603.6 êêàë, õºäººä 3040.7 êêàë, óëñûí äóíäæààð òýæýýëèéí äóòàë ºíäºð òàðõàëòòàé áàéñàí áàðóóí2798.3 êêàë áàéãàà íü æèøñýí äóíäàæ õ¿íèé õîíîãò á¿ñèéí Áàÿí-ªëãèé, Óâñ, Õîâä, ç¿¿í á¿ñèéí Äîðíîäõýðýãëýõ èë÷ëýã (2500 êêàë)-ýýñ ºíäºð áàéíà.2 ̺í àéìãóóäàä õîîë òýæýýëèéí áàéäëûã ñàéæðóóëàõàäíýã õ¿íä ñàðä íîãäîõ õ¿íñíèé õýðýãëýý äóíäæààð ÷èãëýñýí òºñëèéã, “Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí õîîë58 308 òºãðºã áîë ÿäóó õ¿ì¿¿ñèéí õóâüä 31 374 òýæýýëèéí àðõàã äóòàãäëûã áóóðóóëàõ JEPR9131-òºãðºã áàéãàà íü õ¿íñýýð àâáàë çîõèõ èë÷ëýãýý MON” òºñëèéã ÀÕÁ-íû äýìæëýãòýéãýýð 2013 îíûá¿ðýí àâ÷ ÷àäàõã¿é áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 04 ñàð õ¿ðòýë Àðõàíãàé, Ãîâü-Àëòàé, Äóíäãîâü, Ñ¿õáààòàð, Òºâ àéìãóóä áîëîí Óëààáààòàð õîòûí Ñîíãèíîõàéðõàí ä¿¿ðýãò òóñ òóñ õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýýäÀâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý áàéíà.Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2006 îíû 246 Õ¿í àìûã áè÷èë òýæýýëèéí äóòëààñ ñýðãèéëýõäóãààð òîãòîîëîîð “Õàëäâàðò áóñ ºâ÷íººñ çîðèëãîîð Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí òóøààëààð áàòàëñàí “Õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã áàÿæóóëàõ2 Ãýâ÷ õ¿í àìûí àìüæèðãààíû ò¿âøèíòýé óÿëäóóëñàí 2010 îíû ñòàòèñòèê ìýäýýãýýð õ¿í àìûí ÿäóóðëûí ò¿âøèí õîòîä 32.2 õóâü, óäèðäàìæ”–èéã ¿íäýñëýí “Õ¿íñ áàÿæóóëàõ õºäººä 47.8 õóâü, óëñûí äóíäàæ 39.2 õóâüòàé ãàð÷ýý. 27
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ òóõàé” õóóëèéí áîëîí “Áàÿæóóëñàí õ¿íñ” äýä Õîîë òýæýýëèéí áàéäëûã ñàéæðóóëàõ òàëààð õºòºëáºðèéí òºñëèéã òóñ òóñ áîëîâñðóóëààä òîäîðõîé õºòºëáºð, òºñë¿¿ä õýðýãæèæ áàéãàà áàéíà. õýäèé ÷ ñàíõ¿¿æèëò õàíãàëòã¿é, ñàëáàð õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãàà ñóë çýðãýýñ øàëòãààëàí ¿ð ä¿í Ìîíãîë Óëñûí òºñ⺺ñ öýöýðëýãèéí õ¿¿õäèéí áàãà áàéíà. õîîëíû çàðäëûã á¿ðýí õàðèóöäàã áîëñîí. Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë õýìæýý “Õ¿í àìûí õîîë òýæýýëèéí áàéäàë” ñóäàëãààã  Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí òóøààëààð áàòëàãäñàí 1999-2010 îíä Îëîí Óëñûí áàéãóóëëàãûí “Õ¿í àìûí õîîë òýæýýëèéí ôèçèîëîãèéí äýìæëýãòýéãýýð 3 óäàà, “Õàëäâàðò áóñ ºâ÷èí, íîðì”-ûí äàãóó õîîë õ¿íñýýð àâáàë çîõèõ îñîë ãýìòëèéí ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éëñèéí òàðõàëòûí èë÷ëýãýý á¿ðýí àâ÷ áàéãàà ýñýõèéã íèéò ¿íäýñíèé 2 äóãààð ñóäàëãàà”-ã 2009 îíä òóñ òóñ õ¿í àìûí òºëººëëèéã õàìðóóëñàí ¿íäýñíèé ÿâóóëæýý. 2010 îíä ÿâóóëñàí ¿íäýñíèé 4 ä¿ãýýð õýìæýýíèé ñóóðü ñóäàëãààãààð òîãòîîæ õîîë ñóäàëãààíû ä¿íãýýð çîðèëòûã õýìæèõ á¿õ øàëãóóð õ¿íñíèé äóòàãäëûã íºõºõ àðãà õýìæýý àâàõ ¿ç¿¿ëýëòèéí óëñûí äóíäàæ áóóðñàí õýäèé ÷ õýðýãòýé. á¿ñ á¿ðä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéãàà òóë áóóðñàí õýìæýýãýýðýý óëñûí äóíäæààñ äýýã¿¿ð ¿ç¿¿ëýëòòýé  Õ¿¿õäèéí õîîë áîëîí èë÷ëýã èõòýé òýæýýëèéí áàéãàà á¿ñ¿¿äýä ò¿ëõ¿¿ àíõààðàõ øààðäëàãàòàé òºðºëæñºí ¿éëäâýðëýëèéã áèé áîëãîæ, áàéíà. Õ¿í àìûí õ¿íñíèé õýðýãëýýíä ìàõ, ãóðèëàí áîäëîãîîð äýìæèæ àæèëëàõ øààðäëàãàòàé á¿òýýãäýõ¿¿í çîíõèëæ æèìñ, õ¿íñíèé íîãîîíû áàéíà. õýðýãëýý ºäºðò äóíäæààð 250 ãð áóþó ÄÝÌÁ-ûí çºâëºì溺ñ áàðàã 2 äàõèí áàãà áàéãàà íü áè÷èë  Áè÷èë òýæýýëèéí äóòëààñ ñýðãèéëýõ õàìãèéí áîäèñûí äóòàëä ºðòºõ ìàãàäëàëûã íýìýãä¿¿ëæ ¿ð ä¿íòýé àðãà íü ºäºð òóòìûí õýðýãëýý áàéíà. Èéìä õ¿í àìûí õ¿íñíèé õýðýãëýýíèé áîëñîí ãîë íýðèéí õ¿íñèéã øààðäëàãàòàé íýð òºðëèéã íýìýãä¿¿ëýõ, õàíãàìæ õ¿ðòýýìæèéã ýðäýñ áîäèñîîð áàÿæóóëàõ ÿâäàë þì. Èéìä ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. ¿éëäâýðëýã÷, õýðýãëýã÷, òºðèéí áàéãóóëëàãà ýíý àñóóäàëä àíõààðëàà õàíäóóëæ øèéäâýðëýõ Õ¿¿õäýä çîðèóëñàí õîîë òýæýýëèéí ¿éëäâýðëýë íü ç¿éòýé. áàéõã¿éãýýñ òóõàéí íàñàíä íü øààðäëàãàòàé øèì òýæýýëèéã á¿ðýí îëãîõ áîëîìæã¿é áàéíà.  Çîõèñòîé õîîëëîëò, äàñãàë õºäºë㺺íèéã äýìæèõ, õ¿í àìä ýíý òàëûí ìýäëýãèéã Õ¿í àìûí õîîë òýæýýëèéí áàéäàëä ¿íýëýëò îëãîõîä á¿õ øàòíû áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ºãºõ人 àøèãëàæ áóé ñòàòèñòèê ìýäýý íü áàéãóóëëàãà, èðãýíèé íèéãýì, òºðèéí áóñ õîîðîíäîî èõýýõýí çºð¿¿òýé áàéäàã ó÷ðààñ ººð áàéãóóëëàãûí õàìòûí àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëýõ ººð ä¿ãíýëò ãàðàõóéö áàéãàà íü íýãäñýí àðãà÷ëàë õýðýãòýé. øààðäëàãàòàé áàéãààã èëòãýæ áàéíà.  Á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíä õîîë òýæýýëèéí äóòàãäëûã Àìüäðàëûí õýâ ìàÿã ººð÷ëºãäºõèéí õèðýýð àðèëãàõ òàëààð îðîí íóòãèéí óäèðäëàãà õîîë, òýæýýëèéí äóòàãäëààñ ãàäíà áóðóó õîîëëîëò, ñàíàà÷èëãàòàé àæèëëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. õºäºë㺺íèé äóòàãäàëòàé õîëáîîòîé íèéãìèéí ßëàíãóÿà, óëñûí äóíäæààñ èõýýõýí çºð¿¿òýé ýð¿¿ë ìýíäèéí àñóóäëóóä øèíýýð áèé áîëæ áàéíà. ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéãàà á¿ñ, àéìãóóä ººðñäèéí 4-ð ñóäàëãààãààð 15-64 íàñíû õ¿í àìûí 31.6 õóâü íºõöºë áàéäàëä òîõèðñîí òóñãàéëñàí õºòºëáºð, íü èë¿¿äýë æèíòýé áîëîí òàðãàí áàéãààã òîãòîîñîí òºñºë õýðýãæ¿¿ëýõ íü ç¿éòýé. áºãººä õîîë òýæýýëèéí äóòàëòàé òýìöýõèéí çýðýãöýý èë¿¿äýë æèí, òàðãàëàëòûã áóóðóóëàõ òàëààð òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.28
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÇîðèëò 3. Õ¯í àìûí õªäªëìªð ýðõëýëòèéí ò¯âøèíã äýýø믯ëæ, õªäªëìªðèéí çàõ çýýëä øèëæèæ áóé çàëóó×óóäûí àæèëã¯éäëèéí ò¯âøèíã áóóðóóëàõªíªªãèéí áàéäàë Ä¿ðñëýë 8. 15-24 íàñíû çàëóóñûí íèéãìèéí áàéäàë, 2010 îíÌîíãîë Óëñûí íèéò õ¿í àì 2010 îíä 2 ñàÿ780.8 ìÿíãà áàéãààãèéí 549.8 ìÿíãà áóþó 19.8õóâèéã 15-24 íàñíû çàëóóñ ýçýëæ áàéíà. Ýäãýýð Àæèëã¿é 20%çàëóóñûí 52.3 õóâü íü ÅÁÑ áîëîí èõ äýýä ñóðãóóëü,êîëëåæèä ñóðàëöàæ, 27 õóâü íü àæèë ýðõýëæ, 1.3 Õºäºëìºðèéí ÷àäâàðã¿é 1%õóâü áóþó 7.1 ìÿíãà íü õºäºëìºðèéí ÷àäâàðã¿é Àæèë ýðõýëæ áàéãàà 27%áàéãàà áºãººä ¿ëäñýí 106.6 ìÿíãà áóþó 19.3 õóâüíü òîäîðõîé áóñ øàëòãààíààð àæèë õºäºëìºð 52% Ñóðãóóëüä ñóð÷ áàéãààýðõëýýã¿é áàéíà. Ýõ ¿¿ñâýð: ÕÕ¯ÕÌîíãîë Óëñûí õºäºëìºðèéí íàñíû íèéò õ¿í àì2010 îíä 1863.4 ìÿíãà áîëæ, ºìíºõ îíòîéãîîõàðüöóóëàõàä 8.5 õóâü áóþó 159 ìÿíãààð íýìýãäñýí àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñíèé ¿ð ä¿íä àéìàã, íèéñëýëèéíáàéíà. Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí 2008 Õºäºëìºð, õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé õýëòñ¿¿äýäîíòîé õàðüöóóëàõàä 1.9 íýãæýýð, 2009 îíòîé õàíäàæ á¿ðòã¿¿ëñýí àæèëã¿é÷¿¿äèéí òîî 2009õàðüöóóëàõàä 5.2 íýãæýýð áóóð÷, 61.63 õóâüä îíä ºìíºõ îíîîñ 21.7 õóâèàð ºñ÷ 38.1 ìÿíãàäõ¿ðñýí áàéíà. Ñ¿¿ëèéí 10 æèëä òîãòâîðòîé ºñºõ õ¿ðñýí áîëîâ÷ 2010 îíä ýíý ò¿âøèíäýý òîãòâîðòîéõàíäëàãàòàé áàéñàí ýíý ¿ç¿¿ëýëò îãöîì áóóðñàí áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí 2009-2010 îíä óëñûí õýìæýýíäíü öààøèä ÌÕÇ-ä òóñãàñàí ò¿âøèíä õ¿ðýõã¿é áàéæ æèëä äóíäæààð 53.3 ìÿíãàí àæëûí áàéð øèíýýðáîëçîøã¿é þì. ¯¿íä 2008 îíû äýëõèéí ñàíõ¿¿, áèé áîëñîí íü àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí íýìýãäýõã¿éýäèéí çàñãèéí õÿìðàë, 2009 îíû ºâºë ìàíàé óëñàä áàéõàä íºëººëñºí áàéíà. Óëñûí õýìæýýíèéòîõèîëäñîí çóäûí ãàìøèã ãîëëîí íºëººëñºí. àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí 2009 îíä 11.6 õóâü, 2010 îíä 9.9 õóâü áàéíà4.Çàñãèéí ãàçðààñ àâñàí õÿìðàëûí ýñðýã àðãàõýìæýýíèé õ¿ðýýíä àæëûí áàéðûã õàäãàëàõ, Õºäºëìºðèéí íàñíû íèéò õ¿í àìûí 31.4 õóâèéãèðãýäèéí îðëîãî áóóðàõààñ õàìãààëàõ, òîãòâîðòîé 15-24 íàñíû çàëóó÷óóä ýçýëæ áàéíà. ªºðººðíýìýãä¿¿ëýõ, ýìçýã á¿ëãèéí èðãýäèéí àìüæèðãààã õýëáýë, õºäºëìºðèéí íàñíû ãóðâàí õ¿í òóòìûíäýìæèõ ÷èãëýëýýð õóóëü ýðõ ç¿éí áîëîí çîõèîí íýã íü ýíý íàñíû á¿ëýãò õàìààðàãäàæ áàéãàà þì5.áàéãóóëàëò, ñàíõ¿¿ãèéí òîäîðõîé àðãà õýìæýý Õ¿ñíýãò 3. Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîî, 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí àæèëã¿éäýë, 2007-2010 îí   Àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí /õóâü/ 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí /õóâü/  Îíîîð 2007 2008 2009 2010 2015*  2007 2008 2009 2010 2015* Óëñûí äóíäàæ 64.2 63.5 66.8 61.6 70.0  3.2 3.0 22.0 19.5 2.5 Ýõ ¿¿ñâýð: Àæèëëàõ õ¿÷íèé ñóäàëãàà 2010 îí, ¯ÑÕ *- çîðèëòîä ò¿âøèí3 Ажиллах хүчний судалгаа 2010 он, ҮСХ 4 Ажиллах хүчний судалгаа 2010 он, ҮСХ 5 Монгол Улсын статистикийн эмхтгэл, 2010, ҮСХ 29
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Ãýòýë 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí àæèëã¿éäëèéí ìýðãýæëèéí ñóðãàëòàä õàìðàãäàõ, óðüä íü ò¿âøèí 2009 îíä 22.0 õóâü, 2010 îíä 19.5 õóâü àæèëã¿éäëèéí òýòãýìæ àâñàí äààòãóóëàã÷ äàõèí áóþó óëñûí äóíäæààñ 2 äàõèí ºíäºð áàéíà. àæèëã¿é áîëæ, òýòãýìæ àâàõ õóãàöààã óðòàñãàõ Ýíý íàñíûõíû àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí ºíäºð çýðýã ò¿ð àðãà õýìæýý àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí íü çîõèõ áàéãàà íü õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäûã õºäºëìºðèéí õóâü íýìýð îðóóëñàí áàéíà. çàõ çýýëä áýëòãýõ, òýäýíä ìýðãýæëèéí ÷èã áàðèìæàà îëãîõ àæèë äóòàãäàëòàé, ÌѯÒ, èõ äýýä Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ ¿éë÷èëãýý, àðãà ñóðãóóëüä ýëñýã÷äèéã àæèë îëãîã÷èéí çàõèàëãà, õýìæýýíä äàâõàðäñàí òîîãîîð 2009 îíä 284.5 õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí ýðýëòòýé óÿëäóóëàí ìÿíãàí èðãýíèéã õàìðóóëæ 21.5 òýðáóì òºãðºã, òºëºâëºäºãã¿éãýýñ ñóë ÷ºëººòýé áîëîí øèíýýð 2010 îíä 233.6 ìÿíãàí èðãýíèéã õàìðóóëæ 19.6 ãàðñàí àæëûí áàéðàíä ýçýìøñýí ìýðãýæèë òýðáóì òºãðºã çàðöóóëñàí íü 2008 îíûõòîé íü òààðäàãã¿é, àæëûí òóðøëàãà, óð ÷àäâàðààð õàðüöóóëàõàä õàìðàãäñàí õ¿íèé òîî 9.7-25.8 ãîëîãääîã çýðýãòýé õîëáîîòîé áàéíà. Òóõàéëáàë, õóâèàð, ñàíõ¿¿æèëò 21.0-28.0 õóâèàð òóñ òóñ ºññºí 2010 îíä àæèëä çóó÷ëàãäñàí èðãýäèéí 21 õóâü áàéíà. íü 15-24 íàñíû çàëóó÷óóä áàéãàà áîë àæèë îëãîã÷äîîñ èð¿¿ëñýí àæëûí áàéðíû çàõèàëãûí Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã äºíãºæ 0.5 õóâüä 15-24 íàñíû çàëóóñûã àæèëä äýñ äàðààòàé àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. àâñàí áàéíà. Õºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýýðõ èéì Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ äýýðõ íèéòëýã õàíäëàãà íü ýíý íàñíû çàëóóñûí àæèë õàéõ èäýâõèä ¿éë÷èëãýý, àðãà õýìæýýíýýñ ãàäíà õºãæëèéí ñºð㺺ð íºëººëäºã áàéæ áîëçîøã¿é þì. 2010 îíä áýðõøýýëòýé èðãýä, ìàë÷èä, îþóòíû õºäºëìºð òîäîðõîé øàëòãààíã¿éãýýð õºäºëìºð ýðõëýýã¿é ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóñãàéëñàí òºñºë, õºòºëáºðèéã ýíý íàñíû á¿ëãèéí 117.1 ìÿíãàí õ¿íýýñ 9.2 ìÿíãà õýðýãæ¿¿ëæ, ìàëûí ñýã óñòãàõ áîëîí ¿åðò àâòñàí áóþó 8 îð÷èì õóâü íü àæèë õàéæ Õºäºëìºð, ãóäàìæ, òàëáàéã öýâýðëýõýä íèéòèéã õàìàðñàí õàëàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé õýëòñ¿¿äýä á¿ðòã¿¿ëñýí àæèë çîõèîí áàéãóóëæ, ãàìøèãò ºðòñºí èðãýäèéã íü íèéò á¿ðòãýëòýé àæèëã¿é÷¿¿äèéí 24 õóâèéã îðëîãîæóóëàõ àðãà õýìæýý àâëàà. ýçýëæ áàéíà. Ýäèéí çàñãèéí ºñºëòòýé ñàëáàðóóäûí ýðýëòýä Ä¿ðñëýë 9. 15-24 íàñíû àæèë ýðõýëäýã õ¿í àì íèéöñýí óð ÷àäâàðûã àæèëã¿é èðãýäýä ýçýìø¿¿ëýõ, (ìÿí.õ¿í àì) àæëûí áàéðààð õàíãàõ çîðèëãîî𠓯éëäâýðëýë 1% äýýðõ ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëàõ òóðøèëòûí 19% õºòºëáºð”-èéã øèíýýð áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëñýí Öàëèí õºëñòýé àæèëëàã÷ áàéíà. Ýíý õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä óóë óóðõàé, çàì, ªðõèéí ¿éëäâýðëýëä áàðèëãûí ÷èãëýëèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã 180 öàëèí õºëñã¿é îðîëöîã÷ àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà 19 ìýðãýæëýýð íèéò Õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõëýã÷ 6821 çàëóóñûã ìýðãýæèë ýçýìø¿¿ëñýí áºãººä 16% íºõºðëºë, õîðøîîíû ãèø¿¿í ýäãýýð çàëóóñûí 80 õóâü íü àæëûí áàéðòàé áîëñîí 63% Áóñàä áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí 2010-2011 îíû õè÷ýýëèéí æèëýýñ ýõëýí “Îþó òîëãîé” ÕÕÊ-èé õºðºí㺠îðóóëàëòààð 3300 àæèëã¿é çàëóóñûã áàðèëãûí Ýõ ¿¿ñâýð: ÕÕ¯Õ ò¿ãýýìýë ìýðãýæë¿¿ä, óóë óóðõàéí àøèãëàëò, õ¿íä ìàøèí ìåõàíèçìûí çàñâàð÷èí, îïåðàòîð Õýðýãæ¿¿ëñýí àðãà õýìæýý çýðýã õºäºëìºðèéí çàõ çýýëä ýðýëò õýðýãòýé 11 ìýðãýæëýýð ÌѯÒ-ä ñóðãàõààð òºëºâëºñíººñ 975 Çàñãèéí ãàçðààñ äýëõèé íèéòèéã õàìàðñàí ýäèéí õ¿íèéã ñóðãàæ ýõýëæýý. çàñàã, ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëûí íºõöºëä àæëûí áàéðûã õàäãàëàõ, õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ, îðëîãûã õàìãààëàõ, àæèëã¿é áîëñîí èðãýäèéã ò¿ð Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë àæëûí áàéðààð õàíãàõàä çîðèóëæ óëñûí òºñ⺺ñ çàðöóóëàõ õºðºíãèéã íýìýãä¿¿ëýõ, õóóëü ýðõ ç¿éí Ýäèéí çàñãèéí ºñºëò òîãòâîðòîé áóñ, õºäºëìºðèéí õ¿ðýýíä çàðèì ººð÷ëºëò îðóóëæ, àæèëã¿éäëèéí çàõ çýýëèéí áàãòààìæ áàãà, õºäºëìºðèéí íàñíû äààòãàëûí øèìòãýë òºëñºí äààòãóóëàã÷ õ¿í àìûí ºñºëò ºíäºð áàéãàà ýíý ¿åä àæëûí30
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËáàéðíû áàòàëãààã õàíãàõ, õºäºëìºð ýðõëýëòèéã àõóéí íýãæ¿¿äèéã áèé áîëãîõ, òîì ¿éëäâýð, àæíýìýãä¿¿ëýõ, àæèëã¿éäýë, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ àõóéí ãàçðóóäûí äýðãýä ÌÑ¯Ò áàéãóóëàõ, òýäãýýðáîäëîãûã õºäºëìºð, íèéãìèéí õàìãààëëûí àæ àõóéí íýãæèä òàòâàðûí õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ,ñàëáàðûí õ¿ðýýíýýñ ºðãºæ¿¿ëæ, ñàëáàð äóíäûí äýýä, äóíä áîëîâñðîëòîé ìýðãýæèëòýí áýëòãýæáîäëîãûí çîõèöóóëàëòààð õàíãàõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéãàà ºíººãèéí òîãòîëöîîã çàõ çýýëèéí ýðýëò,áàéíà. øààðäëàãàä íèéö¿¿ëýí ººð÷ëºõ àñóóäàë òóëãàð÷ áàéíà.2009-2025 îíóóäàä íèéò õ¿í àìûí 61 îð÷èìõóâèéã õºäºëìºðèéí íàñíûõàí ýçýëíý. Ýäèéí Ýçýìøñýí ìýðãýæèë íü øààðäëàãà õàíãàõã¿éãýýñçàñãèéí ºñºëò òîãòâîðòîé áóñ ¿åä “õ¿í àì ç¿éí ñóë ÷ºëººòýé áîëîí øèíýýð ãàðñàí àæëûíöîíõ ¿å” òîõèîæ áàéãàà íü ìàíàé óëñûí õóâüä áàéðàíä ãîëîãäîæ áàéãàà îëîí õ¿í áàéãàààæëûí áàéðûã îëíîîð íýìýãä¿¿ëýõ, àæèëëàõ áºãººä äýýä, äóíä ìýðãýæèëòýé õ¿ì¿¿ñèéí äóíäõ¿÷íèé øèíãýýëòòýé, õºäºëìºð ýðõëýëòèéí àæèëã¿éäýë ºíäºð áàéíà. Ýíý íü äîòîîääîîìýäðýìæ ñàéòàé ýäèéí çàñãèéí ºñºëò áèé àæèë îëîõ íàéäâàðã¿é õ¿ì¿¿ñ ãàäààä ðóó ÿâàõ,áîëãîõûã ç¿é ¸ñîîð øààðäàæ áàéíà. äîòîîäîîñ õàíãàãäàõ áîëîìæã¿é ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñèéã ãàäààäààñ àâàõ õýðýãöýýã áèé áîëãîæ,Àæëûí áàéðíû õîìñäëîîñ øàëòãààëàí õ¿í àìûí õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí òýíöâýðã¿é áàéäàëíàñíû çàðèì á¿ëãèéí õºäºëìºð ýðõëýëòýä íýìýëò ¿¿ñãýí, ãàäààä øèëæèõ õºäºë㺺íèéã èäýâõæ¿¿ëæñààä áýðõøýýë òóëãàð÷ áàéíà. ßëàíãóÿà ñóðãóóëèàñ áàéíà. Èéìýýñ ìýðãýæèëòýé àæèë÷èí áýëòãýõ,àæèëä øèëæèæ áàéãàà àæëûí òóðøëàãàã¿é çàëóóñ, äàâòàí ñóðãàõ, ìýðãýæëèéí óð ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõõºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýí, àõèìàã íàñíûõàí, ñóðãàëòûí íýãäñýí òîãòîëöîî á¿ðä¿¿ëýõ, àãóóëãûíýäãýýð á¿ëãèéíõíèé ýðýëò, õýðýãöýý, äàâóó òàë äýýð õóâüä øèíý÷ëýõ íü õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéíñóóðèëñàí õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóñãàé íèéë¿¿ëýëòèéã äýìæèõýä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîéõºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. þì.Ñ¿¿ëèéí 20 æèëèéí õóãàöààíä ýäèéí çàñãèéí Ãàäààä õºäºëìºð ýðõëýëòèéí ¿ð øèìèéãá¿òýö íü õ¿í àìûí àæèë ýðõëýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ, èðãýäèéíõýý áîëîí óëñ ýõ îðíûõîî õóâüä ýåðýãýýðáàéíãà ºñ÷ áóé õºäºëìºðèéí íººöèéã çîõèñòîé àøèãëàõ òàëààð òºð, íèéãìèéí ò¿íø¿¿ä õ¿÷øèíãýýõ ÷àäâàð ìóóòàé ÿâæ èðæýý. ¯¿íèé óëìààñ õàâñðàí àæèëëàõ õýðýãöýý, øààðäëàãà ãàð÷ áàéíà.õºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýýð àæèëëàõ õ¿÷íèé Ãàäààäàä áàéãàà èðãýäèéíõýý õºäºëìºðëºõèë¿¿äýë áèé áîëæ, õºäºº àæ àõóé, àëáàí áóñ ýðõèéã õàìãààëàõ, ãàäààäûí óëñ îðîíä àæèëëààäñàëáàðò ò¿ëõ¿¿ øèíãýæ, ìºí ãàäààä çàõ çýýë ð¿¿ ýõ îðîíäîî áóöàæ èðæ áàéãàà èðãýäèéíõýý îëæ÷èãëýæ áàéíà. Èéìä çàëóó÷óóäûí àæëûí áàéð àâñàí ìýäëýã, ìýðãýæèë, óð ÷àäâàðûã ¿íýëýõ,îëíîîð áèé áîëãîäîã áîëîâñðóóëàõ ¿éëäâýðèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ, ãýð÷èëãýýæ¿¿ëýõ çàìààðõºãæ¿¿ëýõ, àæèëã¿éäýë, ÿäóóðàë, öºëæèëò èõòýé, òýäíèéã äîòîîäûí õºäºëìºðèéí çàõ çýýë äýýð ¿ðàëñëàãäñàí á¿ñ íóòãèéã ýõíèé ýýëæèíä ñîíãîæ, á¿òýýëòýé àæèëëàõàä íü ÷èãëýñýí àðãà õýìæýýãóã á¿ñ íóòãèéí íººö áîëîëöîîíä ò¿øèãëýñýí àâ÷ ýõëýýä áàéãàà áºãººä öààøèä ÷ ýíý ÷èãëýëýýð¿éëäâýð áàðüæ áàéãóóëàõ çàìààð õºäººä àæëûí õîëáîãäîõ ÿàìä, àãåíòëàãóóä íèéãìèéí ò¿íø¿¿äáàéð áèé áîëãîõ, õºäºëìºð çîõèîí áàéãóóëàëòûí èäýâõèòýé õàìòðàí àæèëëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.õóâüä õîðøîîëëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ, ãàäààä óëñ îðîíäõºäºëìºðèéí ãýðýýãýýð àæèëëàõ çàëóó ãýð á¿ëèéí Õ¿ðýí ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøãààð íîãîîí ýäèéíòîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ íºõöºë áîëîìæèéã çàñàã áèé áîëãîõ ñóäàëãàà òîîöîî îäîîãîîðá¿ðä¿¿ëýõ ÿâäàë þì. õàíãàëòã¿é áàéíà. Ýíý íü òîãòâîðòîé ýäèéí çàñàã, òîãòâîðòîé àæëûí áàéðíû òóõàé ÷óõàë àñóóäàëÕºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí ýðýëòýä íèéö¿¿ëýí áºãººä ýíý ÷èãëýëýýð òîìîîõîí ñóóðü ñóäàëãààãàæèë÷äàä á¿òýýìæòýé àæèëëàõ, ìýðãýæëèéí ºíäºð õèéæ áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ õîéøëóóëàøã¿éóð ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõ, äàõèí ìýðãýø¿¿ëýõ, äàâòàí õýðýãöýý áèé áîëæýý.ñóðãàõ òîãòîëöîîã õóâèéí õýâøèë, àæèë îëãîã÷äûíøóóä îðîëöîî, äýìæëýã òóñëàëöààòàéãààð áèé Ìàë÷èä, õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõëýã÷äýä òóëãàðäàãáîëãîõ, ÿëàíãóÿà ñóðãàëòûí äàäëàãûí áààç àæ íèéòëýã áýðõøýýë íü òîãòâîðòîé áóñ îðëîãî, 31
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ õºäºëìºðèéí ìóó íºõöºë, ýðñäýëä ºðòºìòãèé õýðýãñëýýð äýìæèõ öîãö áîäëîãûã ¿íäýñíèé áàéäàë áîëîí íèéãìèéí äààòãàëä õàìðàãäàæ õºãæëèéí òºëºâëºëò, ñàíõ¿¿ òºñâèéí áîëîí ÷àäàõã¿é áàéãàà ÿâäàë þì. Àëáàí ñàëáàðûã õºäºëìºðèéí àñóóäàë õàðèóöñàí áàéãóóëëàãóóä ºðãºæ¿¿ëýõ õýðýýð ìàë÷èä, õóâèàðàà õºäºëìºð õàìòðàí áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ; ýðõëýã÷äèéí òîî áóóðàõ ìàãàäëàëòàé áîëîâ÷ îéðûí õóãàöààíä ºðãºí õ¿ðýýòýé õýâýýð áàéõ  Àæèëã¿éäýë, ÿäóóðàë, öºëæèëò èõòýé, òºëºâòýé òóë òýäíèé àæëûí áàéðàà òîãòâîðòîé àëñëàãäñàí á¿ñ íóòãèéã ýõíèé ýýëæèíä ñîíãîæ, õàäãàëàõ, îðëîãîî íýìýãä¿¿ëýõ, õîðøîî, íºõºðëºë óã á¿ñ íóòãèéí íººö áîëîëöîîíä ò¿øèãëýñýí áàéãóóëàõ ñàíàà÷èëãûã äýìæèæ àëáàí ñàëáàðò ¿éëäâýð áàðüæ áàéãóóëàõ çàìààð õºäººä àæëûí øèëæ¿¿ëýõ íü áîäëîãûí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë¿¿äèéí áàéð áèé áîëãîõ, ýíý çîðèëãîä õóâèéí áîëîí íýã áîëæ áàéíà. ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõ òààëàìæòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ, øèíýýð áàéãóóëàãäñàí àæ Õºäºëìºðèéí ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëýë öóãëóóëàõ, àõóéí íýãæèéã áèé áîëãîñîí àæëûí áàéðíû öóãëóóëñàí ìýäýýëýëä øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé òîîíîîñ íü õàìààðóóëàí òîäîðõîé õóãàöààíä ä¿í øèíæèëãýý õèéõ ÷àäàâõè ñóë áàéíà. ¯¿íèé çýýëèéí õ¿¿ãèéí õºíãºëºëò, ÷ºëººëºëò ¿ç¿¿ëýõ, òóëä Õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí ñóäàëãààíû òºâ çýýëèéí õóãàöààã ñóíãàõ, çýýë îëãîõäîî îþóíû áàéãóóëàõ, ýñâýë ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíû ºì÷èéã áàðüöààëàõ, çýýëèéí áàòàëãààíû ñàí á¿òöýä õºäºëìºðèéí ñòàòèñòèêèéí áèå äààñàí áàéãóóëàõ çýðãýýð äýìæèõ àñóóäëûã ñóäëàí íýãæ áàéãóóëàõ áîëîìæèéã ñóäàëæ õîéø òàâèëã¿é áîëîâñðóóëæ øèéäâýðë¿¿ëýõ; õèéõ õýðýãòýé áàéíà.  Àæëûí áàéð öîìõîòãîõ çàéëøã¿é øààðäëàãà Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà ãàð÷ áóé àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéí çàõèðãàà, õýìæýý ¯éëäâýð÷íèé ýâëýëèéí ñàíàëûã ¿íäýñëýí Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ ñàíãààñ  Õ¿¿õýä, çàëóó÷óóäûã õºäºëìºðèéí çàõ òîäîðõîé äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çàìààð àæèëã¿é çýýëä áýëòãýõ àñóóäëûã ÅÁÑ-èéí ñóðãàëòûí áîëîõîîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý õºòºëáºðòýé óÿëäóóëàí ìýðãýæëèéí ÷èã àâàõ; áàðèìæàà îëãîõ ¿éë÷èëãýýãýýð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ, ÌѯÒ, èõ äýýä ñóðãóóëüä ýëñýã÷äèéã  Àæëûí áàé𠺺ðòºº áèé áîëãîæ áàéãàà àæèë îëãîã÷èéí çàõèàëãà, ñàíõ¿¿æèëòýýð ìàë÷èä, õóâèàðàà õºäºëìºð ýðõëýã÷äèéí ñóðàëöóóëàõ òîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëýõ àñóóäëûã àæëûí áàéðàà òîãòâîðòîé õàäãàëàõ, îðëîãîî ñóäëàí øàò äàðààòàéãààð øèéäâýðëýõ; íýìýãä¿¿ëýõ, õîðøîî, íºõºðëºëèéí çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðîõ ñàíàà÷ëàãûã äýìæèõ,  Ñóðãóóëèàñ õºäºëìºðò øèëæèæ áàéãàà àæ àõóé ýðõëýõ óð ÷àäâàð ýçýìø¿¿ëýõ, çàëóóñ, õºãæëèéí áýðõøýýëòýé èðãýä, àõèìàã æèæèã çýýë, ñàíõ¿¿æèëò îëãîõ, ìýäýýëýë íàñíûõàí çýðýã õ¿í àìûí çàðèì á¿ëãèéíõíèé çºâëºãººãººð õàíãàõ, õîðøîîíû ñóðãàã÷ áàãø, õºäºëìºð ýðõëýëòèéã òýäíèé ÷àäàìæ, áîëîìæ, ìåíåæåð¿¿äèéã áýëòãýõ, äàâòàí ñóðãàõ, çàãâàð àæèë îëãîã÷èéí ýðýëòýä íèéöñýí õýëáýðýýð õîðøîî áèé áîëãîæ òóðøëàãûã íü äýëãýð¿¿ëýõ äýìæèõ, õ¿¿õäèéí õºäºëìºð, ÿëàíãóÿà çýðãýýð òºðººñ òóñãàéëàí äýìæèõ àæëûã òºâ ò¿¿íèé òýâ÷èøã¿é õýëáýðèéã óñòãàõ çîðèëòîò îðîí íóòàãò ºðãºí õ¿ðýýòýé çîõèîí áàéãóóëàõ; õºòºëáºðèéã á¿ñ, îðîí íóòàã, òºð, îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãà, íèéãìèéí ò¿íø¿¿äèéí  Àëáàí áóñ õºäºëìºð ýðõëýã÷äèéã æèæèã, èäýâõèòýé îðîëöîîòîéãîîð õýðýãæ¿¿ëýõ; äóíä ¿éëäâýðëýë ýðõëýã÷äèéí íýãýí àäèë á¿ðòãýëæ¿¿ëæ àëáàí ¸ñíû áîëãîõ, ýäèéí  Õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéã òýëæ, àæèëëàõ çàñãèéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãààã íü õ¿÷íèé øèíãýýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä ºðãºæ¿¿ëýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ; àæ àõóéí íýãæ, ÿëàíãóÿà ÕÀÀ-í ñàëáàðûí ìàëûí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäýä áîëîâñðóóëàëò  Õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí õýòèéí ýðýëò õèéæ ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ æèæèã õýðýãöýýòýé óÿëäóóëàí ¿íäýñíèé ìýðãýæèëòýí ¿éëäâýðèéã õºðºí㺠îðóóëàëò, çýýëèéí õ¿¿, áýëòãýõ óðò õóãàöààíû òºñººëºë ãàðãàõ, òàòâàð çýðýã ýäèéí çàñãèéí õºø¿¿ðýã, áóñàä àðãà õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéí áàðîìåòðèéí ñóäàëãààã æèë òóòàì òîãòìîë õèéæ áàéõ.32
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÇîðèëò 4: Õ¯í àìûí òªâëªðªë, øèëæèõ õªäªë㪪íòýé õîëáîãäîí ãàð× áóé ñªðªã ¯çýãäëèéã áàãàñãàõ, øèëæèí ñóóðüøèã×äûã íèéãìèéí ñóóðü ¯éë×èëãýýíä õàìðóóëàõ.ªíªªãèéí áàéäàë í¿¿äýë÷äèéí ñî¸ëûí ºâ óëàìæëàëàà õàäãàëñàí ìàíàé îðíû õóâüä õàðüöàíãóé ºíäºð ¿ç¿¿ëýëòÌîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí 60.8 õóâü íü ÿìàð íýãýí þì. Ýíý íü Ìîíãîë Óëñ çàõ çýýëèéí õàðèëöààíäõîò, ñóóðèí ãàçàðò îðøèí ñóóæ áàéãààãààñ õîò, øèëæñýí 1990-ýýä îíîîñ ýõëýí õºäºº îðîíñóóðèíãèéí õ¿í àìûí 60 õóâü íü Óëààíáààòàð íóòãààñ õîò, ñóóðèí ãàçàðò øèëæèí ñóóðüøèã÷èäõîòîä, 10 îð÷èì õóâü íü Äàðõàí, Ýðäýíýò õîòîä, 30 íýìýãäñýíòýé õîëáîîòîé. Øèëæèí èðýãñýä íü çàì,îð÷èì õóâü íü àéìãèéí òºâ¿¿ä áîëîí áóñàä ñóóðèí òýýâýð, ìýäýýëýë, õîëáîî, îðîí ñóóöíû õàíãàìæ,ãàçàðò àìüäàð÷ áàéíà. íèéãýì, ñî¸ëûí ¿éë÷èëãýý õàðüöàíãóé ñàéòàé, ãàäààä çàõ çýýëä îéð äºò áàéðëàñàí Óëààíáààòàð,Õîò, ñóóðèí ãàçðóóäûí õ¿í àìûí ºñºëò öààøèä Äàðõàí, Ýðäýíýò õîòîä çîíõèëîí ñóóðüøèæ áàéíà.íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéãàà íü íóòàã äýâñãýð èõòýé Õ¿ñíýãò 4. Õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í, 2006-2010 îí Îí Óëààíáààòàðò øèëæèí èðýãñäèéí õóâü 2006 2007 2008 2009 2010Á¿ðòãýãäñýí íèéò øèëæèí èðñýí õ¿íèé òîî 45259 46266 56561 52634 74041¯¿íýýñ: Óëààíáààòàðò øèëæèí èðñýí õ¿íèé òîî 29633 29112 33407 28337 39701Íèéò øèëæèí èðñýí õ¿íèé äîòîð Óëààíáààòàðò øèëæèí èðñýí 65.5 62.9 59.0 53.8 51.1õ¿íèé ýçëýõ õóâü Ýõ ¿¿ñâýð: ÓÁÅÃÓëààíáààòàð õîò ðóó õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í áàéíà. “Ìîíãîë Óëñûí õ¿í àìûí äîòîîä øèëæèõºíäºð ò¿âøèíä áàéãàà íü Ìîíãîë Óëñûí õºäºë㺺íèé ÷èã õàíäëàãà, ¿ð äàãàâàð 2009”á¿ñ íóòãóóäûí õºãæëèéí ÿëãààòàé áàéäàëòàé ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ ¿çâýë øèëæèí ñóóðüøèã÷øóóä õîëáîîòîé þì. Õºäºëìºðèéí íàñíû õ¿í ºðõèéí õ¿¿õäèéí ñóðãàëòûí àñóóäàëä ýåðýã õàíäëàãààìûí õóðäàöòàé ºñºëò, àæëûí áàéð, õ¿í àìûí ãàðñàí, õºäºº îðîí íóòàãòàé õàðüöóóëàõàä àæëûíàìüæèðãààã äýýøë¿¿ëýõýä çàðöóóëàãäàõ îðîí áàéðíû îëäîö õîò ñóóðèí ãàçàðò èë¿¿ áàéäàã íüíóòãèéí òºñºâ ñàíõ¿¿ãèéí õàíãàëòã¿é áàéäàë, óëàì øèëæèõ õºäºë㺺í íýìýãäýõýä íºëººëäºã áàéíà.ã¿íçãèéð÷ áóé ÿäóóðëûí ò¿âøèí, áîëîâñðîë, ýð¿¿ëìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ÷àíàð ñóë, äýä Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýýá¿òöèéí õºãæèë ìóó, çàõ çýýëýýñ àëñëàãäñàí áàéäàë,áàéãàëèéí äîðîéòîë, öàã óóðûí õ¿íäðýëèéí Øèëæèõ õºäºë㺺íèéã ñààðóóëàõ, ò¿¿íýýñ ¿¿äýëòýéäàâòàìæ èõýññýí çýðýã îëîí õ¿÷èí ç¿éëñ õºäºº ñºðºã ¿ð äàãàâðóóäûã áàãàñãàõ, íèéãìèéí ñóóðüîðîí íóòãààñ õ¿í àìûã õîò ñóóðèí ãàçàð ðóó øèëæèõ ¿éë÷èëãýýã øèëæèí èðýãñäýä õ¿ðãýõ çîðèëãîîðãîë øàëòãààí áîëæ áàéíà. äàðààõü àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí áàéíà:¯¿íèé óëìààñ õîò ñóóðèíä ¿¿ññýí õýò òºâëºðºë  պ人ãèéí ñóìäûã òºâèéí ýð÷èì õ¿÷íèéíü õîòûí ýð¿¿ë ìýíä, áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíèé ñèñòåìä õîëáîõ, ìàë÷äûã ñýðãýýãäýõ ýð÷èìáàéãóóëëàãóóäàä õ¿÷èí ÷àäëààñ äàâñàí à÷ààëàë áèé õ¿÷ýýð õàíãàõ, ðàäèî òåëåâèçèéí ñóâãèéãáîëãîæ, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, õ¿ðòýýìæ áóóðàõ, ºðãºæ¿¿ëýõ, àâòî çàì áàðèõ àðãà õýìæýýãàëáàí áóñààð øèëæèæ èðñýí èðãýä ¿éë÷èëãýýíèé àâàõàä óëñûí òºñ⺺ñ õèéõ õºðºí㺠îðóóëàëòãàäíà ¿ëäýõýä íºëººëæ áàéíà. áîëîí ãàäààäûí çýýë, òóñëàìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, òºð õóâèéí õýâøëèéí ò¿íøëýëèéí çàð÷ìààðÕ¿í àìûí á¿ðòãýë, ìýäýýëýë ñàéæèðñíààð øèëæèí äóðäñàí ÷èãëýëä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ;ñóóðüøèã÷äèéí íèéãìèéí ñóóðü áîëîí òºðèéíáóñàä ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ áîëîìæ ñàéæèðñàí  Õîò ñóóðèí äàõü íèéãìèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýýíèé 33
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ áàéãóóëëàãóóäûí à÷ààëëûã áóóðóóëàõ çîðèëãîîð õîò, òîñãîíû õºãæëèéí ò¿âøèíä õ¿ðýýã¿é, îðøèí äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëò, ãàäààä îðîí, ñóóã÷äûí ºíººãèéí øààðäëàãûã õàíãàæ ÷àäàõã¿é, îëîí óëñûí òóñëàìæààð åðºíõèé áîëîâñðîëûí õ¿í àì, ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý õºãæèõ òààòàé îð÷èí ñóðãóóëü, öýöýðëýã, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý á¿ðäýæ ÷àäààã¿éòýé ÷ áàñ õîëáîîòîé þì. ¿ç¿¿ëýõ áàéãóóëëàãóóäûã áàéãóóëàõ, çàñâàðëàõ, ºðãºòãºõ; Îäîîãîîð îëîíõè àéìàã, ñóìäûí òºâ íü óëñ îðîí, á¿ñ íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí õºãæèëä òîäîðõîé  Óëñûí á¿ðòãýëèéí áàéãóóëëàãûí òåõíèê ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýãã¿é, îíîâ÷òîé á¿òýöòýé áîëæ òåõíîëîãèéã øèíý÷ëýõ, õ¿íèé íººöèéã ÷àäààã¿é, çºâõºí çàñàã, çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí áýõæ¿¿ëýõ, õ¿í àìûí á¿ðòãýë, ìýäýýëëèéí íýãæ¿¿ä òºäèé áàéäëààð îðøèí òîãòíîæ áàéíà. íýãäñýí ñàí á¿ðä¿¿ëýõ; Ìîíãîë îðíû õîò áàéãóóëàëòûí ¿éë ÿâöûã îð÷èí ¿åèéí äýëõèéí õîò áàéãóóëàëòûí ÷èã õàíäëàãàòàé  Óëààíáààòàð õîòîä Õºäºëìºðèéí áèðæ çýðýãö¿¿ëæ ¿çýõýä, õºãæëèéí “Íýã òºâ”-ººñ ãîëëîí àæèëëóóëæ, àæèëä çóó÷ëàõ ¿éë÷èëãýýã õàÿãèéí õàìààðñàí íóòàã äýâñãýðèéí çîõèîí áàéãóóëàëòûí õàðúÿàëàë õàðãàëçàõã¿éãýýð ¿ç¿¿ëýõ. òºäèéëºí îíîâ÷òîé áóñ “çàãâàð” áóé áîëæ áàéíà. Ìàíàé îðíû õîò áàéãóóëàëòûí ýíýõ¿¿ çàãâàð íü Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë õîò, õºäººãèéí õºãæëèéí ÿëãààã áàãàñãàæ, á¿ñ íóòàã á¿ðèéã öîãö õºãæ¿¿ëýõ áàéäëààð óëñ îðíû Õ¿í àìûí øèëæèõ õºäºë㺺í íü ýäèéí çàñàã, ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õºãæëèéí òýíöâýðò áàéäëûã íèéãìèéí õºãæëèéã äýìæèõ, óëìààð îðîí íóòãèéí õàíãàõ ºíººãèéí øààðäëàãàä íèéöýõã¿é, õàðèí íü õºãæëèéí ÿëãààã áàãàñãàõ íýã àðãà õýðýãñýë áàéäàã ÷ ýíý ¿éë ÿâöûã ñààðóóëàõ õ¿÷èí ç¿éë áîëæ áàéíà. ÷ ìàíàé óëñûí õóâüä õºäººíººñ õîò ðóó ÷èãëýñýí øèëæèõ õºäºë㺺í õ¿í àìûí õýò òºâëºðëèéã պ人ä, ÿëàíãóÿà ñóìàíä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîí Óëààíáààòàð õîòîä áèé áîëãîæ, õºäºº îðîí íóòãèéí áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ÷àíàð õ¿í àìûí òîîã öººð¿¿ëæ, óëìààð òóõàéí àéìàã ñàéæðàõã¿é áàéíà. ñóìàíä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý ýðõëýõ áîëîìæ, îðîí íóòàãò ýäèéí çàñãèéí áîëîí íèéãìèéí Õîò, õºäººãèéí õºãæëèéí ÿëãààã áàãàñãàõ, äàãóóë ¿éë÷èëãýý ýðõëýõ áîëîìæèéã õîìñäóóëàõ, õîò õîò, á¿ñèéí òóëãóóð òºâ¿¿äèéã ò¿øèãëýí îðîí õºäººãèéí õºãæëèéí ÿëãàà, òýíöâýðò áóñ áàéäàë íóòàãòàà ñóóðèí àìüäðàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýõ, èõñýõýä íºëººëæ áàéíà. á¿ñèéí òºâ¿¿äèéí õºãæëèéã äýìæèõ ÷èãëýëýýð èõýýõýí àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà õýäèé Õîòóóäûí òºëºâëºëò, çîõèîí áàéãóóëàëò, ÷ òýð á¿ð ¿ð ä¿íä õ¿ðýõã¿é áàéíà. ¿éë÷èëãýýíèé ºíººãèéí ò¿âøèí áèé áîëîîä áàéãàà õ¿í àìûí òºâëºðëèéã ã¿éöýõã¿é, åð Øèëæèõ õºäºë㺺íèé óëìààñ õºäºº îðîí íóòàã, íü òºëºâëºëò õèéõýä õ¿íäðýëòýé áàéãààãààñ àëñëàãäñàí á¿ñýä õ¿í àìûí ñóóðüøèë ñèéðýãæèæ, øàëòãààëñàí ñºðºã ¿çýãäýë ìàø èõ ãàð÷ áàéíà. íèéãìèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë áîëîí Òóõàéëáàë, Óëààíáààòàð õîòîä ýìíýëýã, ñóðãóóëü, áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý ºíäºðæèæ õ¿í àìûí àâòî çàìûí à÷ààëàë, íèéãýì, ñî¸ëûí ¿éë÷èëãýý, àìüæèðãààíû ºðòãèéã íýìýãä¿¿ëæ áàéíà. óñ õàíãàìæ, èíæåíåðèéí øóãàì ñ¿ëæýý, îðîí ñóóöíû õàíãàìæèéí àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõýä Õîò ñóóðèíãèéí õ¿í àìûí ºñºëòººñ äýä á¿òýö, áýðõøýýëòýé áîëæ, õîòûí àãààð, õºðñ, óñíû óíäíû óñ, îðîí ñóóöíû õ¿ðòýýìæ õîöðîãäñîí õýâýýð áîõèðäîë áàéâàë çîõèõ õýìæýýíýýñ õýòýðõèé èõ áàéíà. Õîò ñóóðèíãèéí õ¿í àìûí åðäèéí áîëîí íýìýãäýæ, îðøèí ñóóã÷äûí ýð¿¿ë ìýíäýä ìóóãààð ìåõàíèê ºñºëòèéí óëìààñ õîòîä ãàçàð îëãîëò, íºëººëæ áàéíà. ýçýìøèë, ºì÷ëºëòýé õîëáîîòîé áýðõøýýë òóëãàð÷, õîò ñóóðèíãèéí çîõèîí áàéãóóëàëò, áàéãàëü îð÷íû Õ¿í àì íü íèéñëýë áîëîí áóñàä òîìîîõîí õîòóóäàä áîõèðäîëä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëñýýð áàéíà. øèëæèí ñóóðüøñàíààñ øàëòãààëæ îðîí íóòãèéí õîò, àéìãèéí òºâ, õîò ìàÿãèéí áóñàä ñóóðèíãóóäàä Õîò, õºäººãèéí õºãæëèéí ÿëãààã áàãàñãàõ, äàãóóë áàéíãà îðøèí ñóóã÷äûí òîî öººð÷, íèéãýì ñî¸ë, õîò, á¿ñèéí òóëãóóð òºâ¿¿äèéí õºãæëèéã äýìæèõ àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé õºãæèë çîãñîíãè áàéäàëä îðæ ÷èãëýëýýð õýðýãæ¿¿ëñýí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð ä¿í áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ ýíý á¿õýí íü àéìàã, ñóìûí òîäîðõîéã¿é áàéíà. òºâ¿¿äèéí òîõèæèëò, ¿éë÷èëãýý íü îð÷èí ¿åèéí34
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÖààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà  Á¿ñ÷èëñýí õºãæëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã ýðãýíõýìæýý õÿíàæ, á¿ñèéí òºâ, òóëãóóð òºâ¿¿äýä õºðºí㺠îðóóëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ, íèéãìèéí äýä á¿òöèéã Òºâ ñóóðèíä íýãýíò øèëæèí èðñýí èðãýäýä ñàéæðóóëàõ; òóñëàõ, õîòûí ñî¸ëä ñóðãàõàä ÷èãëýñýí òºðèéí ¿éë÷èëãýýã õºãæ¿¿ëýõ;  Õîò ðóó ÷èãëýñýí øèëæèõ õºäºë㺺íèéã çîõèñòîé óäèðäàõ çîðèëãîîð ñóóðüøëèéí øèíý Øèëæèõ õºäºë㺺íèé àñóóäëûã çîõèöóóëñàí õîðîîëîë, á¿ñ¿¿äýä ýð÷èì õ¿÷, çàì, óíäíû óñ, áîäëîãî, ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ èíãýõäýý, àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæ, ñóðãóóëü, öýöýðëýã, õîò õºäººãèéí õºãæëèéí áîëîí ñî¸ë, ¸ñ ºðõèéí ýìíýëýã áàðüæ áàéãóóëàõ àñóóäëûã çàíøëûí îíöëîã áàéäëûã ñàéòàð ñóäàëæ òóñãàõ; ýõë¿¿ëýõ; Õîò ñóóðèí ãàçàðò øèëæèõ õºäºë㺺íèé óëìààñ  Õîò ñóóðèíä, ÿëàíãóÿà çàõûí õîðîîëîëä õ¿í ¿¿ñ÷ áóé ñºðºã ¿ð äàãàâðûã àðèëãàõ, îðîí àìûí ºñºëòèéã õàðãàëçàí íèéãìèéí ñóóðü áàéðíû àñóóäëàà øèéäâýðëýõýä íü äýìæëýã ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí õ¿÷èí ÷àäëûã ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîîð ò¿ð àìüäðàõ íèéòèéí íýìýãä¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ; áàéð, õàëàìæèéí îðîí ñóóö áàðèõ àñóóäëûã Õîò áàéãóóëàëò, òºëºâëºëòèéí áîäëîãîòîé ßäóóðàë, ºëñãºëºíã áóóðóóëàõ ìÿíãàíû õºãæëèéí óÿëäóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ; íýã äýõ çîðèëãûí õ¿ðýýíä äýâø¿¿ëñýí 4 çîðèëòûí õýðýãæèëòèéí áàéäàë íü æèãä áèø, íýãòãýæ ¿çâýë Àéìàã, îðîí íóòãèéí ýðýëò, õýðýãöýýíä 2015 îí ãýõýä á¿ðýí áèåëýõ áîëîëöîî òóí áàãà òóëãóóðëàñàí æèæèã, äóíä ¿éëäâýð, ¿éëäâýðëýë, õàðàãäàæ áàéíà. ßëàíãóÿà, ÿäóóðëûã õî¸ð äàõèí òåõíîëîãèéí ïàðêèéã áàéãóóëæ, îðîí íóòãèéí áóóðóóëàõ, àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèíã ýðñ áàãàñãàõ, ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõ çàìààð øèëæèõ øèëæèí èðýãñäýä íèéãìèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ õºäºë㺺íèéã ñààðóóëàõ; çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõýä îíöãîé õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Ýíý õ¿ðýýíä ìàíàé Һ⺺ñ àëñëàãäñàí, õºãæ뺺ð áóñäààñ ñóë á¿ñ óëñûí õóâüä ÌÕÇ-óóäààñ õýðýãæèëò òààðóó, çîðèëòîä íóòàã, àéìãóóäûí èðãýäýä á¿ñ íóòãèéí íýìýãäýë ò¿âøèíäýý õ¿ðýõýýðã¿é áàéãàà ÿäóóðëûí ò¿âøèíã îëãîõ, áàíê, ñàíõ¿¿, òàòâàð, çýýëèéí áîäëîãîîð 2015 îíû çîðèëòîä ò¿âøèíä íü õ¿ðãýõ ÷èãëýëýýð äýìæèõ ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ; áóñàä óëñ îðíû òóðøëàãààñ ñóðàëöàí ͯÁ-ûí Õºãæëèéí õºòºëáºðèéí ñàíõ¿¿æèëò, äýìæëýãòýéãýýð պ人ãèéí õºãæèëä àíõààð÷ ñóìûã õîò ñóóðèí ÌÕÇ-óóäûí õýðýãæèëòèéã ò¿ðãýñãýõ ¯íäýñíèé ¿éë ãàçðûí ýçýìøèëä õ¿ðãýí õºãæ¿¿ëýõ, õºäººä àæèëëàãààíû õºòºëáºð á¿õèé áîäëîãûí áàðèìò äýä á¿òöèéã áèé áîëãîõ, õºäººãèéí èðãýäèéí áè÷ãèéã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé þì. îðëîãûã íýìýãä¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí àðãà õýìæýýã ßäóóðëûã áóóðóóëàõ çîðèëò õýðýãæèõã¿é áàéãàà ãîë õýðýãæ¿¿ëýõ; øàëòãààí, öààøèä àíõààðàõ àñóóäëóóäûí òàëààð óã áîäëîãîä íàðèéí àâ÷ ¿çýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Á¿òýýí áàéãóóëàëòûí òºñë¿¿ä õýðýãæèæ áàéãàà Òèéìýýñ õýðýãæèëòèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ áîäëîãûí á¿ñ íóòãóóäàä õ¿í àì øèëæèí ñóóðüøèõ òààòàé õ¿ðýýíä ýðäýìòýí, ñóäëàà÷äûí áàãààñ á¿ðäñýí îð÷èí íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ àæëûã ýõë¿¿ëýõ; çºâëºõ¿¿äèéí òóñëàìæòàéãààð ñóäàëãàà òîîöîî õèéí, Çàñãèéí ãàçðûí õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäûã õàìàðñàí àæëûí õýñýã ãàð÷ àæèëëàõ íü ç¿éòýé þì. 35
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ36
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 37
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Á¯Õ ÍÈÉÒÝÝÐ ÀÍÕÀÍ ØÀÒÍÛ ÇÎÐÈËÃÎ 2 ÁÎËÎÂÑÐÎË ÝÇÝÌØÈÕ Çîðèëò 5. 2015 îí ãýõýä á¯õ õ¯¯õäýä áàãà áîëîâñðîë îëãîõ ªíªªãèéí áàéäàë Áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí ò¿âøèíãýýð Ìîíãîë Óëñ íü áóñàä óëñ îðîíòîé õàðüöóóëàõàä íýëýýä äýýã¿¿ð áàéð ýçýëäýã ÷ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä áóóðàõ õàíäëàãà Ìîíãîë Óëñàä 1990-ýýä îíä òîõèîëäñîí àæèãëàãäàõ áîëîâ. Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû 1989 øèëæèëòèéí ¿åèéí õÿìðàë íü õ¿í àìûí îíû òîîëëîãûí ä¿íãýýð 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí áîëîâñðîëä òààã¿é íºëºº ¿ç¿¿ëñýí õýäèé ÷ ñ¿¿ëèéí áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí ò¿âøèí 99.0 õóâü áàéñàí æèë¿¿äýä áàéäàë ñàéæðàõ õàíäëàãàòàé áàéíà. áîë 2009 îíû áàéäëààð 97.7 õóâü áîëæ áóóðñàí áàéíà. Õ¿ñíýãò 5. Áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëò, 1-5 äóãààð àíãè õ¿ðòýë ñóðàëöàã÷èä, áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëäàëòûí õóâü Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2006 2007 2008 2009 2010 2015* Áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð æèí 91.4 92.7 91.5 94.3 94.7 100.0 Íýãä¿ãýýð àíãèä ýëñýí îðîîä 5 äóãààð àíãè õ¿ðòýë 88.1 89.9 92.8 89.9 92.9 100.0 ñóðàëöàã÷äûí õóâü 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí õóâü 97.7 97.7 97.7 97.7 100.0 Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÕ 1. Áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð 2. Íýãä¿ãýýð àíãèä ýëñýí îðîîä 5 äóãààð àíãè æèí õ¿ðòýë ñóðàëöàã÷äûí õóâü Ìîíãîë Óëñûí áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí Íýãä¿ãýýð àíãèä ýëñýí îðîîä 5 äóãààð àíãè ñóðãàëòûí öýâýð æèí õàðüöàíãóé òîãòâîðòîé õ¿ðòýë ñóðàëöàã÷èä 2007 îíä 89.9 õóâü, 2008 õàäãàëàãäàæ áàéíà. 2007 îíä 92.7 õóâüòàé áàéñàí îíä 92.8 õóâü, 2009 îíä 89.9 õóâü, 2010 îíä áîë 2008 îíä 91.5 áîëæ áóóðñàí ÷, 2009 îíä 92.9 õóâü áîëæ ºìíºõ îíûõîîñ 3 íýãæýýð ºñ÷ýý. 94.3 õóâü, 2010 îíä 94.7 õóâü áîëæ ºññºí áàéíà. 2010 îíû áàéäëààð Ãîâüñ¿ìáýð, ªìíºãîâü, Îðõîí, Äàðõàí-Óóë, Ãîâüñ¿ìáýð, Áàÿíõîíãîð, Ñýëýíãý àéìãèéí íýãä¿ãýýð àíãèä ýëñýí îðñîí Óâñ, Äîðíîä, Çàâõàí àéìãèéí áàãà áîëîâñðîëûí ñóðàëöàã÷äûí 98.0-ààñ äýýø õóâü íü 5 äóãààð àíãè õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð æèí 2010 îíû áàéäëààð õ¿ðòëýý áîëîâñðîë ýçýìøñýí áàéíà. Õàðèí Óâñ, õàìãèéí èõ áóþó 98.0 õóâèàñ äýýø áàéãàà áîë Áàÿí-ªëãèé, Õîâä, Ãîâü-Àëòàé, Äóíäãîâü, Çàâõàí, Äóíäãîâü, Áóëãàí, Òºâ àéìàãò õàìãèéí áàãà áóþó Äàðõàí-Óóë àéìãèéí íýãä¿ãýýð àíãèä ýëñýí 86.6-88.3 õóâü áàéíà. Èéíõ¿¿ íýãäñýí ä¿íãýýðýý ñóðàëöàã÷äûí 82.2-89.0 õóâü íü 5 äóãààð àíãè áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð æèí õ¿ðòëýý áîëîâñðîë ýçýìøñýí áàéíà. 2009-2010 îíä ºññºí íü Çàñãèéí ãàçðààñ áàãà àíãèéí ñóðàã÷äûã ñóðàõ áè÷ãýýð ¿íý òºëáºðã¿é Ýíý íü çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààòàé õàíãàõ, äîòóóð áàéðíû õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ, íèéãýìä áîëîâñðîë ÷óõàë áîëîõûã ìàíàé “¯äèéí öàé” õºòºëáºðèéã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ çýðýã èðãýä îéëãîæ, õ¿¿õä¿¿ääýý áîëîâñðîë îëãîõûã áîäëîãûí àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñíèé ¿ð ä¿í ÷óõàë÷èëäàã áîëñîíòîé õîëáîîòîé þì. þì.38
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÁàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëòûí öýâýð áàãèéí ìàë÷äûí õ¿¿õä¿¿äýýñ ñóðãóóëèéí ºìíºõæèí, 1 ä¿ãýýð àíãèä ýëñýí îðîîä 5 äóãààð áîëîâñðîëûí õóâèëáàðò ñóðãàëòàä 2007 îíäàíãè õ¿ðòýë ñóðàëöàã÷äûí õóâü íýìýãäýõýä 15739, 2008 îíä 11533, 2009 îíä 15269 õ¿¿õýäáîäëîãûí àðãà õýìæýý ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëñýí õàìðàãäñàí áàéíà.áàéíà: 2009-2010 îíû õè÷ýýëèéí æèëä 32.6 ìÿíãàí1. 2008-2009 îíû õè÷ýýëèéí æèëýýñ Ìîíãîë õ¿¿õýä õóâèëáàðò ñóðãàëòàä õàìðàãäñàíû 11.6Óëñûí áîëîâñðîëûã 12 æèëèéí ñóðãàëòûí ìÿíãà íü ýýëæèéí á¿ëýãò, 5.7 ìÿíãà íü ÿâóóëûíòîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëýí 6 íàñòàé õ¿¿õäèéã 1 ä¿ãýýð áàãøèéí, õàðèí 15.3 ìÿíãà íü í¿¿äëèéí ãýðàíãèä ýëñ¿¿ëýí ñóðàëöóóëàâ. 2008 îíä 6 íàñòàé öýöýðëýãèéí ñóðãàëòàä õàìðàãäæýý.6íèéò õ¿¿õäèéí 79.3 õóâü íü ñóðãóóëüä ýëññýí áîë2009 îíä 6 íàñòàé 44,906 õ¿¿õýä 1 ä¿ãýýð àíãèä ªì÷èéí õýëáýðèéã õàðãàëçàëã¿é íýã õ¿¿õäýä íîãäîõýëññýí íü òóõàéí íàñíû õ¿¿õäèéí 91.1 õóâü íîðìàòèâò çàðäëûã ÿâóóëûí áàãø, ýýëæèéí áîëîíáîëæ áàéíà. Çóðãààí íàñòàé õ¿¿õäèéã ñóðãóóëüä í¿¿äëèéí á¿ëãèéí ñóðãàëòàä óëñûí òºñ⺺ñ îëãîæýëñ¿¿ëýõòýé õîëáîãäóóëàí Çàñãèéí ãàçðààñ 12 áàéãàà íü ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí õàìðàíæèëèéí ñóðãàëòòàé íýãä¿ãýýð àíãèéí ñóðãàëòûí ñóðãàëòûã íýìýãä¿¿ëæ, ¿éë÷èëãýýíèé õàìðàõ õ¿ðýýòºëºâëºãºº, õºòºëáºð áîëîâñðóóëàõ, íîì, ñóðàõ ºðãºæèõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí áàéíà.áè÷èã, ñóðãàëòûí õýðýãëýãäýõ¿¿í, øèðýý, ñàíäàëáýëòãýõ, áàãøèéã ìýðãýø¿¿ëýí ñóðãàõ çýðýã îëîí Èéíõ¿¿ ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûíàðãà õýìæýý àâ÷, õýðýãæ¿¿ëñíèé ä¿íä 6 íàñòàé ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ õ¿¿õäèéí òîî ºñ÷ áàéãààõ¿¿õäèéí ñóðãóóëüä õàìðàãäàëò ºìíºõ îíîîñ 11.8 íü òºðèéí ºì÷èéí öýöýðëýãèéí õ¿¿õäèéííýãæýýð ºññºí áàéíà. õîîëíû çàðäëûã 2009 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðààñ ýõëýí òºðººñ á¿ðýí õàðèóöàæ ýõýëñýíòýé õîëáîîòîé.Áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí õºãæèëä àíõààð÷, Çàñãèéí ãàçðààñ àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí ýíýõ¿¿ àðãàòýäíèéã ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëä á¿ðýí õýìæýý íü ýìçýã á¿ëãèéí ºðõèéí õ¿¿õä¿¿äèéíõàìðóóëàõ çîðèëò òàâèí àæèëëàæ áàéãàà íü áàãà öýöýðëýãò õàìðàãäàõ áîëîìæèéã ºðãºæ¿¿ëæ,áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëò íýìýãäýõ ãîë õ¿÷èí ºðõèéí àìüæèðãààã äýìæèõ, áàãà íàñíû õ¿¿õäèéíç¿éë áîëæ áàéíà. áèå áÿëäàð, îþóí óõààí, íèéãýìøèí õºãæèõ áîëîìæèéí õóâüä ÿëãààòàé, òýãø áóñ áàéäëûãÌîíãîë Óëñûí Èõ Õóðàë 2008 îíä “Ñóðãóóëèéí áàãàñãàõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áîëñîí.ºìíºõ áîëîâñðîëûí òóõàé” õóóëèéã áàòàëæ õî¸ðíàñíààñ ñóðãóóëüä ýëñýõ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéã Èéíõ¿¿ ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëîîðñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëä á¿ðýí õàìðóóëàõ ýðõ äàìæóóëàí áàãà íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéã ñóðãóóëüäç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëñýí þì. Öýöýðëýãò õàìðàãäàæ áýëòãýæ áàéãàà íü 1 ä¿ãýýð àíãèä ýëñýã÷äèéí òîîã÷àäàõã¿é áàéãàà ìàë÷äûí áîëîí íèéãìèéí ýìçýã íýìýãä¿¿ëýõ òºäèéã¿é áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàíá¿ëãèéí ºðõèéí õ¿¿õäèéã ñóðãóóëèéí ºìíºõ ñóðãàëò ºñºõºä ÷ íºëººëæ áàéíà.áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ, àäèë òýãøáîëîìæîîð õàíãàõ çîðèëãîîð í¿¿äëèéí ãýð 2. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü çàâñàðäàëòöýöýðëýã, ÿâóóëûí áàãø, ýýëæèéí á¿ëýã çýðýã ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä áàãàñ÷ áàéíà. 2007 îíä íèéòõóâèëáàðò ñóðãàëòûí ¿éë àæèëëàãààã òºðººñ 647, 2008 îíä 706, 2009 îíä 543 õ¿¿õýä ñóðãóóëèàññàíõ¿¿æ¿¿ëæ, áàã á¿ðò ãýð öýöýðëýã áàéãóóëàõ çàâñàðäæýý7. 2009-2010 îíû õè÷ýýëèéí æèëèéíáîäëîãûã 2009 îíîîñ ýõëýí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. ñòàòèñòèêèéí ìýäýýãýýð ñóðãóóëü çàâñàðäàã÷äûíÎäîîãèéí áàéäëààð 3 áàã òóòìûí íýãä áóþó 400 40.5 õóâü íü àìüäðàëûí ãà÷èãäëààñ, 31.1 õóâüãàðóé ãýð öýöýðëýãèéã õàíäèâëàã÷äûí òóñëàìæààð íü ºâ÷íèé óëìààñ, 5.8 õóâü íü àæèë ýðõëýõàæèëëóóëæ áàéíà. 2010 îíû áàéäëààð íèéò øàëòãààíààð ñóðãóóëèàñ çàâñàðäñàí áàéíà.áàãèéí 60 õóâü íü ãýð öýöýðëýãòýé áîëæýý.Ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîâñðîëûí õóâèëáàðò 6 Боловсролын салбарын 2009-2010 оны хичээлийн жилийнñóðãàëòàä 2007 îíä 30.3 ìÿíãà, 2008 îíä статистикийн мэдээллийн эмхтгэл (I)28.2 ìÿíãà, 2009 îíä 32.6 ìÿíãàí õ¿¿õýä òóñ 7 Боловсролын салбарын 2007-2008, 2008-2009, 2009-2010 оныòóñ õàìðàãäëàà. պ人ãèéí àëñëàãäñàí ñóì, хичээлийн жилийн статистикийн мэдээллийн эмхтгэл 39
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Ñóðãóóëü çàâñàðäàã÷äààñ ñóðãóóëüä áóöàæ îðîõ òºëºâëºãºº”-ã ÁÑØÓ-û ñàéäûí 2009 îíû 129 õ¿¿õäèéí òîî ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä íýìýãäëýý. ä¿ãýýð òóøààëààð áàòëàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Òóõàéëáàë, 2007 îíä 401, 2008 îíä 203, 2009 îíä 475 õ¿¿õýä òóñ òóñ ñóðãóóëüä áóöàæ îðñîí áàéíà. 2009-2010 îíû õè÷ýýëèéí æèëä 12 æèëèéí Òýäãýýðýýñ 2007 îíä 255, 2008 îíä 126, 2009 îíä ñóðãóóëèéí 2 äóãààð àíãèéí 6, 11 æèëèéí 319 õ¿¿õýä áàãà àíãèä îðñîí íü 2009-2010 îíä ñóðãóóëèéí äóíä, àõëàõ àíãèéí 14, íèéò 20 5 äóãààð àíãè õ¿ðòýë ñóðàëöàã÷äûí õóâü ºñºõºä íýðèéí ñóðàõ áè÷ãèéã øèíýýð, 12 æèëèéí òîäîðõîé õýìæýýãýýð íºëººëºâ. ñóðãóóëèéí 1 ä¿ãýýð àíãèéí 6 íýðèéí ñóðàõ áè÷ãèéã øèíý÷ëýí, 2005-2008 îíä õýâëýñýí 11 Áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí ñóðãàëò íýìýãäýõ, æèëèéí ñóðãóóëèéí äóíä, àõëàõ àíãèéí 7 íýðèéí ñóðãóóëü çàâñàðäàëò áóóðàõàä äàðààõ àðãà õýìæýý ñóðàõ áè÷ãèéã äàõèí, êàçàõ õýë äýýð ñóðãàëòûí ÷óõàë íºëºº ¿ç¿¿ëëýý. ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã ñóðãóóëèéí áàãà àíãèä õýðýãëýõ 7 íýðèéí ñóðàõ áè÷ãèéã øèíýýð õýâëýæ, 2008 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðààñ áàãà àíãèéí á¿õ õ¿¿õäèéã åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí íîìûí “¯äèéí öàé” õºòºëáºðò õàìðóóëàõ àæëûã çîõèîí ñàíãààð äàìæóóëàí ñóðàëöàã÷äàä îëãîæýý. áàéãóóëñíààð áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàõ õ¿ðýý Äýýðõ 40 íýðèéí 2.4 òýðáóì òºãðºãèéí ºðòºã æèë òóòàì íýìýãäýæ áàéíà. Òóõàéëáàë, 2007 á¿õèé 940.5 ìÿíãàí øèðõýã ñóðàõ áè÷ãèéã óëñûí îíä 1-4 ä¿ãýýð àíãèéí 187.9 ìÿíãà, 2008 îíä òºñºâ, Àçèéí Õºãæëèéí Áàíêíû “Áîëîâñðîëûí 1-5 äóãààð àíãèéí 252.6 ìÿíãà, 2009 îíä 280.4 ñàëáàðûí øèíý÷ëýë-4”, “Áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýýã ìÿíãà õ¿¿õýä òóñ õºòºëáºðò õàìðàãäñàí áºãººä áýõæ¿¿ëýõ” òºñëèéí õ¿ðýýíä ñàíõ¿¿æ¿¿ëëýý. õºòºëáºðèéí ñàíõ¿¿æèëòýä óëñûí òºñ⺺ñ 2007 Òºðººñ 11 æèëèéí ñóðãóóëèéí äóíä, àõëàõ àíãèéí îíä 9.6, 2008 îíä 15.0, 2009 îíä 15.8 òýðáóì ñóðàã÷äûí 40 õ¿ðòýë õóâèéã ñóðàõ áè÷ãýýð õàíãàõ òºãðºã çàðöóóëæýý8. øèéäâýðèéí äàãóó øèíýýð (20) áîëîí äàõèí õýâëýãäñýí (6) ñóðàõ áè÷ãèéã 12 æèëèéí ñóðãàëòûí Õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñíýýð áàãà íàñíû ñóðãóóëèéí áàãà àíãèéí ñóðàã÷äàä 100 õóâü, 11 õ¿¿õäèéí ñóðàõ èäýâõèéã äýýøë¿¿ëæ, òýäíèé ýð¿¿ë æèëèéí ñóðãóóëü /òºðèéí ºì÷/-èéí äóíä, àõëàõ ìýíäèéã õàìãààëàõ, áàãà áîëîâñðîëûí õàìðàí àíãèéí ñóðàëöàã÷äûí 40 õóâèéã òºðººñ ñóðàõ ñóðãàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ, ñóðãóóëü çàâñàðäàëòûã áè÷ãýýð õàíãàõààð òîîöîæ íèéë¿¿ëñýí áºãººä áóóðóóëàõ, ºðõèéí àìüæèðãààã äýìæèõ çýðýã îëîí 2009-2010 îíû õè÷ýýëèéí æèëèéí ñóðàëöàã÷äûí òàëûí íààøòàé ¿ð ä¿í ãàð÷ áàéíà. Ýíý íü ñóðãóóëü òîîíîîñ ¿çýõýä 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí íýãä¿ãýýð çàâñàðäñàí áîëîí ñóðãóóëèéí ãàäíà áàéãàà àíãèéí ñóðàã÷äûí 98.5 õóâü, õî¸ðäóãààð àíãèéí õ¿¿õäèéã ñóðãóóëüä îðîõîä èõýýõýí ò¿ëõýö áîëñîí ñóðàã÷äûí 97.0 õóâü, òºðèéí ºì÷èéí äóíä, àõëàõ þì. àíãèéí ñóðàã÷äûí 37.3-42.5 õóâü íü òºðººñ ñóðàõ áè÷ãýýð õàíãàãäæýý. Õàðèí 11 æèëèéí ñóðãóóëüä Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòàä àøèãëàõ 2005-2008 îíä õýâëýñýí 7 íýðèéí ñóðàõ àøèãëàãäàõ ñóðàõ áè÷èã íü õóâèëáàðã¿é, ¿íäñýí áè÷ãèéã òºðèéí ºì÷èéí ñóðãóóëèéí ñóðàã÷äûí ñóðàõ áè÷èãòýé áàéõ, ñóðàõ áè÷ãèéí àãóóëãûã 20 õóâüä íîãäîõîîð íèéë¿¿ëýëò õèéñýí9. Èéíõ¿¿ òºð òîäîðõîéëæ áàéõ áîäëîãûã 2009-2010 îíû ñóðàã÷äûí ñóðàõ áè÷ãèéã òºðººñ õàíãàõ áîäëîãûã õè÷ýýëèéí æèëýýñ áàðèìòëàí, òºðººñ ñóðàã÷äûã õýðýãæ¿¿ëñíýýð ÿäóó, ýìçýã á¿ëãèéí ºðõèéí ñóðàõ áè÷ãýýð ¿íý òºëáºðã¿é õàíãàõ àæëûã ¿å õ¿¿õä¿¿äèéí ñóðàõ áè÷ãèéí õàíãàëò áàòàëãààòàé øàòòàéãààð àâ÷ ýõýëñýí íü 5 äóãààð àíãè õ¿ðòýë áîëîõûí çýðýãöýý áîëîâñðîëûí ÷àíàðûí ñóðàëöàã÷äûí õóâü íýìýãäýõýä íºëºº ¿ç¿¿ëýâ. áàòàëãààã õàíãàõàä ÷óõàë õóâü íýìýð áîëæ áàéíà. Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý “Õ¿¿õýä á¿ðò êîìïüþòåð” õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä 2008 îíä 10088, 2009 îíä 5704 êîìïüþòåðèéã “2009-2010 îíä øèíýýð çîõèîõ, õýâëýõ ñóðàõ ñóðãóóëèóäàä íèéë¿¿ëýâ. Õàðèí 2010 îíä áè÷ãèéí æàãñààëò” áîëîí “Ñóðàõ áè÷èã çîõèîõ, ñóðãóóëèóäàä êîìüïþòåð íèéë¿¿ëýãäýýã¿é. ýõ áýëòãýõ, õýâëýõ, ò¿ãýýõ àæëûí ãðàôèê, 8 Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны 2009 оны үйл 9 Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны 2009 оны үйл ажиллагааны тайлан, УБ., 2009. ажиллагааны тайлан, /УБ 2009 он40
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÅðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí ñóðãàëòûí Äýëõèéí Áàíêíû “¯ð ä¿íä ò¿ðãýí õ¿ðýõ ñàíàà÷èëãûíîð÷èíã ñàéæðóóëàõ àæëûí õ¿ðýýíä ñóðãóóëèóäûã ò¿íøëýë” õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä 30 ñóðãóóëüä äîòóóðõºãæèì, áèåèéí òàìèðûí õè÷ýýëèéí õýðýãñëýýð áàéðíû òîíîã òºõººðºìæ íèéë¿¿ëýõýýð õóäàëäàí¿å øàòòàé õàíãàæ áàéíà. Òóõàéëáàë, 2009 îíä õîò, àâàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëñàí áºãººä ìºí ͯÁ-ûíõºäººãèéí 19 ñóðãóóëüä 105.0 ñàÿ òºãðºãèéí ºðòºã Õ¿¿õäèéí ñàíãèéí äýìæëýãýýð 6 íàñòàé õ¿¿õäèéíá¿õèé äàðàëòàò õºãæìèéí èæ á¿ðäýë, 9 ñóðãóóëüä àìüäðàõ 50 äîòóóð áàéðûí ºðººã òîõèæóóëàõàä25.0 ñàÿ òºãðºãèéí ºðòºã á¿õèé áèåèéí òàìèðûí íèéò 10.0 ãàðóé ìÿíãàí àì.äîëëàðûí ºðòºã á¿õèéõè÷ýýëèéí çàðèì õýðýãñëèéã íèéë¿¿ëýâ. òîíîã òºõººðºìæèéã 6 àéìàãò íèéë¿¿ëýâ.11 2009 îíä Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí øèíýýðÒºðººñ åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí àøèãëàëòàä îðñîí 12 äîòóóð áàéðàíä 90.0 ñàÿñóðàã÷äàä ñóðãóóëèéí íîìûí ñàíãààð äàìæóóëàí òºãðºãèéí òàâèëãà, õýðýãëýë íèéë¿¿ëæ, îðíû òîîãñóðàõ áè÷èã îëãîæ ýõýëñýí, “Õ¿¿õýä á¿ðò 600-ààð íýìýãä¿¿ëñýí.êîìïüþòåð” õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí,íèéãìèéí ýìçýã á¿ëãèéí áîëîí 4 áóþó ò¿¿íýýñ 2009-2010 îíû õè÷ýýëèéí æèëä åðºíõèéäýýø õ¿¿õýä íü åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüä áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí 505 äîòóóð áàéð ¿éëñóðàëöäàã ºðõèéí 62,500 õ¿¿õäèéã õè÷ýýëèéí àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. Åðºíõèé áîëîâñðîëûíõýðýãëýëýýð õàíãàõàä 602.6 ñàÿ òºãðºãèéã ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷äààñ 42,156 íü áóþó íèéòçàðöóóëæ, õè÷ýýëèéí õýðýãëýëèéã ¿íý òºëáºðã¿é ñóðàëöàã÷äûí 8.1 õóâü íü äîòóóð áàéðàíä àìüäàð÷îëãîñîí, åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí áàéíà.12 Èíòåðíýòýä õîëáîãäñîí õºäººãèéíñóóäëûí òîîã 4620-îîð íýìýãä¿¿ëñýí10 çýðýã ñóðãóóëèóäûí øèëýí êàáåëèéí E1 2Ì-èéí óðñãàëûíîëîí àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí íü ñóðãóóëü ò¿ðýýñèéí òºëáºðò 503.5 ñàÿ òºãðºã çàðöóóëñàíçàâñàðäàëò áóóðàõ, õàìðàí ñóðãàëò íýìýãäýõýä íü õ¿¿õäèéí ñóð÷ áîëîâñðîõ îð÷èíã ñàéæðóóëàõ,íºëººëºâ. îð÷èí ¿åèéí òåõíèê òåõíîëîãèéí äàâóó òàëûã ñóðãàëòàä àøèãëàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýâ. Õ¿ñíýãò 6. Äîòóóð áàéðàíä õàìðàãäàæ áàéãàà õ¿¿õäèéí òîî Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 Äîòóóð áàéðíû îðíû òîî 37 740 37 846 36 921 Äîòóóð áàéðàíä àìüäàð÷ áóé õ¿¿õäèéí òîî 44 037 42 086 42 156 Äîòóóð áàéðàíä õàìðàãäàëòûí èíäåêñ 86.1 87.1 90.03. 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí áè÷èã ¿ñýã áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòûí ò¿âøèíã íýìýãä¿¿ëýõòàéëàãäàëòûí õóâü áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí à÷ õîëáîãäîëòîé ñóäàëãàà áîëëîî.Áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýã÷äèéã íýãäñýí á¿ðòãýëòýé áîëãîõçîðèëãîîð Áîëîâñðîëûí õ¿ðýýëýíãèéí ñóäëàà÷èä Àéìàã, íèéñëýëèéí Áîëîâñðîë, ñî¸ëûí ãàçðààñ“Áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýã÷”-èéã òîäîðõîéëîõ ñîðèë áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýã÷ õ¿¿õýä çàëóóñ, íàñàíäáîëîâñðóóëæýý. Ýíýõ¿¿ ñîðèëûã 2000 îíû õ¿í õ¿ðýã÷äýä çîðèóëñàí áè÷èã ¿ñãèéí àíõàí, äóíäàì, îðîí ñóóöíû òîîëëîãûí ñóäàëãààíû àñóóëòàä øàòíû ñóðãàëòûã òàíõèìûí áîëîí ÿâóóëûíîðóóëæ òóðøèëò òîîëëîãî õèéëýý. Ñîðèë íü áè÷èã õýëáýðýýð çîõèîí áàéãóóëæ, òýäíèé áè÷èã ¿ñãèéí¿ñýã ¿ë ìýäýã÷ áîëîí áàãà ìýäýã÷äèéã òîãòîîæ, ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõýä àíõààð÷ àæèëëàæ áàéíà.Àëáàí áóñ áîëîâñðîëûí “Áàãà, ñóóðü, á¿ðýí äóíä 2009-2010 îíû õè÷ýýëèéí æèëèéí ñòàòèñòèêèéíáîëîâñðîëûí ä¿éöñýí õºòºëáºð”-ººð áîëîâñðîë ìýäýýãýýð 2009 îíä áè÷èã ¿ñýã ¿ë ìýäýã÷íºõºí îëãîõ ñóðãàëòàä õàìðóóëàõ, õ¿í àìûí 4746 èðãýíèé 3546 íü áè÷èã ¿ñãèéí ñóðãàëòàä10 Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны 2009 оны үйл 12 Боловсролын салбарын 2007-2008, 2008-2009, 2009-2010 оны ажиллагааны тайлан, /УБ 2009 он/ хичээлийн жилийн статистикийн мэдээллийн эмхтгэл11 Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яамны 2009 оны үйл ажиллагааны тайлан, /УБ 2009 он/ 41
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ õàìðàãäñàí áºãººä 2009 îíû õóâüä òýäíèé 2133 àìüäðàëûí õýâ ìàÿã õàðààò áàéãàà çàðèì áóþó 60.2 õóâü íü áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäñàí áàéíà13. ñóìäûí õ¿¿õäèéí ñóðãóóëüä õàìðàãäàëòûí õóâü áàãà áàéíà. Àæèëã¿éäýë, ÿäóóðàë èõ áàéãààãààñ Èðãýäèéí áè÷èã ¿ñýãò òàéëàãäñàí áàéäëûã 2008 øàëòãààëàí îëîí õ¿¿õýä ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ îíòîé õàðüöóóëàõàä 20.9 õóâèàð ºññºí íü áè÷èã ÷àäàõã¿é áàéíà. 2008-2009 îíû õè÷ýýëèéí ¿ñýã ¿ë ìýäýã÷ èðãýäèéí òîî æèë òóòàì áóóð÷ æèëèéí ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëýýð ñóðãóóëèéí áàéãààã õàðóóëæ áàéãàà ÷ 1989 îíû òºâøèíä õ¿ð÷ ãàäíà áàéãàà õ¿¿õäèéí 33.9 õóâü, 2009 îíä ÷àäàõã¿é áàéãàà þì. Õ¿í àì, îðîí ñóóöíû òîîëëîãî 40.5 õóâü íü àìüäðàëûí ãà÷èãäëààñ øàëòãààëàí íü 10 æèëä íýã óäàà õèéãääýãýýñ 15-24 íàñíû ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ ÷àäàõã¿é áàéíà. çàëóó÷óóäûí áè÷èã ¿ñýã òàéëàãäàëòòàé õîëáîîòîé æèë òóòìûí ìýäýýëýë äóòìàã áàéäàã. Ìýäýýëëèéí  Ñóðãóóëèéí ãàäíà áàéãàà õ¿¿õäèéí òîî äóòìàã áàéäàë íü çîðèëòûí õýðýãæèëòèéí ÿâö, ¿ð äîðâèòîé áóóðàõã¿é áàéãàà íü áè÷èã ¿ñýãã¿é ä¿íã õàðüöóóëàõ, ýíý òàëààð àâàõ àðãà õýìæýýã çàëóó÷óóäûã òºðºí ãàðàõ ¿íäýñ áîëæ áàéíà. ñàéæðóóëàõàä ìóóãààð íºëººëæ áàéíà. Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë õýìæýý  Çàðèì àéìãèéí ñóðãóóëèéí äîòóóð áàéðûí  Ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí äóòìàã áàðèëãà øààðäëàãà õàíãàõã¿é àêòëàãäñàí íü áàéäëûã ººð÷ëºõ, ìýäýýëëèéã òîäîðõîé øèíýýð õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõèéã øààðäàæ äàâòàìæòàéãààð øèíý÷ëýí öóãëóóëæ, íýãòãýí áàéíà. áîëîâñðóóëàëò õèéõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ, áîëîâñðîëûí ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëèéí ñàí,  Ãàäààä óëñ îðîíä ñóð÷, àìüäàð÷ áàéãàà íýãäñýí òîãòîëöîî áèé áîëãîõ; õ¿¿õä¿¿äèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéí ñàí õàðààõàí á¿ðäýýã¿é áàéãàà íü çàðèì øàëãóóðûã òîîöîõîä  Ñóðãóóëüä îãò îðîîã¿é áîëîí ñóðãóóëèéí ãàäíà áýðõøýýëòýé áàéíà. Òóõàéëáàë, ãàäààä óëñ áàéãàà, òóõàéí æèëä ñóðãóóëü çàâñàðäñàí îðîíä ñóð÷ áàéãàà õ¿¿õäèéí òîî åðºíõèé õ¿¿õäèéí òîîí ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ, áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüä ñóðàëöàæ áàéãàà íýãòãýõ, áîäèò ìýäýýëýëä òóëãóóðëàí òýäíèéã íèéò ñóðàëöàã÷äûí òîîíä îðäîãã¿é ÷ òóõàéí ñóðãóóëüä áóöààæ îðóóëàõ, ýíý òàëààð ñóì, íàñíû ñóóðèí õ¿í àìûí òîîíä òîîöîãääîã íü áàã, õîðîîíîîñ íýãäñýí óäèðäëàãààð õàíãàæ, ìýäýýëëèéí áîäèò áàéäàëä íºëººëæ áàéíà. õàìòðàí àæèëëàõ, ýíý àæèëä èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãûí õàìòûí àæèëëàãààã óÿëäóóëàõ,  պ人, îðîí íóòãààñ Óëààíáààòàð õîò áîëîí ñóðãóóëü çàâñàðäàëòûã áóóðóóëàõàä òýäíèé ¿éë àéìãèéí òºâ, ñóóðèí ãàçàðò øèëæèí èðæ áóé àæèëëàãààã ÷èãë¿¿ëæ àæèëëàõàä àíõààðàõ; èðãýäèéí òîî íýìýãäýæ, çàðèì ñóðãóóëü õ¿÷èí ÷àäëààñàà èë¿¿ à÷ààëàëòàé àæèëëàæ áàéíà.  Õîò ñóóðèí, òºâëºðñºí ãàçàð, òîìîîõîí ñóìàíä Ýíý áàéäëààñ áîëæ õ¿¿õýä ñóðãóóëüä á¿ðýí ñóóðüøèõ èðãýäèéí øèëæèëò õºäºë㺺íèé õàìðàãäàæ ÷àäàõã¿é áàéõ ÿâäàë áàéíà. óëìààñ ñóìäûí ñóðãóóëèéí õ¿¿õäèéí òîî öººð÷ áàéíà. Èéìä õàìðàí ñóðãàëòûã íýìýãä¿¿ëýõ,  Èðãýä òóõàéí Çàñàã çàõèðãààíû íýãæèä øèëæèõ ñóðãóóëü çàâñàðäàëòûã áóóðóóëàõ, õàìðàí õºäºë㺺íèé á¿ðòãýëýý á¿ðýí õèéëãýäýãã¿é, ñóðãàëò áàãà õóâüòàé áàéãàà ñóìäûí ñóðãóóëèéí òóõàéí îðøèí ñóóãàà ãàçðàà õàÿãèéí à÷ààëëûã õàðãàëçàí ñóðãóóëèóäûí á¿òýö, õýâ á¿ðòãýëä õàìðàãääàãã¿é íü õ¿¿õäèéã ñóðãóóëü øèíæèéã îíîâ÷òîé áîëãîõ, çàñàã çàõèðãààíû çàâñàðäàõàä õ¿ðãýæ áàéíà. Á¿ñ íóòãèéí îíöëîã íýãæèéí ººð÷ëºëòòýé óÿëäóóëàí áîäëîãûí áàéäàë, áàéãàëü öàã óóðûí íºëººë뺺ñ òºâøèíä àâ÷ ¿çýõ; 13 Боловсролын салбарын 2009-2010 оны хичээлийн жилийн статистикийн мэдээлэл42
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Öýöýðëýãò õàìðàãäààã¿é 5 õ¿ðòýë íàñòàé õ¿¿õäèéã ñóðãóóëüä ýëñ¿¿ëýõ áýëòãýëèéã õàíãàõ, ñóìûí òºâä ñóðàëöàõ, àìüäðàõ îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ àæëûã ýöýã ýõèéí ñàíàë, ñàíàà÷èëãàä òóëãóóðëàí çîõèîí áàéãóóëàõ.Èéíõ¿¿ á¿õ íèéòýýð àíõàí øàòíû áîëîâñðîëýçýìøèõ Ìÿíãàíû õºãæëèéí õî¸ð äàõü çîðèëãûíõýðýãæèëò á¿ðýí õàíãàãäàõ áîëîëöîî á¿ðäýæáàéãàà áîëîâ÷ ¿ëäýæ áàéãàà áîãèíî õóãàöààíäñóäàëãàà ìýäýýëëýý íàðèéâ÷èëæ çàðèì òîäîðõîéàðãà õýìæýýã àâàõ øààðäëàãàòàé áàéãàà þì. 43
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ44
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 45
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ÆÅÍÄÝÐÈÉÍ ÒÝÃØ ÁÀÉÄËÛà ÄÝÌÆÈÍ ÇÎÐÈËÃÎ 3 ÕªÃƯ¯ËÆ, ØÈÉÄÂÝÐ ÃÀÐÃÀÕ Ò¯ÂØÈÍÄ ÝÌÝÃÒÝÉׯ¯ÄÈÉÍ ÎÐÎËÖÎÎà ÍÝÌÝÃį¯ËÝÕ Çîðèëò 6. 2009 îí ãýõýä áàãà áîëîí äóíä áîëîâñðîë ýçýìøèã×èéí äóíä, 2015 îí ãýõýä á¯õ øàòíû áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãàä ñóðàëöàã×äûí õ¯éñèéí çîõèñòîé õàðüöààã õàíãàõ ªíªªãèéí áàéäàë ýçýìøèæ áàéãàà ýìýãòýé, ýðýãòýé÷¿¿äèéí òîîíû õàðüöàà 2009 îíä 1.52, 2010 îíä 1.48 áàéíà. Ìàíàé óëñ æåíäýðèéí õºãæëèéí èíäåêñýýðýý Ýíäýýñ áîëîâñðîëûí øàò àõèõ òóñàì ñóðàëöàæ äýëõèéí 140 îðíîîñ 94 ä¿ãýýð áàéð, æåíäýðèéí áóé ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîî ýðýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ èë¿¿ ýðõ ìýäëèéí õýìæ¿¿ðýýð 76 îðíîîñ 65-ä áàéãàà áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. òóõàé Ìîíãîë Óëñ äàõü õ¿íèé ýðõèéí òºëºâ áàéäëûí òàëààðõè Çàñãèéí ãàçðûí èëòãýë 2010-ä Á¿õ øàòíû áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãàä äóðüäæýý14. Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õºãæ¿¿ëýõ, ñóðàëöàã÷äûí õ¿éñèéí õàðüöààã 2009 îíû õ¿éñèéí çîõèñòîé õàðüöààã õàíãàõ àñóóäëûã þóíû áàéäëààð á¿ñýýð àâ÷ ¿çâýë, Áàðóóí áîëîí Òºâèéí ºìíº áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãàä ñóðàëöàã÷äûí á¿ñýä áàãà áîëîâñðîë, Õàíãàéí áîëîí Áàðóóí õ¿éñèéí çîõèñòîé õàðüöààíä ¿íäýñëýõ ó÷èðòàé. á¿ñýä åðºíõèé áîëîâñðîë, Ç¿¿í á¿ñýä äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèæ áóé ýìýãòýé, ýðýãòýé÷¿¿äèéí 1990-ýýä îíû ýõýí ¿åèéí ýäèéí çàñãèéí øèëæèëò õàðüöààí äàõü çºð¿¿ áóñàä á¿ñèéí ò¿âøíýýñ ºíäºð íü ìàíàé óëñûí áîëîâñðîëûí òîãòîëöîîíä áàéíà. íºëººëæ ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿¿õäèéí ñóðãóóëüä Ä¿ðñëýë 10. Áàãà, åðºíõèé áîëîí äýýä áîëîâñðîë ñóðàëöàõ òîîíû õàðüöààã ãàæóóäóóëñàí õýäèé ÷ ýçýìøèã÷äèéí õ¿éñèéí õàðüöàà 2000 îíîîñ õîéø áàéäàë ñàéæðàõ õàíäëàãàòàé áàéíà. 1.80 1.53 1.47 1.48 1.50 1.50 Äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèõýýð 2000 îíä ñóðàëöàæ 1.60 1.44 áàéñàí îþóòíóóäûí 36.8 õóâü íü ýðýãòýé÷¿¿ä 1.40 áàéñàí áîë 2009 îíä 39.6 õóâü, 2010 îíä 40.4 1.07 1.06 1.08 1.06 1.05 1.08 1.20 õóâü áîëæ ºññºí áàéíà. 0.97 0.97 0.96 0.96 0.93 0.93 1.00 Áàãà, äóíä áîëîâñðîë ýçýìøèã÷äèéí äóíä 0.80 õ¿éñèéí õàðüöàà òýíöâýðæèõ íü äýýä áîëîâñðîë 0.60 ýçýìøèã÷äèéí äóíä õ¿éñèéí ÿëãàà áàãàñàõàä íºëººëæ óëìààð ÌÕÇ-óóä áèåëýãäýõ áîëîìæòîé 0.40 áîëîõ þì. Àíõàí øàòíû áîëîâñðîë ýçýìøèæ áóé 0.20 ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿¿õä¿¿äèéí õàðüöàà 2009 îíä 0.00 0.96, 2010 îíû áàéäëààð 0.96, äóíä áîëîâñðîë ñ ñ ñ ñ ð àæ ýçýìøèæ áóé ýìýãòýé, ýðýãòýé õ¿¿õä¿¿äèéí õàðüöàà á¿ á¿ á¿ á¿ òà íä àà óí í éí ¿í äó àé íá Ç¿ ðó âè 2009 îíä 1.07, 2010 îíä 1.07, äýýä áîëîâñðîë íã í àà Òº Áà ñû Õà Óë Óë Äýýä áîëîâñðîë ýçýøèæ áàéãàà ýìýãòýé, ýðýãòýé÷¿¿äèéí òîîíû õàðüöàà 14 Монгол Улс Азийн орнуудаас анх удаа эрэгтэй, эмэгтэйчүүд тэгш Åðºíõèé áîëîâñðîë ýçýìøèæ áàéãàà îõèä õºâã¿¿äèéí õàðüöàà эрхтэй болохыг тунхаглаж 1924 онд баталсан анхны Үндсэн Áàãà áîëîâñðîë ýçýìøèæ áàéãàà îõèä õºâã¿¿äèéí õàðüöàà хуулиараа хуульчилж өгсөн нь жендэрийн тэгш байдлыг хангахад чиглэсэн анхны алхам байсан юм. Ýõ ¿¿ñâýð: ÁÑØÓß46
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Õ¿ñíýãò 7. Áàãà, åðºíõèé áîëîí äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèã÷äèéí õ¿éñèéí õàðüöàà (2010 îí) Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2006 2007 2008 2009 2010 2015* Áàãà áîëîâñðîë ýçýìøèæ áàéãàà îõèä, õºâã¿¿äèéí õàðüöàà 0.98 0.97 0.97 0.96 0.96 1.0 Åðºíõèé áîëîâñðîë ýçýìøèæ áàéãàà îõèä, õºâã¿¿äèéí õàðüöàà 1.09 1.09 1.08 1.07 1.07 1.0 Äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèæ áàéãàà ýìýãòýé, ýðýãòýé÷¿¿äèéí òîîíû 1.53 1.57 1.54 1.52 1.48 1.0 õàðüöàà *- Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÕÁàãà áîëîâñðîë ýçýìøèæ áàéãàà îõèä, õºâã¿¿äèéí ýçýìøèæ áóé õºâã¿¿äèéí ýçëýõ õóâü 48.1, 48.3õ¿éñèéí õàðüöàà ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õàðüöàíãóé áîëñîí íü ýíýõ¿¿ òóøààë çîõèõ ¿ð ä¿íãýý ºã÷òîãòâîðòîé õàäãàëàãäàæ áàéíà. îõèä, õºâã¿¿äèéí õ¿éñèéí õàðüöààíä ººð÷ëºëò ãàðàõ, õ¿éñèéí ÿëãààòàé áàéäëûí çºð¿¿ áàãàñàõàäÁàãà àíãèàñ ñóðãóóëü çàâñàðäàõ õ¿¿õäèéí òîîíä íºëººëæ áàéíà.ýðýãòýé õ¿¿õäèéí ýçëýõ õóâü áóóðàõ õàíäëàãàòàéáàéíà. 2009 îíä 966 õ¿¿õäèéí 594 áóþó 61.5 Äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèæ áóé ýìýãòýé,õóâü íü ýðýãòýé õ¿¿õýä áàéíà. Áàãà áîëîâñðîëä ýðýãòýé÷¿¿äèéí òîîíû õàðüöààíû ÿëãàà ñ¿¿ëèéíõºâã¿¿äèéí òîî íýìýãäýæ áàéãàà íü îõèä, æèë¿¿äýä õàðüöàíãóé áàãàñ÷ áàéíà. Äýýäõºâã¿¿äèéí õ¿éñèéí õàðüöààíû òîãòâîðòîé áîëîâñðîë ýçýìøèæ áóé ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõáàéäàëä íºëººëæ áàéíà. õóâü 2008 îíä 0.03, 2009 îíä 0.02, 2010 îíä 0.04 íýãæýýð áóóð÷, òîîíû õàðüöààíä ýðýãòýé÷¿¿äèéíÅðºíõèé áîëîâñðîë ýçýìøèæ áàéãàà õºâã¿¿äèéí ýçëýõ õóâü ààæìààð íýìýãäýæ áàéíà.òîî æèë èðýõ òóòàì ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà.2005-2006 îíä òóõàéí íàñíû íèéò ñóðàëöàã÷äûí Äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèæ áàéãàà ýìýãòýé,äóíä õºâã¿¿äèéí ýçëýõ õóâü 36.8 áàéñàí áîë 2006 ýðýãòýé÷¿¿äèéí òîîíû õàðüöàà íü òóõàéí æèëäîíä 47.7, 2007 îíä 47.9, 2008 îíä 48.1, 2009 îíä åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü òºãñºã÷èä48.3 áîëñîí áàéíà. áîëîí ìýðãýæëèéí ñóðãàëò-¿éëäâýðëýëèéí òºâä ýëñýã÷äèéí òîîíû ºñºëò, áóóðàëòààñ øóóäÝíäýýñ õàðàõàä 2009 îí ãýõýä áàãà áîëîí äóíä õàìààðàëòàé þì.áîëîâñðîë ýçýìøèã÷äèéí äóíä ñóðàëöàã÷äûíõ¿éñèéí çîõèñòîé õàðüöààã õàíãàõ òàëààð Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí 11 ä¿ãýýðäýâø¿¿ëñýí çîðèëò ¿íäñýíäýý õàíãàãäàõ àíãèéã 2009 îíä 34.9 ìÿíãàí ñóðàã÷ òºãñ÷ýý.áîëîìæòîé ãýæ ä¿ãíýæ áîëîõîîð áàéíà. Òýäãýýðýýñ 2009 îíä 45.6 õóâü íü ýðýãòýé ñóðàëöàã÷ áàéâ. Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüÌÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòûí “Õ¿éñèéí òýãø òºãñºã÷人ñ 2009 îíä 32.5 ìÿíãàí ñóðàëöàã÷ èõ,áàéäëûã õàíãàõ” çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð äýýä ñóðãóóëüä ýëñýí ñóðàëöæýý. Òóõàéí æèëä ñóóðüÁîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ñàéäûí áîëîâñðîë ýçýìøèã÷äýýñ 2009 îíä 13952 õ¿¿õýä“Ýëñýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ òóõàé” 2006 îíû 486 ìýðãýæëèéí ñóðãàëò-¿éëäâýðëýëèéí òºâ¿¿äýä òóñäóãààð òóøààë ãàð÷, 2006-2007 îíû õè÷ýýëèéí òóñ ýëñýí ñóðàëöñàí áàéíà. Ìýðãýæëèéí ñóðãàëòæèëýýñ åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí 9 ä¿ãýýð ¿éëäâýðëýëèéí òºâ¿¿äýä ñóðàëöàã÷äàä 2010 îíîîñàíãè òºãñºã÷äèéí 80-ààñ äîîøã¿é õóâèéã 10 ýõëýí ñàð á¿ð 45000 òºãðºãèéí òýòãýëýã îëãîæäóãààð àíãèä ýëñ¿¿ëæ, ò¿¿íä ýðýãòýé ñóðàëöàã÷äûí óðàìøóóëàõ áîëñîí íü òóñ òºâ¿¿äýä ñóðàëöàã÷äûíýçëýõ õóâèéã óëñûí õýìæýýíä 48.0 õóâüä õ¿ðãýõýýð òîîã íýìýãä¿¿ëýõ õºø¿¿ðýã áîëîâ.çààñàí15 áàéíà. 2006-2007, 2007-2008 îíûõè÷ýýëèéí æèëä õ¿éñèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí 9 ä¿ãýýð àíãèòàëàà𠺺ð÷ëºëò ãàðààã¿é áàéíà. Õàðèí 2008, òºãñºã÷äèéí òîäîðõîé õýñýã íü ìýðãýæëèéí2009 îíû õè÷ýýëèéí æèëä åðºíõèé áîëîâñðîë ñóðãàëò-¿éëäâýðëýëèéí òºâä ýëñýí ñóðàëöäàã áºãººä òýäíèé äèéëýíõ íü ýðýãòýé õ¿¿õýä áàéäàã íü äýýä áîëîâñðîë ýçýìøèæ áàéãàà ýðýãòýé,15 “Элсэлтийг нэмэгдүүлэх тухай” БСШУ-ны сайдын 2006 оны 12 сарын 29-ний өдрийн 486 дугаар тушаал ýìýãòýé÷¿¿äèéí òîîíû õàðüöààíä íºëººëæ áàéíà. 47
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë äóòìàã õýâýýð áàéíà. ßëàíãóÿà, äýýä áîëîâñðîë ýçýìø¿¿ëýõýä ìýðãýæëèéí îíöëîã, èíæåíåð Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí áàãø íàðûí òåõíèêèéí àæèëòàí áýëòãýõ óë ñóóðüòàé ñóäàëãàà, õóâüä æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ òàëààð ò¿¿íä ñóóðèëñàí íýãäñýí áîäëîãî ¿ã¿éëýãäñýýð áàðèìòëàõ òóõàéëñàí áîäëîãî áàéõã¿éãýýñ áàãø áàéíà. íàðûí õ¿éñèéí õàðüöàà õýò àëäàãäñàí áàéíà. Òóõàéëáàë, 2009-2010 îíû õè÷ýýëèéí æèëèéí Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà ñòàòèñòèêèéí ìýäýýëëýýð åðºíõèé áîëîâñðîëûí õýìæýý ñóðãóóëüä àæèëëàæ áàéãàà íèéò 26.0 ìÿíãàí áàãøèéí 4750 áóþó 18.2 õóâèéã ýðýãòýé áàãø íàð  Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí ýçýëæ áàéíà. õºãæëèéí îäîî, èðýýä¿éä øààðäëàãàòàé àæëûí áàéð, ìýðãýæëèéí õýðýãöýýã èæ á¿ðýí ñóäàëæ, Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí íèéò áàãø íàðò ò¿¿íä òóëãóóðëàñàí æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ýðýãòýé áàãøèéí ýçëýõ õóâü ýìýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ; õàðüöàíãóé áàãà áàéãàà íü áàãø áýëòãýõ ñóðãóóëèéí ýëñýëò, òºãñºëòºä æåíäýðèéí õàðüöàà  Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüä îäîî ìºðäºæ àëäàãäñàíòàé õîëáîîòîé þì. Òóõàéëáàë, 2009 îíä áóé ñóðãàëòûí õºòºëáºð, ñóðàõ áè÷ã¿¿äèéí òóñ ìýðãýæëýýð 3447 îþóòàí òºãññºíèé 712 áóþó àãóóëãà, àðãà ç¿é íü æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã 20.7 õóâü íü ýðýãòýé òºãñºã÷èä áàéâ. õàíãàæ áóé ýñýõýä øèíæèëãýý õèéõ, ò¿¿íä òóëãóóðëàí òîäîðõîé áîäëîãî áîëîâñðóóëàí Ýíýõ¿¿ òýíöâýðã¿é áàéäëààñ ¿¿äýí åðºíõèé õºòºëáºð, àðãà ç¿éã øèíý÷ëýõ àæëûã çîõèîí áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüä ýðýãòýé áàãøèéí ¿ëãýð, áàéãóóëàõ; äóóðàéëàë äóòàãäàæ áàéãàà þì.  Áàãø áýëòãýæ áóé ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãóóäàä Á¿õ øàòíû áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãàä æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé ýëñýëòèéí áîäëîãî ñóðàëöàã÷äûí õ¿éñèéí òýíöâýðò áàéäëûã õàíãàõàä áàðèìòëàõ; ÷èãëýñýí òºðèéí íýãäñýí áîäëîãî, àðãà õýìæýý Çîðèëò 7: Öàëèíòàé àæèë ýðõýëæ áàéãàà õ¯í àìûí æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ ªíªªãèéí áàéäàë Õ¿ñíýãò 8. պ人 àæ àõóéãààñ áóñàä ñàëáàðò öàëèíòàé àæèë ýðõýëæ áàéãàà õ¿í àìûí äîòîð Ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü ò¿âøèí 2007-2009 îíä 62-63 îð÷èì õóâü áàéñàí áîëîâ÷ 2010 îíä 56.2 õóâü áîëæ áóóðñàí áàéíà. Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 2010 2015* Ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæèëëàõ õ¿÷íèé îðîëöîîíû 17. պ人 àæ àõóéãààñ ò¿âøèí ýðýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ 10 îð÷èì õóâèàð áóñàä ñàëáàðò öàëèíòàé äîîãóóð áàéäàã. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæèëëàõ õ¿÷íèé àæèë ýðõýëæ áàéãàà 53.1 53.0 48.8 48.4 50.0 îðîëöîîíû ò¿âøèí áóóðàõàä ýäèéí çàñàã, õ¿í àìûí äîòîð ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü õºäºëìºðèéí çàõ çýýëä ãàð÷ áóé ººð÷ëºëò íýãýí àäèë íºëººëæ áàéãàà áîëîâ÷ õ¿¿õýä àñðàõ, ãýðèéí àæèë õèéõ, òýòãýâýðò ýðò ãàðàõ çýðýã õ¿÷èí ç¿éëñ *-Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: Õ¿í àìûí àæèë ýðõëýëòèéí æèëèéí òàéëàí, 1990-2008; ãîëëîí íºëººëäºã áàéíà. ¯ÑÕ. Àæèëëàõ õ¿÷íèé ñóäàëãàà, 2009-2010,48
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÝìýãòýé÷¿¿äèéí àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí 2010 îíä ÿìàð ÷ õºäºëìºðèéí ¿íýëýìæã¿é áàéäàã ãýðèéí9.2 õóâü áîëæ ºìíºõ îíûõîîñ 2.3 õóâèàð áóóðñàí õºäºëìºð ýðõëýëòèéã áàÿëàã á¿òýýñýíä òîîöîõáàéíà.16 Ýíý ¿ç¿¿ëýëòèéã õîò, õºäººãººð àâ÷ çýðýã ºðãºí õ¿ðýýòýé õàðèëöààã çîõèöóóëàõààð¿çýõýä ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæèëã¿éäýë õîòîä èë¿¿ òóñãàñàí áàéíà.ºíäºð áàéíà17 . Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàëÕÀÀ-ààñ áóñàä ñàëáàðò öàëèíòàé àæèë ýðõëýã÷äèéíäîòîð ýðýãòýé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâèéí  Õ¿¿õýä àñðàõ, ãýðèéí àæèë õèéõ, òýòãýâýðòæèí îéðîëöîî áàéãàà ÷ ýìýãòýé÷¿¿äèéí öàëèí ýðò ãàðàõ çýðýã õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººë뺺ðõºëñíèé ò¿âøèí ýðýãòýé÷¿¿äèéí äóíäàæ öàëèíãààñ ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýäèéí çàñãèéí èäýâõè15.0 îð÷èì õóâèàð äîîãóóð áàéíà. Ýìýãòýé÷¿¿ä ýðýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ äóòóó áàéõ ÿâäàëẺíèé áà æèæèãëýí õóäàëäàà, áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ¿ðãýëæèëñýýð áàéíà.ìýíä, íèéãìèéí õàëàìæ, çî÷èä áóóäàë, çîîãèéíãàçàð, ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë÷èëãýý çýðýã áèåèéí õ¿÷íèé  Õ¿í àì ç¿éí îíöëîãîîñ õàìààðàí õºäºëìºðèéíõºäºëìºð áàãà øààðäàõ ñàëáàðò ãîëëîæ áàéãàà íàñíû õ¿í àìûí ºñºëò ºíäºð áàéãàà õýäèé ÷áîë ýðýãòýé÷¿¿ä óóë óóðõàé, áàðèëãà, çàì òýýâýð ýäèéí çàñãèéí ºñºëò íü õºäºëìºð øèíãýýëòçýðýã ºíäºð á¿òýýìæòýé ñàëáàðò çîíõèëæ áàéãàà áàãàòàé õýâýýð áàéíà. Ýíý íü ýðýãòýé,íü òýäíèé öàëèí õºëñíèé ÿëãààòàé áàéõàä íºëººëæ ýìýãòýé÷¿¿äèéí àëü àëèíûõ íü õóâüä àæèëëàõáàéíà. õ¿÷íèé îðîëöîîíû ò¿âøèí áóóðàõàä íºëººëæ áàéíà.Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí áîäëîãûí àðãà õýìæýý  Õºäºëìºð ýðõëýëòèéí òîîí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äÌîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ Æåíäýðèéí õàðüöàíãóé ñàéæèð÷ áàéãàà ÷ ÷àíàðûíýðõ òýãø áàéäëûã õàíãàõ òóõàé õóóëèéí òºñëèéã ººð÷ëºëò áàãà áàéíà. Íèéò õºäºëìºðîëîí óëñûí õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóäûí ñàíõ¿¿, ýðõëýã÷äèéí äîòîð ºðõèéí áèçíåñò öàëèíòåõíèêèéí äýìæëýãòýéãýýð áîëîâñðóóëæ ÓÈÕ õºëñã¿é îðîëöîã÷, õóâèàðàà õºäºëìºð2011 îíû õàâðûí ÷óóëãàíààðàà õýëýëöýí áàòëàâ. ýðõëýã÷äèéí ýçëýõ õóâèéí æèí õàðüöàíãóéÓã õóóëüä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿íèéã õ¿éñýýð íü ºíäºð áàéõ õàíäëàãà ¿ðãýëæèëæ áàéíà.ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ ÿâäëûã àðèëãàõ, óëìààðóëñ òºð, ýäèéí çàñàã, íèéãýì, ñî¸ëûí àìüäðàë,  ªðõèéí öàëèíã¿é õºäºëìºðèéã àëü áîëîõîîðãýð á¿ëèéí õàðèëöààíä æåíäýðèéí ýðõ òýãø ìåõàíèêæóóëæ õºíãºâ÷ëºõ çàìààð öàã õýìíýæáàéäëûã õýâø¿¿ëýõ íºõöºë, áîëîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ öàëèí õºëñòýé ñàëáàðò øèëæèí àæèëëàõýðõ ç¿éí ¿íäñèéã òîäîðõîéëñîí áàéíà. Ýíý áîëîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ õýðýãòýé áàéíà.õóóëèàð õºäºëìºð ýðõëýëò áîëîí õºäºëìºðèéíõàðèëöàà, ñî¸ë, áîëîâñðîëûí ñàëáàð äàõü ýðõ  Ãýð á¿ëèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûã èë¿¿ òýíöâýðòýéòýãø áàéäëûã áàòàëãààæóóëàí, ýðýãòýé, ýìýãòýé õóâààðèëàõ ÷èãëýëä íèéãìèéí çºâ õàíäëàãàõ¿ì¿¿ñ àæëûí áàéðàà õàäãàëàí ¿ëäýõ, ìýðãýæèë, òºëºâø¿¿ëýõýä çîõèöñîí õóóëü ýðõç¿éíìýäëýãýý äýýøë¿¿ëýõ, õºäºëìºðèéí øóäàðãà ìåõàíèçì, ñî¸ëûí áîäëîãî ¿ã¿éëýãäýæ áàéíà.¿íýëýìæ á¿õèé öàëèí õºëñ àâàõ, ñóð÷ áîëîâñðîõ,ñóðãàëòûí òýòãýëýãò õàìðàãäàõ çýðýã íèéãìèéí  Õ¿¿õäèéí öýöýðëýã, õ¿¿õýä àñðàõ, ñààòóóëàõõàðèëöààíä õ¿éñýýð àëàã÷ëàõûã õîðèãëîñîí îëîí ãàçðóóäûí õ¿ðòýýìæ áàãà, ýíý ÷èãëýëèéíçààëò òóñãàãäæýý. Ò¿¿í÷ëýí ýõ, õ¿¿õäèéí ýðõ àøãèéã ¿éë÷èëãýý õºãæèõ òààòàé îð÷èí íºõöºëõàìãààëàõ, ñóðãóóëüä ýëñýã÷äèéí òîîíû õÿçãààð, á¿ðäýýã¿é áàéíà.çàð ìýäýýíä àëèâàà àæèëä èðãýäèéã àâàõäàà öàðàéç¿ñ, íàñ, õ¿éñýýð ÿëãàâàðëàõã¿é áàéõ, ãýðèéí Õºäºëìºðèéí çàõ çýýëä áîëîí õºäºëìºðèéíàæèë áóþó õ¿¿õýä ºñãºõ, õºãøäèéã àñðàõ çýðýã õàðèëöààíû õ¿ðýýíä íàñ, õ¿éñ, áóñàä ¿íäýñëýëýýð ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ òîõèîëäîë áîäèòîé áàéãàà16 Монгол Улсын статистикийн эмхтгэл, 2010, ҮСХ íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí öàëèí õºëñòýé àæèë õèéõýä17 “Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллого”-ын үндсэн үр ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà. дүн, ҮСХ 49
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà õýðýãñëýýð äýìæèõ öîãö áîäëîãûã ¿íäýñíèé õýìæýý õºãæëèéí òºëºâëºëò, ñàíõ¿¿ òºñâèéí áîëîí õºäºëìºðèéí àñóóäàë õàðèóöñàí áàéãóóëëàãóóä  Õ¿í á¿ðèéí ýäèéí çàñãèéí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëæ õàìòðàí áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ, èíãýõäýý çîõèñòîé á¿òýýìæòýé, àþóëã¿é àæèëëàãàà, ýð¿¿ë ýðýãòýé ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí õºäºëìºð ýðõëýëòýä àõóéí øààðäëàãà õàíãàñàí àæëûí áàéðàíä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéã óðüä÷èëàí òîîöîõ; àæèëëàõ, àìüæèðãààíäàà õ¿ðýëöýõ¿éö öàëèí õºëñ, îðëîãîòîé áàéõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ íü  Ýìýãòýé÷¿¿ä, ÿëàíãóÿà àæèë îëîõîä ñàëáàð äóíäûí çîõèöóóëàëò øààðäñàí íàðèéí áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ áóé àõèìàã íàñíû, óð òºâºãòýé àñóóäëûã øèéäâýðëýõ ÷èãëýëýýð ÷àäâàð äîîãóóð, ãýð á¿ëèéí ¿¿ðýã õàðèóöëàãûí Çàñãèéí ãàçàð, õóâèéí õýâøèë, èðãýíèé óëìààñ á¿òýí öàãààð àæèëëàõ áîëîìæã¿é íèéãìèéí ç¿ãýýñ õàìòûí õ¿÷èí ÷àðìàéëò ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýðýëò õýðýãöýýíä íèéöñýí ãàðãàõ; õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ òóñãàéëñàí õºòºëáºð, òºñºë áîëîâñðóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ;  Õºäºëìºð ýðõëýëòèéã äýìæèõ áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã íü ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí áîëîí  Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ºðõèéí öàëèíã¿é õºäºëìºðò áàéãàëü îð÷íû áîäëîãîòîé íÿãò óÿëäóóëàí çàðöóóëæ áóé öàãèéã áàãàñãàõ, æèæèã áèçíåñ òºëºâëºõ; ýðõýëæ, àëáàí áóñ ñåêòîðò àæèëëàã÷äûã íºõºðëºë õîðøîîíû õýëáýðò øèëæèõýä íü  Öàëèí õºëñã¿é ºðõèéí õºäºëìºðò îð÷èí ¿åèéí äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çàìààð öàëèí õºëñòýé àæëûí òåõíèê, òåõíîëîãèéí îëîëòûã íýâòð¿¿ëýõ, áàéðíû õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ; áóñäàä õºëñ òºëæ õèéëãýõ çàìààð öàëèí õºëñòýé ñàëáàð áîëãîõ çîõèîí áàéãóóëàëò, ýðõ  Õºäºëìºðèéí õóóëü òîãòîîìæèéí øèíý÷ëýëèéí ç¿éí îð÷èí íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ; õ¿ðýýíä ýìýãòýé÷¿¿äýä ýðõ òýãø áîëîìæ îëãîõ çîõèöóóëàëò, ìåõàíèçìûã áîëîâñðîíãóé  Öààøèä ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õ¿ðýýíä õèéõ áîëãîõ; òîìîîõîí ººð÷ëºëò øèíý÷ëýëä æåíäýðèéí ìýäðýìæòýé õàíäàæ, õ¿íèé àþóëã¿é áàéäëûí  Õºäºëìºðèéí õàðèëöààíû õ¿ðýýíä ãàð÷ áóé áîëîí æåíäýðèéí òýãø ýðõèéí ¿¿äíýýñ ä¿í ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòûã èëð¿¿ëýõ, òàñëàí øèíæèëãýý õèéñíèé ¿íäñýí äýýð õýðýãæ¿¿ëæ çîãñîîõ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ÷èãëýëä áàéõ; íèéãìèéí ò¿íøëýëèéí áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîîòîéãîîð àæèë îëãîã÷èä áîëîí  Öººí õ¿í àì, ºðãºí óóäàì ãàçàð íóòàãòàé, àæèëòíóóäûí äóíä ñóðãàëò, ñóðòàë÷èëãàà õîò õºäººãèéí õºãæëèéí ÿëãàà èõòýé çýðýã çîõèîí áàéãóóëàõ, ìýðãýæèë-àðãà ç¿éí îíöëîã íºõöºë áàéäëàà õºãæëèéí áîäëîãî çºâëºãºº ºãºõ; òºëºâëºëòºä õàðãàëçàí ¿çýæ, õºäººãèéí, ÿëàíãóÿà àëñëàãäñàí á¿ñ íóòàãò æåíäýðèéí  Ýìýãòýé÷¿¿äèéí õºäºëìºð ýðõëýõ áîëîìæèéã çîõèõñòîé õàðüöààã õàíãàñàí õ¿í àìûí á¿ðä¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí íèéãìèéí ¿éë÷èëãýýíèé õºäºëìºð ýðõëýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð äýä á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ, ò¿¿íèé äîòîð õ¿¿õäèéí èë¿¿ èõ õ¿÷èí ÷àðìàéëò ãàðãàõ. ¯¿íä îëîí öýöýðëýã, ñóðãóóëèéí ºìíºõ áîëîí ñóðãóóëèéí óëñûí áàéãóóëëàãà, äîíîð îðíóóäûí äýìæëýã íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéã ñààòóóëàõ ¿éë÷èëãýý, òóñëàëöààã ò¿ëõ¿¿ ÷èãë¿¿ëýõ; ºäºð ºíæ¿¿ëýõ á¿ëýã çýðãèéí õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõàä ÷èãëýñýí õºðºí㺠îðóóëàëòûã  Õºäºëìºðèéí çàõ çýýëèéã òýëæ, àæèëëàõ íýìýãä¿¿ëýõ; õ¿÷íèé øèíãýýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä àæ àõóéí íýãæ, ÿëàíãóÿà ÕÀÀ-í ñàëáàðûí  Öàãààð õºäºëìºðëºæ õºëñºº àâàõ òîãòîëöîîã ìàëûí ãàðàëòàé ò¿¿õèé ýäýä áîëîâñðóóëàëò á¿ðä¿¿ëæ ýìýãòýé÷¿¿äèéí àæèëëàõ õ¿÷íèé õèéæ ýöñèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ æèæèã îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ; ¿éëäâýðèéã õºðºí㺠îðóóëàëò, çýýëèéí õ¿¿, òàòâàð çýðýã ýäèéí çàñãèéí õºø¿¿ðýã, áóñàä àðãà50
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÇîðèëò 8: Óëñ òªð, øèéäâýð ãàðãàõ ò¯âøèíä ýìýãòýéׯ¯äèéí îðîëöîîã íýìýã䯯ëýõ.ªíªªãèéí áàéäàë ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü 1992 îíä 8.0 áàéñàí áîë 1996 îíä 9.3, 2004 îíä 13.7, 2008 îíûÑ¿¿ëèéí æèë¿¿äèéí ñóäàëãààãààð ýìýãòýé÷¿¿ä ñîíãóóëèàð 18.5 áîëæ òàñðàëòã¿é ºññºí áàéíà.ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ ºíäºð áîëîâñðîë ýçýìøèõáîëñîí õýäèé ÷ óäèðäàõ áîëîí øèéäâýð ãàðãàõ 2008 îíû ñîíãóóëèéí äàðàà õàìòàðñàí Çàñãèéíò¿âøíèé àëáàí òóøààëä ýìýãòýé÷¿¿äèéí òºëººëºë ãàçàð áàéãóóëàãäñàí áºãººä ò¿¿íèé êàáèíåòàä 2áàãà õýâýýð áàéíà. 1992 îíû ñîíãóóëèàð ýìýãòýé ñàéä, 4 ýìýãòýé äýä ñàéä òîìèëîãäñîíýìýãòýé÷¿¿ä ¿íäýñíèé ïàðëàìåíòûí íèéò íü 1992 îíîîñ õîéøõè Çàñãèéí ãàçàð äàõüãèø¿¿äèéí 3.9 õóâü, 1996 îíû ñîíãóóëèàð 9.2 õóâü, ýìýãòýé÷¿¿äèéí òºëººëëèéí õàìãèéí ºíäºð2000 îíû ñîíãóóëèàð 11.8 õóâèéí òºëººëºëòýé ¿ç¿¿ëýëò áàéâ.áîëæ ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéñàí ÷ 2004 îíûñîíãóóëèàð 6.6 õóâü, 2008 îíû ñîíãóóëèàð 3.9 2010 îíû áàéäëààð á¿õ øàòíû Çàñàã äàðãà, Çàñàãõóâü áîëæ áóóð÷ýý. äàðãûí îðëîã÷ íàðûí 17.3 õóâü íü, Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçðûí õýëòñèéí äàðãà íàðûí 28.1 õóâü íüÓëñûí Èõ õóðàëä íýð äýâøèã÷äèéí äóíä ýìýãòýé÷¿¿ä áàéíà. Õ¿ñíýãò 9. Òºðèéí íèéò àëáàí õààã÷äûí äîòîð ýìýãòýé, ýðýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü Ýìýãòýé Ýðýãòýé Òîî Òîî Õóâü Òîî õóâüÓëñ òºð 2865 613 21.4 2252 78.6Òºðèéí çàõèðãàà 14420 7878 54.6 6542 45.4Òºðèéí òóñãàé 28475 2585 9.1 25890 90.9Òºðèéí ¿éë÷èëãýý 102463 73310 71.5 29153 28.5Ä¿í 148223 84386 56.9 63837 43.1 Ýõ ¿¿ñâýð: Òºðèéí àëáàíû çºâëºëººñ ãàðãàñàí òºðèéí àëáàí õààã÷äûí á¿ðýëäýõ¿¿í õºäºë㺺íèé ñòàòèñòèêèéí 2010 îíû òîéì ìýäýýÄýýðõ õ¿ñíýãòýýñ õàðàõàä òºðèéí àëáàíä õààã÷äûí 21.4 õóâü íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéãàà íü óëñàæèëëàã÷äûí 56.9 õóâü íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéãààãààñ òºðèéí áîëîí áîäëîãûí øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä71.5 õóâü íü òºðèéí ¿éë÷èëãýý áóþó áîëîâñðîë, ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîî ýðýãòýé÷¿¿äèéíõýýñýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàìãààëàë çýðýã ñàëáàðò áàãà áàéíà ãýñýí ¿ã þì. Ãýõäýý óëñ òºðèéí àëáàíàæèëëàæ áàéíà. Õàðèí óëñ òºðèéí àëáàí õààã÷äûí àæèëëàæ áóé ò¿âøèíã àâ÷ ¿çýõýä äóíä, äîîä øàòàíä ýìýãòýé÷¿¿ä íýëýýä áàéíà. Õ¿ñíýãò 10. Óëñûí Èõ Õóðàëä ñîíãîãäñîí, íýð äýâøñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâüØàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 1990 2007 2008 2009 2010 2015*Óëñûí Èõ Õóðàëä ñîíãîãäñîí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü 24.9 6.6 3.9 3.9 3.9 30.0Óëñûí Èõ Õóðàëä íýð äýâøñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü - - 18.5 - - 30.0 *-Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: Òºðèéí àëáàíû çºâëºëººñ ãàðãàñàí òºðèéí àëáàí õààã÷äûí á¿ðýëäýõ¿¿í õºäºë㺺íèé ñòàòèñòèêèéí 2010 îíû òîéì ìýäýýÓëñ òºð, áîäëîãûí øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä áîëîí øàëòãààí, íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñèéã çàðèìòºðèéí áàéãóóëëàãûí äýýä øàòíû àëáàí òóøààëä ñóäàëãààíä òîäðóóëñàí áàéíà.ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîî õàíãàëòã¿é áàéãààãèéí 51
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Õ¿ñíýãò 11. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîî äýýøëýõã¿é áàéãààãèéí øàëòãààí õóâèàð, (2010 îí) ªºðñ人ñ íü øàëòãààëæ áóé õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä 54.9 Óëñ òºðèéí áîëîí øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä àæèëëàõ ÷àäâàð á¿õèé ýìýãòýé÷¿¿ä öººí áàéíà 12.1 Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ãýð îðíû áîëîí àëáàí àæëûí ¿¿ðýã õàðèóöëàãà, à÷ààëàë èõ áàéíà 14.9 Òýä óëñ òºðä îðîõ ñîíèðõîë áàãà áàéíà 8.8 ªºðñäèéíõ íü õè÷ýýë ç¿òãýë ñóë áàéíà 8.7 Ýâñýí íýãäýæ çîõèîí áàéãóóëàëòàä îðæ ÷àäàõã¿é áàéíà 4.7 Òýä óëñ òºðä ººðèéí õ¿ðýýëýë, áàãèéã á¿ðä¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéíà 5.7 Áóñàä õ¿÷èí ç¿éë 45.1 Óëñ òºðèéí õ¿÷í¿¿äýä ýìýãòýé÷¿¿äèéã øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä îðîëöóóëàõ ñîíèðõîë áàãà áàéíà 30.4 Ýìýãòýé÷¿¿äèéã ¿íýëýõ, äýìæèõ, íèéãýì ñýòãýë ç¿éí óóð àìüñãàë äîîãóóð ò¿âøèíä áàéíà 14.3 Ìýäýõã¿é 0.4 Íèéò 100.0 Ýõ ¿¿ñâýð: Òºðèéí àëáàíû çºâëºëèéí àæëûí àëáà, Òºðèéí àëáàí õààã÷äûí á¿ðýëäýõ¿¿í, õºäºë㺺íèé ñòàòèñòèêèéí òîéì, 2010. “Ìîíãîë äàõü àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäàë” Ñóäàëãààíû òàéëàí, 2010. Ñóäàëãààíû äýýðõ ìýäýýëëýýñ õàðàõàä íýãä¿ãýýðò, óëñ òºðèéí íàìóóäàä áàãà áàéäàã íü ãîë õ¿÷èí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ººðñäèéíõ íü õ¿ñýë ñîíèðõîë, ç¿éë áîëæ áàéíà. Øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä õè÷ýýë ç¿òãýë ñóë áàéãààãààñ, õî¸ðäóãààðò, ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ íü ÿìàð à÷ ýìýãòýé÷¿¿äèéã óëñ òºðä îðóóëàõ ñîíèðõîë õîëáîãäîëòîé áîëîõ òóõàéä ñóäàëãààíààñ äàðààõü ä¿ð çóðàã õàðàãäàæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 12. Øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ øàëòãààí Çàí ÷àíàð òàëààñ íü ¿íýëñýí ¿íýëãýý Õóâü Þìûã îëîí òàëààñ íü áîäîæ ÷àääàã óõààëàã, àëèâààä ìýäðýìæòýé õàíääàã 16.3 Àìüäðàë àâ÷ ÿâàõ ÷àäâàðòàé áàéäàã 10.0 Øóäàðãà áàéæ ÷àäíà 16.7 Ýðýãòýé÷¿¿äýýñ èë¿¿ áîëîâñðîëòîé 2.6 Ýðýãòýé÷¿¿äèéí îëæ ÷àäààã¿éã õàðæ ÷àääàã 4.1 Þìàíä äàé÷èí, øèéäýìãèé õàíääàã, øèéäâýð ãàðãàõäàà ñàéí 4.5 Õ¿íëýã 0.4 Ýìýãòýé÷¿¿ä øèéäâýð ãàðãàõäàà çàð÷èì÷ áàéäëààð õàíääàã 3.7 Îðîëöîî òàëààñ íü ¿íýëñýí ¿íýëãýý Õóâü Óëñ òºðä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîî ìàø ìóó áàéíà òèéìýýñ íýìýãä¿¿ëýõ õýðýãòýé 12.6 Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ íü ÷óõàë 21.9 Ýìýãòýé÷¿¿ä îëîí áîë òºð öýâýð áàéíà 1.5 Óëñ îðíû õºãæèëä õýðýãòýé 1.1 Èðãýäèéí òºëºº àæèëëàõ áîë õýíèéã ÷ äýìæèíý 0.4 Àëü ÷àäâàðòàé íü ñîíãîãäîõ áîëîìæòîé 0.4 Ìýäýõã¿é 0.4 Ýõ ¿¿ñâýð: “Ìîíãîë äàõü àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäàë” ñóäàëãààíû òàéëàí. 2010. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä îðîëöîõ áîëîìæòîé ãýæ ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí 66.5 îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõèéã äýìæäýãã¿é ãýñýí áàéð õóâü íü ¿çñýí áàéíà. ñóóðèéã ñóäàëãààíä îðîëöîã÷äûí ìàø öººí õóâü áóþó åð人 5.7 õóâü íü èëýðõèéëæýý. Øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã äýýøë¿¿ëýõ òóõàé àñóóäëûã èõýíõè òîõèîëäîëä ̺í ñóäàëãààíààñ õàðàõàä, ýìýãòýé÷¿¿äèéã òºðèéí ïàðëàìåíò äàõü òýäíèé õóâü õýìæýýãýýð îéëãîæ, äóíä áîëîí äýýä øàòíû àëáàí òóøààëä àæèëëóóëàõ ò¿¿íèéã íýìýãä¿¿ëýõèéí òºëºº ýìýãòýé÷¿¿äèéí52
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËòºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä èäýâõèòýé àæèëëàäàã. Îäîî ýíý õºòºëáºð, òºëºâëºãººã àìüäðàë äýýð ¿ðÏàðëàìåíòàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã ä¿íòýé õýðýãæ¿¿ëýõ àæèë õîéøëóóëàøã¿é çîðèëòíýìýãä¿¿ëñíýýð íèéãýì, óëñ òºðèéí à÷ áîëæ áàéíà.õîëáîãäîë íü þó áàéõ âý ãýäýã òàëààð ñóäàëãààíäîðîëöîã÷äîîñ 16.7 õóâü íü øóäàðãà, íàéð òàâèõã¿é Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàëàæèëëàíà, 12.3 õóâü íü õ¿éñèéí òýãø áàéäëûãîëãîõ øààðäëàãà õàíãàãäàíà ãýñýí áàéíà. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí óëñ òºðèéí òýãø ýðõ, øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèí äýõ ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîãÀâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí áîäëîãûí àðãà õýìæýý äýìæèõ õóóëü, ýðõ ç¿éí îð÷èí ã¿éöýä á¿ðäýýã¿é áàéíà. ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëüä íýð äýâøèã÷äèéí“Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü”, “ÓÈÕ-ûí äîòîð ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâèéã íýìýãä¿¿ëýõñîíãóóëèéí òóõàé, “Îðîí íóòãèéí Õóðëûí ñîíèðõîë, óëñ òºðèéí õ¿ñýë ýðìýëçýë, ìºíñîíãóóëèéí òóõàé”, “Òºðèéí àëáàíû òóõàé” çýðýã íèéãìèéí ñýòãýë ç¿é õàðààõàí áèé áîëæ ÷àäààã¿éõîëáîãäîõ õóóëèóäàä ýìýãòýé÷¿¿äèéí óëñ òºðèéí áàéíà.ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøíèéîðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ ýðõ ç¿éí îð÷èí á¿ðäñýí Ñîíãóóëèéí, ÿëàíãóÿà ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëèéíãýæ ¿çýæ áîëíî. Çîðèëò 7-ä äóðüäñàí Æåíäýðèéí òîãòîëöîî áîëîâñðîíãóé áóñ áàéíà. Ìàæîðèòàðèýðõ òýãø áàéäëûã õàíãàõ òóõàé õóóëüä êâîòòîé òîãòîëöîîíä ñóóðèëñàí òîìñãîñîí òîéðãîîðõîëáîîòîé çàðèì çààëòûã 2013-2016 îíä ¿å ÿâàãäñàí ñîíãóóëèéí êîìïàíèò àæèë 26 õîíîãøàòòàé õýðýãæ¿¿ëýõýýð òóñãàñàí áàéíà. Òóõàéëáàë, ¿ðãýëæëýõýä ñàíõ¿¿ãèéí íººö, õºðºí㺠èõóëñ òºðèéí íàì ººðèéí óäèðäàõ áàéãóóëëàãàä øààðäàãääàã áàéíà.õ¿éñèéí òýãø áàéäëûã äîð õàÿæ 75:25 ãýñýíõàðüöààãààð çîõèöóóëàõ, Òºðèéí àëáàíä Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãàýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü 15-40 õ¿ðòýë øàòàëñàí õýìæýýáàéäàëòàé áàéõ, ò¿¿í÷ëýí Çàñãèéí ãàçðûíòàíõèìûí á¿ðýëäýõ¿¿í áóþó óëñ òºðèéí àëáàí  Æåíäýðèéí ýðõ òýãø áàéäëûã õàíãàõ òóõàéòóøààëòíû 15 õóâü íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéõ çýðýã ýðõ õóóëüä çààñàí êâîòûã õýðýãæ¿¿ëýõýä áýëòãýë,ç¿éí òîäîðõîé çîõèöóóëàëò øààðäëàãàòàé áàéíà. öàã õóãàöàà õýðýãòýé ó÷ðààñ Çàñãèéí ãàçàð 2016 îí õ¿ðòýë õóãàöààíä ýìýãòýé áîëîâñîí õ¿÷èí,Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ òóõàé õóóëüä õ¿íèé íººöèéí ÷àäàâõè á¿ðä¿¿ëýõýä ÷èãëýñýíòºðèéí çàõèðãààíû óäèðäàõ àëáàí òóøààëòíû òîäîðõîé áîäëîãî ãàðãàí õýðýãæ¿¿ëýõ;äîòîð àëü íýã õ¿éñèéí òºëººëºë 40 õóâèàñäîîøã¿é áàéíà ãýæ õóóëü÷ëàí òóñãàñíààð  “Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ ¿íäýñíèéõºäºëìºðºº øóäàðãààð ¿íýë¿¿ëýõ, øèéäâýð õºòºëáºð”-èéí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ 3 äóãààðãàðãàõ ýðõ ìýäýë á¿õèé óäèðäàõ àëáàí òóøààëä ¿å øàòíû (2009-2012) ¿éë àæèëëàãààíûýðýãòýé÷¿¿ä äàâàìãàéëæ áóéã áàãàñãàæ æåíäýðèéí òºëºâëºãººíä19 ãýð á¿ëèéí áîëîí íèéãìèéíòýãø áàéäëûã õàíãàõ õóóëü, ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò àìüäðàëä ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí ã¿éöýòãýæáèé áîëãîõ øààðäëàãàòàé áàéíà. áàéãàà ¿¿ðãèéí òàëààð îëîí íèéòèéí õýâøìýë îéëãîëò, õàíäëàãàä íºëººëºõ, ñýòãýë ç¿éãÒ¿¿í÷ëýí “Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õàíãàõ òºëºâø¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí ìýäýýëýë, ñóðãàëò,¯íäýñíèé õºòºëáºð”-èéí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ ñóðòàë÷èëãààíû àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ;3 äóãààð ¿å øàòíû /2009-2012/ ¿éë àæèëëàãààíûòºëºâëºãºº áàòëàãäëàà.18 Òºëºâëºãººã Æåíäýðèéí  Ýìýãòýé÷¿¿äèéã óëñ òºðä îðîëöîõ ñîíèðõëûãòýãø áàéäëûã õàíãàõ ¯íäýñíèé õºòºëáºðò äýýøë¿¿ëýõèéí òóëä òýäíèé ãýð îðîí, ¿ðäýâø¿¿ëñýí çîðèëòîä òóëãóóðëàí “Ìîíãîë Óëñûí õ¿¿õä¿¿ä, ãýð á¿ëèéíõýý òºëºº çàðöóóëàõÌÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòîä ñóóðèëñàí ¯íäýñíèé öàãèéã áàãàñãàõ, íèéãìèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýãõºãæëèéí öîãö áîäëîãî”, ñàëáàðûí õ¿ðýýíä ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûã áèé áîëãîõ,õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà áîäëîãî ¿éë àæèëëàãàà áîëîí äýìæèõýä ÷èãëýñýí òºðèéí áîäëîãî ¿éëáóñàä áîäëîãî, õºòºëáºðòýé óÿëäóóëñàí áàéíà. àæèëëàãààã èäýâõèæ¿¿ëýõ;18 Засгийн газрын 2010 оны 91 дүгээр тогтоол 19 Засгийн газрын 2010 оны 91 дүгээр тогтоол 53
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ  Ýðýãòýé, ýìýãòýé õ¿ì¿¿ñèéí íèéãìèéí àìüäðàëä òýãø îðîëöîõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîîð Æåíäýðèéí ýðõ òýãø áàéäëûí òóõàé õóóëèéã áàòëóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã ýð÷èìòýé çîõèîí áàéãóóëàõ;  Ýìýãòýé÷¿¿äèéí óëñ òºðèéí ýðõèéã õàíãàõ, øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã äýìæèõ çîðèëãîîð “ÓÈÕ-ûí ñîíãóóëèéí òóõàé” õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëæ, ñîíãóóëüä íýð äýâøèã÷äèéí äîòîð ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýçëýõ õóâü òîãòîîõ, òºðèéí ºíäºð àëáàí òóøààëûí òîìèëãîîíä ýìýãòýé÷¿¿äèéã äýìæèõ ìåõàíèçì áèé áîëãîõ;  Îëîí íèéòèéí äóíä ò¿ãýýìýë áàéãàà æåíäýðèéí õýâøìýë îéëãîëòûã äàâàí òóóëàõàä ÷èãëýñýí óõóóëãà, ñóðòàë÷èëãààã ºðãºæ¿¿ëýõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí óëñ òºðä ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã ñàéæðóóëæ, òóðøëàãàæóóëàõ çýðýã àëñäàà ¿ð ä¿íä õ¿ðãýõ ¿éë àæèëëàãààã òàñðàëòã¿é ¿ðãýëæ¿¿ëýõ;  Øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõýä òýíä àæèëëàæ áàéãàà ýðýãòýé÷¿¿äèéí õ¿÷èí ÷àðìàéëòààñ ãàäíà èðãýíèé íèéãìèéí áîëîí ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýâñýë õºäºëãººí¿¿äèéí íýãäìýë áàéð ñóóðü, õàìòûí àæèëëàãààã õàíãàõ. Æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã äýìæèí õºãæ¿¿ëæ øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ Ìÿíãàíû õºãæëèéí ãóðàâ äàõü çîðèëãûí õýðýãæèëòèéã ¿íýëýõ øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã Óëñûí Èõ Õóðëààð áàòàëñàí áºãººä ýíý øàëãóóðààð óã çîðèëãî õýðýãæèõ áîëîëöîî îäîîãîîð õàðàãäàõã¿é áàéíà. Õàðèí áîäëîãî, ýðõ ç¿éí ñóóðü îð÷èí á¿ðäñýí ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì.54
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 55
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ56
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 57
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ÇÎÐÈËÃÎ 4 Õ¯¯ÕÄÈÉÍ ÝÍÄÝÃÄËÈÉà ÁÓÓÐÓÓËÀÕ Çîðèëò 9. Òàâ õ¯ðòýëõ íàñíû õ¯¯õäèéí ýíäýãäëèéã 1990 îíòîé õàðüöóóëàõàä 2015 îí ãýõýä 4 äàõèí áóóðóóëàõ ªíªªãèéí áàéäàë 1990 îíä 64 áàéñàí áîë 2010 îíä 19.3 áîëæ ýðñ áóóðñàí áàéíà. Õàðèí 2008 îíä 17.8, 2009, 2010 îíä 20 áîëæ ºñ÷ýý. Õàíãàéí áîëîí Áàðóóí á¿ñýä Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí 1000 àìüä òºðºëò òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí, íÿëõñûí ýíäýãäýë òóòàìä íîãäîõ ýíäýãäýë 2000 îíîîñ ýõëýí óëñûí äóíäæààñ õàðüöàíãóé ºíäºð áàéíà. Óëààí òîãòâîðòîé áóóð÷ 2007 îíä 22-ò õ¿ðñýí áîë, 2008, áóðõàíû ýñðýã âàêöèíæóóëàëòàä õàìðàãäñàí íýã 2009 îíóóäàä 24, 2010 îíä 26 áîëæ áàãà çýðýã õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí õóâèéí æèí 2010 îíû íýìýãäñýí áàéíà. Íÿëõñûí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí áàéäëààð 96.9 õóâü áàéíà. Ýíý ¿ç¿¿ëýëò 1994 îíä óëñûí õýìæýýãýýð 1000 àìüä òºðºëò òóòàìä õàìãèéí áàãà áóþó 80.1 õóâüòàé áàéñàí þì. Ä¿ðñëýë 11. Íÿëõñûí áîëîí 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí 1990-2010 90 82,7 80 67,8 70 62,3 60 56,3 55,6 Òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû 49 õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë 48,8 47,8 50 40,8 39,3 40 31,3 29,5 Íÿëõàñûí ýíäýãäýë 30 26,1 24,5 24 22 23,4 23,5 20 10 0 Ýõ ¿¿ñâýð: Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Ñ¿¿ëèéí 20 æèëèéí õóãàöààíä Ìîíãîë Óëñûí Ä¿ðñëýë 12. Òàâ õ¿ðòëýõ íàñíû õ¿¿õäèéí íÿëõñûí áîëîí òàâ õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí òîãòâîðòîé áóóð÷ áàéãàà Õóâü áºãººä Ìÿíãàíû Õºãæëèéí Çîðèëòîî 2015 îíä 100 õàíãàõ áîëîìæ á¿ðýí áàéíà. 80 Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð äýýðõ õ¿ðñýí 60 àìæèëòàà áàòàòãàí ÌÕÇ-óóä äàõü òàâ õ¿ðòýëõ 40 íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèíã 2015 îíä 20 21.0, íÿëõñûí ýíäýãäëèéí ò¿âøèíã 15.0 õ¿ðòýë 0 îí áóóðóóëàõ çîðèëò äýâø¿¿ëýí àæèëëàæ áàéíà. 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 - ÌÕÇ Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÕ - Áîäèò áàéäàë58
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÕ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõàä þóíû ºìíº áàãà 2000 îíîîñ àéìàã, ä¿¿ðãèéí õ¿¿õäèéí àñóóäàëíàñíû õ¿¿õäýä çîíõèëîí òîõèîëääîã óðüä÷èëàí õàðèóöñàí ìýðãýæèëòí¿¿äèéí çºâëºãººíèéã æèëñýðãèéëýõ áîëîìæòîé á¿õ ºâ÷í¿¿äèéã áóóðóóëàõ, á¿ð òîãòìîë çîõèîí áàéãóóëæ, õ¿¿õäèéí ýíäýãäýëäýäãýýðýýñ øàëòãààëñàí ýíäýãäëèéã áàãàñãàõàä íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éë, øàëòãààíä ä¿ãíýëò õèéæ,òºð çàñãààñ íýãäñýí õºòºëáºð çîõèöóóëàëòòàé öààøäûí çîðèëòûã òîäîðõîéëæ õýâø¿¿ëñíèé ¿ðàæèëëàæ áàéíà: ä¿íä õ¿¿õäèéí ýñýí ìýíä àìüäðàõóéí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã òîãòìîë õÿíàäàã áîëëîî.  1990 îíîîñ Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàìíààñ ÄÝÌÁ, ͯÁ-ûí Õ¿¿õäèéí ñàíãèéí äýìæëýãýýð 2000 îíîîñ “Õ¿¿õäèéí ºâ÷íèé öîãö ìåíåæìåíò” àìüñãàëûí öî÷ìîã õàëäâàð, ñóóëãàëò ºâ÷íèéã õºòºëáºðèéã ¿íäýñíèé õýìæýýíä õýðýãæ¿¿ëæ õÿíàõ õºòºëáºðèéã ¿íäýñíèé õºòºëáºð áîëãîí áàéãàà áºãººä õ¿¿õäýä ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëæ, óëìààð 2000 îíîîñ ¿ç¿¿ëýõ óð ÷àäâàð áîëîí ýöýã, ýõ, ãýð á¿ëèéí “Õ¿¿õäèéí ºâ÷íèé öîãö ìåíåæìåíò” (ÕªÖÌ) ãèø¿¿äèéí õ¿¿õýä àñðàí õàìãààëàõ äàäàë çóðøëûã õºòºëáºðèéã Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí ñàéæðóóëàõ, ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãûí õ¿÷èí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðò òóñãàí õýðýãæ¿¿ëæ ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð àæèëëàæ èðñíýýð õàíäèâëàã÷, ò¿íøëýã÷äèéí õ¿÷èéã òºâëºð¿¿ëýí, 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë òóóøòàé áóóð÷ õàìòûí àæèëëàãààã çîõèñòîé ºðãºæ¿¿ëñíèé ¿ð áàéíà. Õ¿¿õäèéí ºâ÷íèé öîãö ìåíåæìåíò (ÕªÖÌ) ä¿íä áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí ýíäýãäýëä çîíõèëîõ õºòºëáºðò ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãóóä 100 øàëòãààí áîëæ áàéñàí öî÷ìîã ñóóëãàëò õóâü, õ¿¿õäýä òóñëàìæ ¿ç¿¿ëäýã ýð¿¿ë ìýíäèéí ºâ÷íººð ýíäýõ ýíäýãäýë ¿ã¿é áîëæ, õàòãàëãàà àæèëòíóóäûí 85 õóâü õàìðàãäñàí áàéíà. ºâ÷íººð ýíäýõ íü 3 äàõèí áóóðñàí áàéíà. ÄÝÌÁ, ͯÁ-ûí Õ¿¿õäèéí ñàíãèéí äýìæëýãòýéãýýð Äàðõëààæóóëàëòûí õàìðàëòûã ñàéæðóóëñíààð “Íÿðàéí íýí øààðäëàãàòàé òóñëàìæ” òºñëèéã õ¿¿õäýä òîõèîëääîã óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àéìàã, ñóì, ºðõèéí ýìíýëã¿¿äýä õýðýãæ¿¿ëæ, ýõ áîëîìæòîé õàëäâàðò ºâ÷èí áóóð÷, ò¿¿íýýñ áàðèã÷, íÿðàéí ýì÷, ñóâèëàã÷, ºðõ ñóìûí ýð¿¿ë øàëòãààëäàã ýíäýãäýë ýðñ öººð÷ýý. Óëààí ìýíäèéí àæèëòíóóäûã õàìðóóëæýý. áóðõíû ýñðýã äàðõëààæóóëàëòàä õàìðàãäñàí õ¿¿õäèéí äóíäàæ õóâü 2010 îíä 96.9 áàéãàà Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2008-2012 áîëîâ÷ õºäºº îðîí íóòàãò 93 îð÷èì õóâèéí îíû ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðò “Ýð¿¿ë ýõýýñ õàìðàëòòàé áàéíà. ýð¿¿ë õ¿¿õýä“ çàð÷ìûã ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé á¿õ øàòàíä õýðýãæ¿¿ëýõýýð çààñàí Õ¿¿õäèéã ýõèéí ñ¿¿ãýýð õîîëëîõ áîäëîãûã áºãººä ýõ, õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõàä ýð÷èìæ¿¿ëñíèé ¿ð ä¿íä õîîë òýæýýëèéí äóòëûã ÷èãëýñýí áîäèòîé àðãà õýìæýýí¿¿äèéã àâ÷ áàéíà. áóóðóóëæ óëìààð õ¿¿õäèéí òóðààë ààæìààð Òóõàéëáàë: Ýõ, õ¿¿õäèéí òóñëàìæèä çàéëøã¿é áóóð÷ áàéãàà íü õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë áóóðàõàä øààðäëàãàòàé 2.0 òýðáóì îð÷èì òºãðºãèéí ýì, íºëººëñºí áºãººä õ¿¿õäèéã 6 ñàð õ¿ðòýë ýõèéí áàãàæ òîíîã òºõººðºìæèéã ýìíýëã¿¿ä, àìàðæèõ ñ¿¿ãýýð äàãíàí õîîëëîõ õîîëëîëòûí ò¿âøèí ãàçðóóäàä îëãîñîí áàéíà. 79 õóâü20 áàéíà. 2009 îíä “Íÿðàéí ñýõýýí àìüäðóóëàõóé“ òºñëèéíÕýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý õ¿ðýýíä Ìîíãîë Óëñûí á¿õ ñóìûí ýìíýëýã áîëîí àìàðæèõ ãàçðóóäûã íÿðàéí ñýõýýí àìüäðóóëàã÷Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ 2002 îíä áàòëàí áàãàæààð õàíãàí, íÿðàéí 72 ýì÷èéã íÿðàéí ñýõýýíõýðýãæ¿¿ëñýí “Õ¿¿õýä õºãæèë-õàìãààëàë 2002- àìüäðóóëàõ àðãà áàðèëä ñóðãàâ.2010” ¯íäýñíèé õºòºëáºðò Ìÿíãàíû õºãæëèéíçîðèëãûã õàíãàõàä øààðäëàãàòàé õ¿¿õäèéí ýñýí 2010 îíä “Õ¿¿õäýä ýðýìáýëýí àíãèëàõ, ÿàðàëòàéìýíä àìüäðàõ, áîëîâñðîõ, ýðõèéã õàìãààëàõàä òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ” ñóðãàëòûã á¿õ àéìãèéí ýì÷÷èãëýñýí îëîí òàëò àñóóäëûã òóñãàñàí áºãººä óã íàðûã õàìðóóëàí çîõèîí áàéãóóëæ, àéìãèéíõºòºëáºðèéã àìæèëòòàé õýðýãæ¿¿ëëýý. íýãäñýí ýìíýëýã, ñóìäûí ýìíýëã¿¿äèéã íýí øààðäëàãàòàé áàãàæ òîíîã òºõººðºìæ, ýìýýð õàíãààä áàéíà.20 Нөхөн үржихүйн үндэсний судалгаа. УБ., 2008 59
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð 2010 îíû 9 ñàðä ͯÁ- áàéäëààð íàñ áàðæ áóé 5 õ¿¿õýä òóòìûí íýã íü ûí Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãûí “Ýìýãòýé÷¿¿ä ýìíýëãèéí òóñëàìæ àâ÷ àìæèõã¿é áàéãààä ä¿ãíýëò õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàõ ãëîáàë õèéí îíöãîé àíõààðàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. ñòðàòåãè”-èéã õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààíû õ¿ðýýíä ýõ, õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí Ñ¿¿ëèéí ãóðâàí æèëèéí õóãàöààíä íýã õ¿ðòýëõ ñàíõ¿¿æèëòèéã ýðñ íýìýãä¿¿ëæ, óëñûí òºñ⺺ñ íàñíû õ¿¿õäèéí íàñ áàðàëòûí øàëòãààíä ýðò øèíýýð àìàðæèõ ãàçàð áàéãóóëàõàä 19 òýðáóì íÿðàéí ýíäýãäýë, àìüñãàëûí òîãòîëöîîíû ºâ÷èí òºãðºã òºñºâëºæ ò¿ð¿¿÷ýýñ íü ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áàéíà. ýõíèé áàéðóóäûã ýçëýæ áàéíà. Íÿðàéí ýðò àìëàëòûí õóâü 81.0 áàéíà. Íÿëõñûí ýíäýãäëèéí Õ¿¿õäèéí õîîë òýæýýëèéí áàéäëûã ñàéæðóóëàõàä 12.4 õóâèéã òºðºëõèéí ýìãýã ñîãîã ýçýëæ áàéíà.21 Çàñãèéí ãàçàð áîëîí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãûí ñàíõ¿¿æèëòèéã íýìýãä¿¿ëñíèé ¿ð ä¿íä 3 õ¿ðòýëõ Ïåðèíàòàë ¿åèéí ýíäýãäýë 1000 àìüä òºðºëòºíä íàñíû á¿õ õ¿¿õäèéã Ä àìèíäýìýýð, 5 õ¿ðòýëõ 16.91, íÿðàéí ýíäýãäýë 12.64 áàéãàà áà íàñíû õ¿¿õäèéã À àìèíäýìýýð 100 õóâü õàíãàæ, ýíäýãäëèéí øàëòãààíä ïåðèíàòàë ¿åèéí ýìãýã îëîí íàéðëàãàò áè÷èë òýæýýëýýð õàíãàõ àñóóäëûã 51.9 õóâèéã ýçýëæ, íÿðàéí íèéò íàñ áàðàëòûí ¿å øàòòàé øèéäâýðëýí, 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí 75 õóâü íü àìüäðàëûí ýõíèé 7 õîíîãò òîõèîëäîæ õîîë òýæýýëèéí àðõàã äóòëûã 2 äàõèí áóóðóóëàõ áàéíà. Íÿðàéí íàñ áàðàëòûí çîíõèëîõ øàëòãààíä áîëîìæòîé áîëæ áàéíà. á¿òýëò 53 õóâü, õàëäâàð 18.5 õóâü, òºðºëõèéí ãàæ õºãæèë 12.2 õóâü áàéíà.22 Íÿðàéí òºðºëõèéí ãàæèã Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë õºãæëèéí øàëòãààíò ýíäýãäýë íýìýãäýæ áàéãàà òóë óðàã íÿðàéí îíîøëîãîî, ýì÷èëãýýã îð÷èí ¿åèéí Ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, ò¿âøèíä ãàðãàæ, ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã õ¿ðòýýìæ íü ãàçàð ç¿éí áàéðëàë, øèëæèëò ñàéæðóóëàõ, ïåðèíàòàë òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé õºäºëãººíººñ õàìààðàëòàéãààð õàðèëöàí àäèëã¿é òºâ áàéãóóëàõ øààðäëàãà óðüäûí àäèë ÷óõàë áàéíà. Îðøèí ñóóãàà ãàçàðòàà á¿ðòãýëã¿éãýýñ õýâýýð áàéíà.23 ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëààñ çàðäàë àâ÷ ÷àäàõã¿é òîõèîëäîë öººí áèø, äýä á¿òýö ñóë õºãæñºí Òºðºëò íýìýãäýæ áàéãàà ÷ õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë õºäººãèéí àëñëàãäñàí íóòàãò îðøèí ñóóã÷äûí áàãà çýðýã ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéãàà íü íÿëõàñ, 5 òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý àâàõ áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, áàéíà. ¿éë÷èëãýýã öîãöîîð íü õºãæ¿¿ëæ, øààðääëàãàòàé àðãà õýìæýý àâàõ ¸ñòîéã õàðóóëæ áàéíà. պ人ãèéí ñóìäàä àìüäàð÷ áóé 1.0 ñàÿ ãàðóé èðãýäèéí 67.1 õóâü íü ìàë÷èä áºãººä òýäíèé Áàéãàëèéí ãàìøèã, àãààð, õºðñíèé áîõèðäîë, 35 õóâü íü òºâ ñóóðèí ãàçðûí ýð¿¿ë ìýíäèéí àõóéí áîëîí áóñàä îñîë ãýìòýë, àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë áàéãóóëëàãààñ 50-80 êì, 65 õóâü íü 14 êì-ýýñ àõóéí õàíãàìæèéí ñóë äîðîé áàéäàë çýðýã íü õîë çàéä àìüäàð÷ áàéíà. Ýíý íü õîò, õºäººä õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíä, òýäíèé ýñýí ìýíä àìüäðàõàä ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé òýãø áóñ áàéäàë ñºð㺺ð íºëººëæ áàéíà. ßäóó èðãýäèéí õóâüä ã¿íçãèéðýõýä íºëººëæ áàéäàã. Õ¿í àìûí àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãà õàíãàñàí àìüäðàëûí ò¿âøèí, õîò õºäººãèéí òýãø áóñ íºõöºëä àìüäàð÷ ÷àäàõã¿é áàéíà. Àðèóí öýâðèéí áàéäàë, òºâººñ õýò àëñëàãäñàí íºõöºë íü ÿëàíãóÿà, áàéãóóëàìæèéí õ¿ðýëöýý õîòîä 64 õóâü, õºäºº õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé îðîí íóòàãò 31 õóâüòàé áàéãàà íü õàíãàëòã¿é õ¿ðòýýìæèéã áóóðóóëàõàä õ¿ðãýæ áàéíà. ¿ç¿¿ëýëò þì. Ýìíýëýãèéí òóñëàìæ àâ÷ ÷àäàõã¿é ãýðòýý íàñ Ãýìòýë ñîãîã ñóäëàëûí ¿íäýñíèé òºâèéí á¿ðòãýëýýñ áàðàõ ÿâäàë ãàðñààð áàéãàà áºãººä ¿¿íä òºâººñ ¿çýõýä îñîë ãýìòëèéí òºðë¿¿äýýñ àõóéí îñîë àëñëàãäñàí, äýä á¿òýö õºã溺ã¿é, ÿàðàëòàé ãîëëîæ áàéãàà áºãººä íèéò îñîë ãýìòëèéí 28.2 òóñëàìæèéí áýëýí áàéäàë õàíãàëòã¿é áîëîí õóâüä 16 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õä¿¿ä ºðòºæ áàéíà. ãýíýòèéí îñîë, ãýìòýë, ýöýã, ýõ, ãýð á¿ëèéí 21 Child survival profile: Mongolia, 2009, 15-р тал. ãèø¿¿äèéí õ¿¿õýä àñðàí õàìãààëàõ äàäàë 22 Эрүүл мэндийн үзүүлэлтүүд, 2009, 69-р тал. õýâøèëèéí äîðîé áàéäàë íºëººëæ áàéíà. Èéì 23 Мянганы хөжглийн зорилтуудын хэрэгжилт, Үндэсний гурав дахь илтгэл, 2009, 52-р тал.60
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÁ¿ñ, àéìãèéí ò¿âøèíä íÿëõàñ, õ¿¿õäèéí  Æèðýìñýí, òºðºõ, òºðñíèé äàðààõü ¿åèéíýíäýãäëèéí ò¿âøèí õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. õ¿íäðýë, íÿðàéí áîëîí óðãèéí ãàæ õºãæëèéãÒóõàéëáàë, Óâñ, Çàâõàí, Ãîâü-Àëòàé, Àðõàíãàé, ýðò îíîøëîõ, ýì÷ëýõ îð÷èí ¿åèéí áàãàæªâºðõàíãàé, ªìíºãîâü, Äîðíîãîâü, Ñ¿õáààòàð, òºõººðºìæèéí õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ;Õýíòèé àéìãóóäàä óëñûí äóíäæààñ äýýã¿¿ð áàéíà.  Õîò õºäººãèéí òóñëàìæèéí ÿëãààòàé áàéäëûãÖààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà àðèëãàõûí òóëä õºäººä àæèëëàõ, ýõ õ¿¿õäèéíõýìæýý ÷èãëýëýýð õ¿íèé íººöèéã íýìýãä¿¿ëæ, òåõíèê äýä á¿òöèéã ýðñ ñàéæðóóëàõ; պ人, õîò, ñóóðèí ãàçàðò ¿ç¿¿ëæ áàéãàà ýìíýëãèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé ÿëãààòàé  Õ¿¿õäèéí ýñýí ìýíä ºñºí òîðíèõîä çàéëøã¿é áàéäëûã áàãàñãàõ àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ, øààðäëàãàòàé áàãöûã õýðýãæ¿¿ëýõýä ñàëáàð ýíäýãäëèéí çîíõèëîõ øàëòãààí áîëæ äóíäûí õàìòûí àæèëëàãààã ºðãºòãºõ, ¿íäýñíèé áàéãàà æèðýìñíèé ¿åèéí ýìãýã, àìüñãàëûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ îëîí óëñûí ò¿íøëýã÷äèéí òîãòîëöîîíû ýìãýã, òºðºëõèéí ãàæèã õºãæëèéí ìåíåæìåíòèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ àñóóäàë ýðñäëèéã áóóðóóëàõ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ýðò ç¿éí ÷èãëýëýýð áîäëîãûí òºâøèíä øèéäâýð ¿åèéí îíîøèëãîî õèéõ ÷àäàâõèéã íýìýãä¿¿ëýõ; ãàðãàæ õýðýãæ¿¿ëýõ; Íýí øààðäëàãàòàé òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð  Õ¿¿õäèéí ýì÷ íàðûã áýëòãýõ, ñóðãàõ ìýðãýæèë á¿õ øàòíû ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãàä äýýøë¿¿ëýõ àñóóäàëä îíöãîé àíõààðàõ. îð÷èí ¿åèéí ýì÷èëãýý îíîøèëãîîíû òåõíèê, òåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëýõ, òýäãýýðèéã àøèãëàõ Õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõ ìÿíãàíû õ¿íèé íººöèéí ÷àäàâõèéã íýìýãä¿¿ëýõýä òºð, õºãæëèéí äºðºâ äýõ çîðèëãûí õýðýãæèëòèéã õÿíàõ ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà, îëîí óëñûí òºñºë ãîë øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò íü 5 õ¿ðòýëõ íàñíû õ¿¿õäèéí õºòºëáºðèéí õàìòûí àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëýõ; ýíäýãäëèéã 1990 îíòîé õàðüöóóëàõàä 4 äàõèí áóóðóóëñàí áàéõ ÿâäàë þì. Îäîîãèéí áàéäëààð Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õ¿í àìûí òºðºëò 15-18 ýíý øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã 2015 îí ãýõýä õàíãàõ õóâü ºññºí áîëîâ÷ òºðºõ ýìíýëãèéí áàðèëãà, áîëîìæ áàéíà. ¯¿íèé òóëä äýýð äóðüäñàí àðãà îð, òºñºâ, òºðºõèéí ýì÷ ìýðãýæèëòí¿¿äèéí õýìæýýã öàã àëäàõã¿é àâàõ õýðýãòýé áàéíà. îðîí òîî ºìíºõ îíóóäààñ íýìýãäýýã¿é áàéãààä ä¿ãíýëò õèéæ, ÿëàíãóÿà òºðºõ ýìíýëýã, ýì÷ ìýðãýæèëòýíèé òîîã íýìýõ õýðýãòýé; 61
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ62
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 63
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ÇÎÐÈËÃÎ 5 ÝÕׯ¯ÄÈÉÍ ÝЯ¯Ë ÌÝÍÄÈÉà ÑÀÉÆÐÓÓËÀÕ Çîðèëò 10. ͪõªí ¯ðæèõ¯éí ýð¯¯ë ìýíäèéí øààðäëàãàòàé òóñëàìæ ¯éë×èëãýýã õ¯í á¯ðò õ¯ðãýæ, ýõèéí ýíäýãäëèéã 1990 îíòîé õàðüöóóëàõàä 2015 îí ãýõýä 4 äàõèí áóóðóóëàõ ªíªªãèéí áàéäàë 2010 îíû ýõèéí ýíäýãäëèéí øàëòãààíûã àâ÷ Ýõèéí ýíäýãäýë 1990-2000 îíû ¿åòýé õàðüöóóëàõàä ¿çâýë 50.0 õóâü íü ýõ áàðèõûí áóñ, 43.3 õóâü íü ýõ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä èõýýõýí áóóð÷, 100,000 àìüä áàðèõûí, 6.6 õóâü íü áóñàä øàëòãààíò íàñ áàðàëò òºðºëòºä íîãäîõ ýõèéí ýíäýãäýë 2008 îíä 49.0, áàéíà. Ýõ áàðèõûí áóñ øàëòãààíä õàëäâàðò ºâ÷èí, 2009 îíä 81.0, 2010 îíä 47.4 áîëæ áóóðàí, 1990 ÿëàíãóÿà ñ¿ðüåý, ýëýãíèé öî÷ìîã ¿ðýâñýë, ìºí îíû ò¿âøèíãýýñ áàðàã äºðºâ äàõèí áàãà áîëæ, ç¿ðõ ñóäàñíû áîëîí àìüñãàëûí çàìûí ýìãýã, õîðò 2005 îíû ò¿âøèíòýé õàðüöóóëàõàä 2 äàõèí áóóð÷, õàâäàð ºâ÷íèé óëìààñ íàñ áàðàõ òîõèîëäîë ºíäºð 2015 îíä õ¿ðýõýýð òºëºâëºñºí (50.0) Ìÿíãàíû áàéíà. õºãæëèéí çîðèëòûí ò¿âøèíä õ¿ð÷, Ìîíãîë óëñ ýõèéí ýíäýãäýë ºíäºðòýé îðíîîñ ýõèéí ýíäýãäýë Ãýâ÷ ýõèéí ýíäýãäýë 2009 îíä îãöîì ºññºí äóíä çýðýãòýé îðíû ò¿âøèíä øèëæýýä áàéíà. áºãººä òóñ îíä äýãäñýí H1N1 òîìóóãèéí öàð òàõëûí òàðõàëòûí ¿åýð íèéò 17 æèðýìñýí ýõ Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷ ͯÁ-ûí Åðºíõèé àìüñãàëûí äóòàãäëûí õàì øèíæèéí õ¿íäðýëýýð ÷óóëãàíû èíäðýýñ “Ìîíãîë óëñ ýõèéí ýíäýãäëèéã íàñ áàðæ, ýõèéí ýíäýãäëèéã íýìýãä¿¿ëñýí áàéíà. áóóðóóëàõ çîðèëòîî õýðýãæ¿¿ëæ, Ìÿíãàíû Ýäãýýð ýõ÷¿¿äèéí 4 òîõèîëäîë íü ëàáîðàòîðèéí õºãæëèéí çîðèëòîíäîî õ¿ðýõ ìàãàäëàë ºíäºðòýé øèíæèëãýýãýýð òîìóóãèéí À(H1N1) âèðóñûí îðîí” ãýæ ä¿ãíýñýí. õàëäâàð àâñàí íü íîòëîãäæýý. Õ¿ñíýãò 13. Ýõèéí ýíäýãäýë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæëèéí àæèëòàí ýõ áàðüñàí òºðºëò Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 2010 2015* Ýõèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí (100 ìÿíãàí àìüä òºðºëò òóòàìä) 88 49 81.0 47.4 50.0 Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæëèéí àæèëòàí ýõ áàðüñàí òºðºëòèéí õóâü 99.8 99.8 99.8 99.8 99.8 *-Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÕ Ýð¿¿ë ìýíäèéí ìýðãýæëèéí àæèëòàí ýõ áàðüñàí áàéãàà íü ºíäºð ¿ç¿¿ëýëò áºãººä 2015 îíä õ¿ðýõ ¸ñòîé òºðºëòèéí õóâü ìàíàé óëñàä 2010 îíä 99.8 õóâü ò¿âøèíäýý õ¿ðñýí áàéíà.64
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Õ¿ñíýãò 14. 100000 àìüä òºðºëò á¿ðò íàñ áàðñàí ýõèéí òîî, ýõèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí Æèë Àìüä òºðºëò Íàñ áàðñàí ýõèéí òîî Ýõèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí 2000 48721 81 158.5 2001 49684 82 169.3 2002 46922 57 124.8 2003 45723 49 109.5 2004 45501 44 98.8 2005 45326 42 93 2006 49092 33 69.7 2007 56636 50 89.7 2008 63768 31 49.9 2009 69167 56 81.9 2010 63270 30 45.5Ýõèéí ýíäýãäýë áóóð÷ áàéãàà ÷ ýõèéí ýíäýãäëèéí íàñ áàðàëò áóóðàõã¿é áàéãàà íü ýìýãòýé÷¿¿äèéí¿ç¿¿ëýëòýä õîò, õºäººãèéí áîëîí áàÿí, ÿäóóãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë ìóó, æèðýìñíèé õÿíàëòûíÿëãàà èõ áàéíà. Òóõàéëáàë, ýõèéí ýíäýãäëèéã ÷àíàð ñóë áàéãààòàé õîëáîîòîé áàéíà. ßëàíãóÿàãàçàðç¿éí á¿ñýýð íü àâ÷ ¿çýõýä àñàð èõ ÿëãààòàé, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ñóóðü ºâ÷íèéã ýðò èëð¿¿ëæ,àëñëàãäñàí á¿ñ íóòãóóäàä õàðüöàíãóé ºíäºð ýì÷ëýõ, òýäíèéã æèðýìñëýõýýñ ºìíº ýð¿¿ëæ¿¿ëýõáàéíà. Ýõèéí ýíäýãäëèéí ñ¿¿ëèéí òàâàí æèëèéí àñóóäàëä îíöãîé àíõààðàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.äóíäæèéã á¿ñ íóòãààð àâ÷ ¿çýõýä Áàÿí-ªëãèé,Ãîâü-Àëòàé, Çàâõàí, Õîâä, Ñ¿õáààòàð, Õýíòèé, Ýõ, õ¿¿õäèéí ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõ àæèë äàí ãàíöÄóíäãîâü, ªìíºãîâü, Òºâ àéìãóóäàä ýíäýãäëèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðûí àñóóäàë áèø áîëîîäò¿âøèí óëñ áîëîí àéìãèéí äóíäæààñ ºíäºð áàéíà. áàéãàà íü óëàì òîäîðõîé áîëæ áàéíà. Ýõèéí ýíäýãäýëä íºëººëñºí õîæèìäëîîð àâ÷ ¿çâýë Ä¿ðñëýë 13. Ýõèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèí “Ýìýãòýé, ò¿¿íèé ãýð á¿ëèéí ãèø¿¿ä æèðýìñýí ¿åèéí àþóëòàé øèíæ òýìäãèéã ìýäýæ, ýðò òàíèõ,180 169.3 òóñëàìæ õàéõ ìýäëýã äóòàãäàõ ÿâäàë” íèéò íàñ160 158.5 áàðàëòûí 1/3-ä íºëººëæ áàéãàà þì. Èéìä ýíý140 ÷èãëýëýýð èõ àæèë õèéõ, óã ¿éë àæèëëàãààíä îðîí 124.8 íóòãèéí øèéäâýð ãàðãàã÷èä èäýâõ ñàíàà÷ëàãàòàé120 109.5 àæèëëàõ, íèéãìèéí á¿õèé ë íººö, áîëîëöîîã100 98.8 äàé÷ëàõ õýðýãöýýòýé áàéíà. Ìºí “Çàì õàðèëöàà, 93 80 89.7 81 õîëáîî, äýä á¿òöèéí áàéäàë, öàñ çóä”-ààñ 69.7 øàëòãààëñàí íàñ áàðàëò íèéò ýíäýãäëèéí òàâ ãàðóé 60 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Èéìä ñàëáàð õîîðîíäûí 49.9 40 45.5 óÿëäààã õàíãàõ, äýä á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ, èðãýíèé 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 çàñàã çàõèðãààíû á¿ðòãýëèéã ñàéæðóóëàõ ÿâäàë Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÕ ÷óõàë þì.Ýõèéí ýíäýãäëèéí á¿òöèéã àâ÷ ¿çâýë ýõ áàðèõûí Ìàíàé óëñûí íºõºí ¿ðæèõ¿éí íàñíûøàëòãààíòàé íàñ áàðàëò áóóð÷ áàéíà. Ýíý íü ýõ ýìýãòýé÷¿¿äèéí 46 õóâü íü ýðõòýí òîãòîëöîîíûáàðèõûí ãîë õ¿íäðýë áîëîõ öóñ àëäàëò, öóñíû ÿìàð íýã ñóóðü ºâ÷òýé áàéãàà íü 10 æèëèéíäàðàëò èõýñ÷ òàòàõ çýðýã õ¿íäðýë¿¿äèéí ¿åä ºìíºõòýé õàðüöóóëàõàä 40 õóâèàð íýìýãäñýí¿ç¿¿ëýõ òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé ñòàíäàðò, æèøèã ¿ç¿¿ëýëò þì. Ýðõòýí òîãòîëöîîíû õàâñàðñàíáîëîâñðóóëàí, óëñûí õýìæýýíä ìºðä¿¿ëæ, ýì÷ ºâ÷èí íü ýõýä æèðýìñýí òºðºëòòýé õîëáîîòîéìýðãýæèëòí¿¿äèéã ñóðãàæ äàäëàãàæóóëñíû ¿ð ä¿í õ¿íäðýë ¿¿ñýõ ýðñäëèéã ¿ëýìæ íýìýãä¿¿ëäýã áàãýæ ¿çýæ áàéíà. Ãýâ÷ ýõ áàðèõûí áóñ øàëòãààíòàé 2009 îíä 43 ìÿíãà ãàðóé ýìýãòýéä æèðýìñëýë, 65
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ òºðºëòòýé õîëáîîòîé õ¿íäðýë á¿ðòãýãäñýí íü 1000 Ýõèéí àìðàõ áàéðóóäûã ñýðãýýí çàñâàðëàñàí íü àìüä òºðºëò òóòìûí 634 íü ÿìàð íýãýí áàéäëààð æèðýìñíèé õ¿íäðýëòýé, æèðýìñýëò, òºðºëòèéí õ¿íäýðñýí ãýñýí ¿ã þì. ýðñäýë ºíäºðòýé õºäºº îðîí íóòãèéí ýõ÷¿¿ä, àéìàã, õîòûí ýõ áàðèõ, ýìýãòýé÷¿¿äèéí ¯ð õºíäºëòèéí ò¿âøèí 2003 îíä 1000 àìüä ìýðãýæëèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ ÷àäàâõèòàé ýìíýëýãò òºðºëòºíä 234 áàéñàí áîë 2010 îíä 189 áîëæ îéð áàéæ ìýðãýæëèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíä áóóð÷ýý. Ãýâ÷ ¿ð õºíäºëòèéí øàëòãààíûã àâ÷ ò¿øèãëýí ýñýí ìýíä àìàðæèõ íºõöºëèéã ¿çýõýä 24 õóâü íü ýð¿¿ë ìýíäèéí øàëòãààíààð, á¿ðä¿¿ëýâ. Ñóì, áàãò àìüäàð÷ áàéãàà ýðñäýëòýé áóñàä 76 õóâü íü îäîîãîîð õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ ýõ÷¿¿äèéã (60-80 õóâü) àéìàã, õîòûí àìàðæèõ õ¿ñýëã¿é, ñàíõ¿¿ãèéí áîëîìæã¿é, íàñ àõüñàí, ãàçàðò øèëæ¿¿ëýí àìàðæóóëæ áàéãàà íü ýõèéí îëîí õ¿¿õýäòýéí óëìààñ çýðýã øàëòãààíààð ¿ð ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõàä çîõèõ õóâü íýìðýý îðóóëæ õºíä¿¿ëñýí áàéíà. ªñâºð íàñíû îõèäûí 8.2 õóâü áàéíà26. íü õ¿¿õýä òºð¿¿ëæ áàéíà24. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé ñòàíäàðò, 2008 îíû ñóäàëãààãààð (äàðààãèéí ñóäàëãàà óäèðäàìæóóäûã á¿õ øàòíû òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý õàðààõàí õèéãäýýã¿é áàéãàà) ýìíýëãèéí ÿàðàëòàé ¿ç¿¿ëýã÷ íàðò õ¿ðãýæ, ñóðãàëò çîõèîí áàéãóóëñàí òóñëàìæèéã óòñààð äóóäëàãà äóóäàõ õóâü õîòîä 96 íü òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõàä áàéõàä õºäººä 34.7 áàéíà. պ人 îðîí íóòàãò à÷ õîëáîãäîëòîé áîëîâ27. “Àìàðæèõ ãàçðûí ýìíýëãèéí ÿàðàëòàé äóóäëàãûí 38.8 õóâèéã á¿òýö, ¿éë àæèëëàãààíû ñòàíäàðò” MNS 2010/ ìàøèí, ìîòîöèêëààð, 6.5 õóâèéã åðäèéí õºñ㺺ð, 6188 ¿íäýñíèé ñòàíäàðòûã áàòëàí ìºðäºæ ýõýëñýí 19.9 õóâèéã ÿâãàíààð ¿ç¿¿ëæ áàéíà. íü ýõ, íÿðàéä ¿ç¿¿ëýõ ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõýä 2010 îíä æèðýìñíèé õÿíàëòàíä áàéãàà ÷óõàë àõèö áîëëîî. ýìýãòýé÷¿¿äèéí 93.0 õóâü íü öóñ, øýýñíèé øèíæèëãýýíä, äàâõàðäñàí òîîãîîð 61.8 õóâü íü “Ýõèéí ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõ íü” ñýäýâò ðåíòãåí øèíæèëãýýíä, 68 õóâü íü ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí ¯íäýñíèé çºâëºëäºõ óóëçàëòûã 2009 îíîîñ ýõëýí øèíæèëãýýíä, 88.2 õóâü íü òýìá¿¿ãèéí ñîðèëä òóñ æèë á¿ð çîõèîí áàéãóóëæ, çºâëºìæ ãàðãàí, òóñ õàìðàãäæýý. àéìàã, íèéñëýëèéí Ýð¿¿ë ìýíäèéí ãàçðóóä ýõèéí ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõ ÷èãëýëýýð îðîí Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí áîäëîãûí àðãà õýìæýý íóòãèéí ò¿âøèíä õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãººã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Òºðºëòèéã äýìæèõ áîäëîãî, àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñíèé ä¿íä ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä òºðºëò Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ ͯÝÌ-èéí íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýã íýí øààðäëàãàòàé ýì, õýðýãñëýýð ñàéäûí 2010 îíû 456 äóãààð òóøààëààð “Ýõ, õàíãàõàä çîðèóëæ 2009 îíä 85 ñàÿ, 2010 îíä 100 íÿðàéí ýð¿¿ë ìýíä 2011-2015” ¯íäýñíèé ñàÿ òºãðºãèéã òºñºâò òóñãàí çàðöóóëàâ. ̺í ͯÁ- ñòðàòåãèéã áîëîâñðóóëàí áàòëàæ, ýõ, íÿðàéí ûí Õ¿í àìûí ñàíãèéí øóãàìààð øààðäëàãàòàé ºâ÷ëºë ýíäýãäýëä íºëººëæ áóé òóëãàìäñàí òîíîã òºõººðºìæ, ýì, ýìíýëãèéí õýðýãñýë àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõýä ÷èãëýñýí ¿éë õóäàëäàí àâñàí áàéíà. àæèëëàãààíóóäûã òºëºâëºí õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýýä áàéíà. Ýìçýã á¿ëãèéí õ¿í àìä øààðäëàãàòàé íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýì, ýìíýëãèéí õýðýãñëèéí òîîöîîã ͯÁ-ûí Õ¿í àìûí ñàíòàé õàìòðàí “Íºõºí õèéæ, ͯÁ-ûí Õ¿í àìûí ñàíãààñ æèë á¿ð 300.0 ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíä”, ͯÁ-ûí Õ¿¿õäèéí ñàíòàé ìÿíãàí àì.äîëëàðûí ýì, õýðýãñëèéã àâ÷ áàéíà. õàìòðàí “Ýõ, íÿðàéí ýð¿¿ë ìýíä”, ÄÝÌÁ-òàé ͯÁ-ûí Õ¿¿õäèéí ñàíòàé õàìòðàí “Ýõ, íÿðàéí õàìòðàí “Àþóëã¿é æèðýìñýëò” òºñë¿¿äèéã ýð¿¿ë ìýíä” òºñëèéí õ¿ðýýíä 2009-2010 îíä ýõ, õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà íü Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòûã õàíãàõàä òîäîðõîé õóâü íýìýð îðóóëæ áàéíà25. 26 Эх барихын яаралтай, нярайн нэн шаардлагатай тусламжийн өнөөгийн байдал, хэрэгцээний үнэлгээ, 2010, 24-р тал. 24 НҮЭМ-ийн судалгаа, 2008, 29-30-р талууд. 27 Эх барихын яаралтай, нярайн нэн шаардлагатай тусламжийн 25 Мянганы хөгжлийн зорилтуудын хэрэгжилт, 2009, 55-р тал. өнөөгийн байдал, хэрэгцээний үнэлгээ, 2010, 24-р тал.66
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËíÿðàéí ýð¿¿ë ìýíäýä íýí øààðäëàãàòàé 200.0 Çàâõàí, Õàíãàéí á¿ñèéí Áàÿíõîíãîð, Îðõîí,ìÿíãàí àì.äîëëàðûí áàãàæ, òîíîã òºõººðºìæèéã ªâºðõàíãàé àéìãóóäàä ýõèéí ýíäýãäýë óëñûíçóä òîõèîëäñîí àéìãóóäàä õóâààðèëæ, 12 äóíäæààñ ºíäºð áàéíà28.àéìãèéí íýãäñýí ýìíýëãèéí ýõèéí àìðàõ áàéðûãòîõèæóóëàâ. Áàðóóí á¿ñ íóòàã íü Ìîíãîë óëñûí íèéò ãàçàð íóòãèéí 26.5 õóâèéã ýçýëæ, õ¿í àìûí 20-èîä õóâü2010 îíä ÄÝÌÁ-òàé õàìòðàí áîãèíî õóãàöààíû íü îðøèí ñóóäàã, òºâººñ àëñëàãäñàí, äýä á¿òýö,òºñºë õºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëæ, á¿ñèéí òýýâýð, õîëáîî õàðèëöàà ñóë õºãæñºí, áàéãàëü öàãîíîøëîãîî ýì÷èëãýýíèé òºâ¿¿ä áîëîí óðàã, óóð, ýäèéí çàñãèéí áàéäàë, øèëæèëò õºäºë㺺í,íÿðàéí ýíäýãäýë ºíäºðòýé àéìãèéí íýãäñýí àìüäðàõ íºõöºë, àìüäðàëûí õýâ ìàÿã, äàäàëýìíýëã¿¿äèéã ýõ, íÿðàéä íýí øààðäëàãàòàé õýâøèëòýé õîëáîîòîéãîîð òóñ á¿ñ íóòàãò ýõ,50 ìÿíãàí àì.äîëëàðûí ¿íý á¿õèé áàãàæ, õ¿¿õäèéí ýíäýãäýë õàðüöàíãóé ºíäºð áàéíà29.õýðýãñëýëýýð õàíãàëàà. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä òºðºëò æèë äàðààëàí ºññºíÕ¿ñýýã¿é æèðýìñëýëò, àþóëòàé ¿ð õºíäºëòèéã áîëîâ÷ óëñûí õýìæýýíä àìàðæèõ ãàçðóóäûíáóóðóóëàõ, ¿ð õºíäºëòèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé áàðèëãà, îð, òºñºâ, õàíãàìæ, ýì÷, ýõ áàðèã÷,÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîî𠓯ð õºíäºëòèéí ñóâèëàã÷, áóñàä àæèëòíû îðîí òîî áàðàãòóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã çîõèöóóëàõ æóðàì” ìºðä¿¿ëæ íýìýãäýýã¿é, îðíû õ¿ðýëöýýã¿éãýýñ òºðñºí ýõ,ýõýëñýí. íÿðàé àìàðæèõ ãàçàðò õýäýí öàã áîëîîä ýìíýëãýýñ ãàð÷ áàéíà. Ýðñäýë ºíäºðòýé æèðýìñýí ýìýãòýéã“ͺõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí ýì, õýðýãñëèéí àéìãèéí íýãäñýí ýìíýëýãò øèëæ¿¿ëýí òºð¿¿ëæàþóëã¿é áàéäàë, òîãòâîðòîé õàíãàìæ” ¿íäýñíèé áàéãààãààñ àéìãèéí íýãäñýí ýìíýëãèéí òºðºõñòðàòåãèéã 2009 îíä áàòàëæ, ͯÝÌ-èéí ýì, òàñàã, ýõèéí àìðàõ áàéðíû à÷ààëàë ýðñ íýìýãäñýíõýðýãñëèéí õàíãàìæèéã òîãòâîðæóóëàõ àñóóäëààð áàéíà.òîìîîõîí àõèö ãàðàâ. 2009 îíä àíõ óäàà óëñûíòºñºâò ͯÝÌ-èéí ýì, õýðýãñëèéí çàðäàëä 85 ñàÿ Øèëæèëò õºäºë㺺í, çàñàã çàõèðãààíû çàâñàðäàë,òºãðºãèéã áàòëóóëæ, æèë äàðààëàí íýìýãä¿¿ëñýýð õ¿í àìûí õýò òºâëºðºë, ÿäóóðàë, óóë óóðõàéí2012 îíä 200,0 ñàÿ òºãðºãèéã òóñãàëàà. ñàëáàðûí õºãæèë, íýãäñýí ìýäýýëýë, á¿ðòãýëèéí òîãòîëöîî á¿ðäýýã¿é, õóâü õ¿ì¿¿ñ áàéãàëèéí ýðäýñ“Ãýð á¿ëèéí áîëîí áýëãèéí õ¿÷èðõèéëýëä áàÿëãèéã õàðàà õÿíàëòã¿é îëçâîðëîæ áàéãàà çýðýãºðòñºí õîõèðîã÷äîä ¿ç¿¿ëýõ ýìíýëýãò ò¿øèãëýñýí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí íºëººãººð òýãø áóñ áàéäàëíýã öýãèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºâ”-èéã áàéãóóëæ ¿¿ñ÷, íèéãìèéí íýí ýìçýã á¿ëãèéí õ¿í àì íºõºíò¿¿íä øààðäàãäàõ çàðäëûã òºñºâò òóñãàñàí íü ¿ðæèõ¿éí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíä á¿ðýí õàìðàãäàæÆåíäýðèéí óëàìæëàëò ¿çýë õàíäëàãà, çàí ¿éëýýñ ÷àäàõã¿é áàéãàà íü íºõºí ¿ðæèõ¿éí ýð¿¿ë ìýíäèéí¿¿äýëòýé õ¿÷èðõèéëëýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, áàéäàëä íºëººëæ áàéíà.íºõºí ñýðãýýõ öîãö ¿éë÷èëãýýã õºãæ¿¿ëýõ àñóóäàëäàíõààðëàà õàíäóóëñàí ÷óõàë àëõàì áîëëîî. Ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéäàë ìóó, òýäíèé 46 õóâü íü ÿìàð íýãýí àðõàã õóó÷ ºâ÷èíÎðîí íóòàãò “Ýõ, íÿðàéí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàí” ýìãýãòýé áàéíà.áàéãóóëàãäàæ, ñàíãèéí õºðºíãèéã äýýä øàòíûýìíýëýãò ÿâæ ýì÷ë¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé íýí ÿäóó ͯÝÌ-èéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíä íýí øààðäëàãàòàéýõ÷¿¿ä áîëîí íÿðàéä òóñãàé êîìèññûí øèéäâýðýýð ýì õýðýãñëèéã òîãòâîðòîéãîîð õàíãàõ òºñâèéíçàðöóóëäàã áîëñîí íü îðîí íóòãèéí îðîëöîî ñàíõ¿¿æèëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ õýðýãöýýòýé áàéíà.äýìæëýã ñàéæèð÷ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. ªñâºð ¿åèéíõýíä ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîâñðîë îëãîõ ¿éë àæèëëàãààã ò¿ëõ¿¿ ÿâóóëàõ øààðäëàãàòàéÒóëãàìäàæ áóé àñóóäàë áàéíà. õàíãàëòã¿é áàéñààð áàéíà.Ýõèéí ýíäýãäëèéí ò¿âøèíã á¿ñýýð àâ÷ ¿çâýëõàðèëöàí àäèëã¿é, çàðèì àéìàãò ºíäºð áàéíà. 28 Мянганы хөгжлийн зорилтуудын хэрэгжилт, 2009, 54-р тал. 29 Баруун бүс нутгийн “Эх, нярайн эрүүл мэнд” сэдэвт бага хурлынÁàðóóí á¿ñèéí Áàÿí-ªëãèé, Ãîâü-Àëòàé, Õîâä, эмхэтгэл, 2008, 8-р тал. 67
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Äèéëýíõ ýìýãòýé÷¿¿äèéí óìàéí õ¿ç¿¿íèé õîðò òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé òàñðàëòã¿é áàéäëûã õàâäðûí òàëààðõè ìýäëýã õàíãàëòã¿é, ýðò á¿ðä¿¿ëýõ, øèíý áîëîí ñýðãýæ áóé õàëäâàðò èëð¿¿ëýëòèéí õóâü õýò äîîãóóð áàéíà. Ìºí ºâ÷èí, ãàìøèã îñîë, îíöãîé òîõèîëäëûí ¿åä ãýð á¿ëèéí õ¿÷èðõèéëëèéí óëìààñ öººíã¿é ¿ç¿¿ëýõ ýìíýëãèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õä¿¿ä ýð¿¿ë ìýíä, ñýòãýë ñàíààíû áàéíãûí áýëýí áàéäëûã õàíãàõ; õóâüä íîöòîé õîõèð÷ áàéãàà, ãýðëýñýí ýìýãòýé÷¿¿ä áèå ìàõáîäûí õ¿÷èðõèéëýëä èë¿¿òýé ºðòºæ  Ýõ áàðèõ-ýìýãòýé÷¿¿äèéí ýì÷, íÿðàéí ýì÷, áàéíà. Ñóðãàãäñàí õ¿íèé íººöèéã çºâ áàéðøóóëàõ, ìýäýýã¿éæ¿¿ëýã-ýð÷èìò ýì÷èëãýýíèé ýì÷ òîãòâîð ñóóðüøèëòàé àæèëëóóëàõàä øàò øàòíû íàðûã òîãòâîð ñóóðüøèëòàé àæèëëóóëàõ áàéãóóëëàãóóä îíöãîé àíõààðàõ, ãýðýý õýëöëèéã íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ; áèåë¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.  Òºðºõ íàñíû áîëîí æèðýìñýí ýõ÷¿¿äèéí ñóóðü Íèéë¿¿ëýãäýæ áóé áàãàæ, òîíîã òºõººðºìæèéí ºâ÷íèéã ýðòíýýñ îíîøëîí ýì÷èëæ ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ ÷àíàð, öààøäûí çàñâàð ¿éë÷èëãýýíä àíõààðàë öîãö àðãà õýìæýý àâ÷, æèðýìñýí ýõ÷¿¿äèéã õàíäóóëàõ õýðýãòýé áàéíà. õÿíàëòàä ýðò àâàõ, ÿëàíãóÿà, õºäººãèéí ìàë÷èí, òàðèàëàí÷ ºðõèéí æèðýìñýí Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà ýõ÷¿¿äèéã õÿíàëòàíä ýðò õàìðóóëàõ, ¿çëýãèéã õýìæýý òîãòìîë ÿâæ õèéæ áàéõ, æèðýìñíèé õÿíàëòûí ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ; Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòûã áèåë¿¿ëýõ, 2015 îíä ýõ, íÿðàéí ýíäýãäëèéã áóóðóóëàõààð äýâø¿¿ëñýí  Øèíýýð áàðèãäàæ áóé ýõ, õ¿¿õäèéí ýð¿¿ë çîðèëòîä õ¿ðýõèéí òóëä “Ýõ, íÿðàéí ýð¿¿ë ìýíä”- ìýíäèéí òºâ, àìàðæèõ ãàçðóóäàä àæèëëàõ èéí òàëààð äàðààõ àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ õ¿íèé íººöèéã áýëòãýõ, áàãàæ òîíîã íü ç¿éòýé þì: òºõººðºì溺ð õàíãàõ àæëûã æèë á¿ð òºñºâò òóñãàí, òºëºâëºãººòýé㺺ð õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã  Ýõ, íÿðàéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýý ýð÷èìæ¿¿ëæ, ñàëáàð õîîðîíäûí óÿëäààã àâàõàä ó÷èðäàã ñààä áýðõøýýëèéã (óíààíû ñàéæðóóëàõ; çàðäàë, á¿ðòãýë, äààòãàëä õàìðàãäàëò, ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí ¸ñ çàíøëûí ñààä, àëñëàëò)  Ýì÷, ýìíýëãèéí ìýðãýæèëòíèé öàëèí áóóðóóëæ, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð, õ¿ðòýýìæèéã óðàìøóóëëûí òîãòîëöîîã áîëîâñðîíãóé íýìýãä¿¿ëýõ, íîòîëãîîíä òóëãóóðëàñàí àíàãààõ áîëãîæ, àæëûí à÷ààëàë, ã¿éöýòãýëòýé íü óõààíû äýâøèëòýò øèíý àðãà òåõíîëîãèéã óÿëäóóëàõ. íýâòð¿¿ëýõ; Ýõ÷¿¿äèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã ñàéæðóóëàõ Ìÿíãàíû  Ìîíãîë õ¿íèé óäìûí ñàíãèéí àþóëã¿é áàéäëûã õºãæëèéí òàâ äàõü çîðèëãî íü ¿íäñýí øàëãóóð õàíãàõ, òºðºëòèéã çºâ äýìæñýí áîäëîãî ¿ç¿¿ëýëòýýðýý äýâø¿¿ëñýí çîðèëòûã õàíãàõ õýðýãæ¿¿ëæ, ýõ, õ¿¿õäýä ¿ç¿¿ëýõ ýð¿¿ë ìýíäèéí áîëîëöîîòîé ãýñýí ä¿ãíýëò õèéæ áîëîõîîð áàéíà.68
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 69
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ70
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 71
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ÁÝËÃÈÉÍ ÇÀÌÛÍ ÕÀËÄÂÀÐÒ ªÂ×ÈÍ, ÇÎÐÈËÃÎ 6 ÕÄÕÂ/ÄÎÕ, ѯÐÜÅÝÒÝÉ ÒÝÌÖÝÕ, ÁÓÑÀÄ ªÂ×ÍÈÉà ÁÓÓÐÓÓËÀÕ Çîðèëò 11. 2015 îí ãýõýä Õ¯íèé äàðõëàëûí õîìñäëûí âèðóñ (ÕÄÕÂ), Äàðõëàëûí îëäìîë âèðóñ (ÄÎÕ) ªâ×íèé õàëäâàðûã õßçãààðëàõ, óðüä×èëàí ñýðãèéëýõ. ªíªªãèéí áàéäàë ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé õ¿ì¿¿ñèéã 2010 îíû õóâüä íàñíû àíãèëàëààð àâ÷ ¿çâýë 5.0 õóâü íü 15-19 íàñíû, Ìîíãîë óëñàä 1992 îíä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí 17.0 õóâü íü 20-24 íàñíû, 26.0 õóâü íü 25-29 àíõíû òîõèîëäîë á¿ðòãýãäñýíýýñ õîéø 2010 íàñíû, 21.0 õóâü íü 30-34 íàñíû, 15.0 õóâü íü 35- îíû áàéäëààð íèéò 83 òîõèîëäîë èëðýýä áàéíà. 39 íàñíû, 13.0 õóâü íü 40-44 íàñíû, 1.0 õóâü íü Á¿ðòãýãäñýí òîõèîëäëûí 94 õóâü íü 2005 îíîîñ 45-49 íàñíû, 2.0 õóâü íü 50-èàñ äýýø íàñíûõàí õîéø á¿ðòãýãäñýí áàéíà. áàéíà. ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí 80.5 õóâü íü ýðýãòýé÷¿¿ä áàéãàà áºãººä òýäíèé 86.4 õóâü íü Á¿ðòãýãäñýí 83 òîõèîëäëûí 11 íü íàñ áàðñàí ýðýãòýéòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýðýãòýé áàéãàà áºãººä á¿ðòãýãäñýí á¿õ òîõèîëäëóóä íü ÕÄÕÂ-èéí áîë 19.3 õóâü íü ýìýãòýé÷¿¿ä áàéãàà áºãººä õàëäâàðûã áýëãèéí çàìààð àâñàí áàéíà. 2010 îíû òýäíèé 62.5 õóâü íü áèåý ¿íýëýã÷èä áîëîí áýëãèéí áàéäëààð 16 õ¿íä ÄÎÕ-ûí øèíæ òýìäýã èëýð÷ 14 îëîí õàâüòàã÷òàé ýìýãòýé÷¿¿ä áàéíà. 2009 îíä íü ðåòðîâèðóñèéí ýñðýã ýì÷èëãýýíä õàìðàãäæýý. õèéãäñýí õàðóóëäàí òàíäàëòûí ñóäàëãààãààð Õ¿ñíýãò 15. Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿ä áîëîí 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí äóíäàõü ÕÄÕÂ-ûí õàëäâàðûí òàðõàëò, õóâü Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 2010 2015* Æèðýìñýí ýìýãòýé÷¿¿äèéí äóíä ÕÄÕÂ-ûí õàëäâàðûí òàðõàëò /õóâü/ 0.001 - - 0.003 <0.1 15-24 íàñíû çàëóó÷óóäûí äóíä ÕÄÕÂ-ûí õàëäâàðûí òàðõàëò /õóâü/ 0.0007 0.0005 0.0005 0.0012 <0.1 *-Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: Õàëäâàðò ºâ÷èí ñóäëàëûí ¿íäýñíèé òºâ ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé 3 òîõèîëäîë èëýðñýí 2010 îíä 13,695 õ¿í ñàéí äóðûí çºâëºãºº, íü ýðýãòýéòýé áýëãèéí õàâüòàëä îðäîã ýðýãòýé øèíæèëãýýíä õàìðàãäñàí áàéíà. ÕÄÕÂ-èéí áºãººä ÝÁÝ-èéí äóíä ÕÄÕÂ-èéí òàðõàëò 1.8 õàëäâàðûí 48.8 õóâèéã èäýâõèòýé òàíäàëòààð, 29.3 õóâüòàé áàéãàà íü ºìíºõ îíóóäòàé õàðüöóóëàõàä õóâèéã òîõèîëäîë, ñàéí äóðûí øèíæèëãýýãýýð, íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. ¯¿íèéã äýýðõè 17.1 õóâèéã óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ¿çëýãýýð, 4.9 õ¿ñíýãòýýñ áàñ õàðæ áîëîõ áºãººä 2010 îíûã 2008 õóâü íü ºâ÷íèé óëìààñ ýìíýëýãò õàíäñàí õ¿ì¿¿ñýýñ îíòîé õàðüöóóëàõàä òîîí ¿ç¿¿ëýëò íü ºñ÷ýý. Ýíý èëýðñýí áàéíà. íü ÕÄÕÂ-èéí ýñðýã àâ÷ áóé àðãà õýìæýýã öààøèä ýð÷èìæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéãààã õàðóóëæ 2010 îíä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé 4 ýõ òºðñíººñ 3 áàéíà. òîõèîëäîëä õàëäâàðûã ýõýýñ õ¿¿õäýä äàìæèõààñ ñýðãèéëýõ àðãà õýìæýý àâñàí áºãººä 4 õ¿¿õýä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðòàé õ¿ì¿¿ñèéí 65.8 õóâü íü ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðã¿é áîëîõ íü øèíæèëãýýãýýð Ìîíãîëäîî, 29.2 õóâü íü ãàäààäàä àìüäàð÷ áàéõ áàòëàãäæýý. ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé õ¿ì¿¿ñèéí ãýð á¿ëä õóãàöààíäàà õàëäâàð àâñàí, 4.9 õóâü Ìîíãîëä àìüäàð÷ áàéãàà 28 õ¿¿õäèéí 14 íü 15-ààñ äîîø àìüäàð÷ áàéñàí ãàäààäûí èðãýäýýñ õàëäâàð àâñàí íàñíûõàí áàéãàà áºãººä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí õàëäâàðûí áàéíà. óëìààñ ãóðâàí õ¿¿õýä á¿òýí ºí÷èí õîöîðñîí áàéíà.72
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË2010 îíä áýëãèéí çàìûí õàëäâàðò ºâ÷èí íü íèéò òºñºë õºòºëáºðèéí ýõ ¿¿ñâýðýýñ ãàðãàæ áàéíà.á¿ðòãýãäñýí õàëäâàðò ºâ÷íèé 35 õóâèéã ýçýëæ Òóõàéëáàë: 2008, 2009 îíä ýíý ÷èãëýëä çàðöóóëñàíáàéãàà íü 2009 îíòîé õàðüöóóëàõàä 16 õóâèàð 8.3 òýðáóì òºãðºã áóþó íèéò ñàíõ¿¿æèëòèéí 68áóóðñàí áàéíà. ÁÇÄÕ-ûí 32.4 õóâèéã òðèõîìîíèàç, õóâèéã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, (Ãëîáàëü ñàí,40.1 õóâèéã çàã õ¿éòýí, 27.5 õóâèéã òýìá¿¿ ºâ÷èí ÄÝÌÁ, Íýãäñýí ¿íäýñòíèé áàéãóóëëàãà, Àçèéíòóñ òóñ ýçýëæ áàéíà. 2010 îíä 70538 æèðýìñýí õºãæëèéí áàíê, Ãåðìàíû òåõíèê òóñëàëöààíûýìýãòýé÷¿¿äýä áýëãèéí çàìûí ¿çëýã øèíæèëãýý òºñºë) ãàäààäûí õàíäèâëàã÷äûí ñàíõ¿¿æèëò ýçýëæõèéãäñýí. áàéíà.Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý Ìàíàé óëñàä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ÷èãëýëýýð òîìîîõîí òºñºë õýðýãæ¿¿ëýã÷ ÃëîáàëüÌîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí 2010 îíû 43 ñàíãèéí ñàíõ¿¿æèëòýýð äàðààõü àæëóóä õýðýãæèæäóãààð òîãòîîëîîð ÕÄÕÂ/ÄÎÕ, ÁÇÄÕ-ààñ ñýðãèéëýõ áàéíà:¿íäýñíèé ñòðàòåãè òºëºâëºãºº (2010-2015)-ãáàòëàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà.  “ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí ýðñäýëò á¿ëãèéíõýíä õàíäñàí óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëò, ýì÷èëãýý, òóñëàìæÄÝÌÁ, ÄÝÌÁ-ûí Íîìõîí äàëàéí áàðóóí ýðãèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëæá¿ñèéí “ÁÇÄÕ-ººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, õÿíàõ ÷àíàðæóóëàõ, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé òýìöýõ Ýð¿¿ëñòðàòåãè (2008-2012)”, ÄÝÌÁ-ààñ ãàðãàñàí “ÕÄÕÂ/ ìýíäèéí ñàëáàðûí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõÄÎÕ-ûí ýì÷èëãýý, îíîøèëãîîíû óäèðäëàãà” çàìààð áàãà òàðõàëòûã òîãòîîí áàðèõ” - 7øèíý÷èëñýí óäèðäàìæèéã áîëîâñðóóëàí òºñºë /2008-2013 îí, 2.9 ñàÿ àì.äîëëàð/;ãàðãàñàíòàé õîëáîãäóóëàí ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé óäèðäàìæèéã Ýð¿¿ë  “ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ, òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõìýíäèéí ñàéäûí 2009 îíû 429 òîîò òóøààëààð ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõ”-ä 2 òºñºëáàòëàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ òóøààëààð /2008-2014 îí, 6.4 ñàÿ àì.äîëëàð/;ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí ÷èãëýëýýð ýð¿¿ë ìýíäèéíáàéãóóëëàãóóäûí óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëòûã  “ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí ëàáîðàòîðèéí ÷àäàâõèéãáîëîâñðîíãóé áîëãîæ ýíý ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà áýõæ¿¿ëýõ”- 9 òºñºë (2011-2015 îí, 4 ñàÿÿâóóëæ áóé 1-2 ýì÷òýé êàáèíåòèéã ºðãºæ¿¿ëæ, 3-5 îð÷èì äîëëàð) õýðýãæèæ áàéíà.ýì÷òýé äèñïàíñåð õýëáýðòýéãýýð ºðãºòãºí çîõèîíáàéãóóëæ áàéíà. Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë̺í 2008 îíîîñ Ñàéí äóðûí çºâëºãºº, Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ÕÄÕÂ-èéí õàëäâàðûí òîõèîëäîëøèíæèëãýýíèé òºâ¿¿äèéã íýýæ òýäãýýðò àæèëëàõ íýìýãäýæ áàéãàà íü íýã òàëààñ ýð¿¿ë ìýíäèéí100 ãàðóé ýì÷ ìýðãýæèëòí¿¿äèéã ñóðãàëòàíä áàéãóóëëàãóóäûí èëð¿¿ëýëòèéí ÷àäàâõè íýìýãäýæõàìðóóëæ, 2009-2010 îíä òóñ òºâººð 30-ààä áàéãààòàé õîëáîîòîé áàéæ áîëîõ õýäèé ÷ ÕÄÕÂ-ìÿíãàí õ¿í ¿éë÷ë¿¿ëñýí áàéíà. Èéíõ¿¿ ñàéí äóðûí èéí õàëäâàð òàðõàõ íèéãýì-ýäèéí çàñãèéí ýðñäýëçºâëºãºº øèíæèëãýýíèé òºâ¿¿äèéã áàéãóóëñíààð ìàíàé óëñàä ºíäºð áàéíà. Òóõàéëáàë, õ¿í àìûí¿éë÷ë¿¿ëýã÷äèéí ýðõèéã õ¿íäýòãýõ, íóóöëàëûã ãóðàâíû íýã íü àìüæèðãààíû áàòàëãààæèõ äîîäõàäãàëàõ, ãàíöààð÷èëñàí çºâëºãºº, øèíæèëãýýã ò¿âøíýýñ áàãà îðëîãîòîé, õ¿í àìûí øèëæèëò¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä îéðòóóëñàí íü à÷ õîëáîãäîëòîé õºäºë㺺í áîëîí óóë óóðõàé, äýä á¿òöèéí ñàëáàðáîëîâ. õºãæèæ áàéãààòàé õîëáîîòîéãîîð ÿâóóëûí õ¿í àì ýðñ íýìýãäýæ áàéãàà, õèëèéí ÷àíàäàä çîð÷èã÷äûíÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé òýìöýõ ¿éë àæèëëàãààíä çºâõºí òîî íýìýãäñýí, çàëóó÷óóäûí äóíä áèåý ¿íýëýõ,ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàð òºäèéã¿é áóñàä îëîí òàëûí àðõèäàí ñîãòóóðàõ áàéäàë ãàçàð àâ÷ áàéãàà íüîðîëöîî èõýýõýí ÷óõàë áºãººä ýíýõ¿¿ ÷èãëýëýýð ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí òàðõàëòûã õÿçãààðëàí áàðèõàäîëîí òºðèéí áîëîí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, èõýýõýí áýðõøýýë ó÷ðóóëæ áàéíà.èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä ¿éë àæèëëàãààÿâóóëæ òýäãýýðò áàãàã¿é õýìæýýíèé õºðºí㺠ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí ýñðýã òýìöýõ ÷èãëýëýýð ¿éëçàðöóóëñàí áàéíà. Ãýâ÷ ¿éë àæèëëàãààíû àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä çàðèì õîëáîãäîõ õóóëüñàíõ¿¿æèëòèéí äèéëýíõ õóâèéã îëîí óëñûí òîãòîîìæèä ººð÷ëºëò îðóóëàõ, ÿëàíãóÿà 73
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ áèåý ¿íýëýõ áàéäëûã ìàíàé óëñàä ãýìò õýðýã  ÕÄÕÂ/ÄÎÕ/ÁÇÄÕ-òýé èðãýä, õàâüòëóóäûã õýìýýí ¿çäýãòýé õîëáîîòîéãîîð áèåý ¿íýëýã÷èä øèíæèëãýýíä á¿ðýí õàìðóóëæ ýì÷ëýí íóóãäìàë áàéäàëä îðîõ, ýì÷èëãýý, îíîøèëãîîíä ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ áîäëîãî, ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã õàìðàãäàõààñ çàéëñõèéõ, ºâ÷èí òàðààõ ñºðºã ¿ð îíîâ÷òîé áîëãîõ, óäèðäëàãà çîõèîí äàãàâðûã àãóóëæ áàéíà. áàéãóóëàëòûã òîäîðõîé áîëãîõ àðãà õýìæýý àâàõ; ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-òîé òýìöýõ ¿éë àæèëëàãààíä ÷àìã¿é õºðºí㺠(2008 îíä 5.3 òýðáóì, 2009 îíä 6.9 òýðáóì  ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, òàðõàëòûã òºãðºã) çàðöóóëæ áàéãààãèéí 70 îð÷èì õóâèéã õÿçãààðëàõ, áóóðóóëàõàä øààðäëàãàòàé á¿õ îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, ãàäààäûí õàíäèâëàã÷äûí òàëûí îðîëöîî ÷óõàë áàéãàà áºãººä õ¿¿õýä, ñàíõ¿¿æèëò ýçýëæ áàéãàà áà óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ ºñâºð ¿åèéíõýíä íºõºí ¿ðæèõ¿é, áýëãèéí ¿éë àæèëëàãààíä ñàíõ¿¿æèëòèéí òàë ãàðóé áîëîâñðîëûã îëãîõ ñóðãàëò, çºâëºõ ¿éë÷èëãýýã õóâü, ýì÷èëãýý, îíîøëîãîîíä 10 îð÷èì õóâü, ÷àíàðæóóëàõ, íèéãìèéí õàëàìæ äýìæëýãèéã õºòºëáºðèéí óäèðäëàãàä 30 îð÷èì õóâèéã íýìýãä¿¿ëýõ, ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàëòûã çàðöóóëæ áàéíà.30 áóóðóóëàõ, àðõèäàí ñîãòóóðàõ, áèåý ¿íýëýõ ÿâäëûã õÿçãààðëàõ çîðèëãîîð áàð, çî÷èä Ìàíàé óëñàä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ áóóäàë, ñàóíû ¿éë àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâèõ, ¿éë àæèëëàãàà, ÄÎÕ-òîé ºâ÷òºíèé ýì÷èëãýýíèé çàì äàãàñàí ÿâóóëûí õ¿í àìä õ¿ð÷ àæèëëàõ ¿éë ñàíõ¿¿æèëò ¿íäñýíäýý îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ ÷èãëýëýýð õºòºëáºð, õàíäèâëàã÷äûí òóñëàìæààñ õàðààò áàéäàëä áàéíà. òºñëèéí óäèðäàìæ, òºëºâëºãººíä òîäîòãîë õèéæ, ¿ð ä¿íòýé õýðýãæ¿¿ëýõ; ªíººãèéí áàéäëààð ÁÇÄÕ/ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ ñýðãèéëýõ èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ  Öààøèä ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí ÷èãëýëýýð ¿éë àæèëëàãàà ìýðãýæëèéí ýì÷, ìýðãýæèëòýí ÿëàíãóÿà õºäºº ÿâóóëàõàä íèéãìèéí òààòàé îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ íü îðîí íóòàãò íýí äóòàãäàëòàé áàéíà. 19 àéìàã ÷óõàë áàéíà. ßëàíãóÿà ýìýãòýé áèåý ¿íýëýã÷èä, ÁÇÄÕ, ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-ûí ÷èãëýëýýð çºâõºí ãàíö ÝÁÝ-èéí äóíä õàëäâàð èõýýõýí òàðõàæ ýì÷òýé áàéñíûã 2-3 áîëãîæ ºðãºæ¿¿ëæ áàéãàà áàéãàà íü íèéãìèéí õàíäëàãà, ÿëãàâàðëàí áîëîâ÷ ýíý àæèë óäààøðàëòàé õýðýãæèæ áàéíà. ãàäóóðõàëòûí óëìààñ ýíý á¿ëãèéíõýí íóóãäìàë Èéìýýñ à÷ààëàë èõòýéí óëìààñ õ¿í àìä õ¿ð÷ áàéäàëä îðñîí, òýäãýýðèéã èëð¿¿ëæ, ýð¿¿ë ¿éë÷ëýõ, ñóðãàëò ñóðòàë÷èëãàà ÿâóóëàõ, óðüä÷èëàí ìýíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã õ¿ðãýõýä òóéëûí ñýðãèéëýõ ¿çëýã õèéõ, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã áýðõøýýëòýé áàéäàãòàé õîëáîîòîé þì; ñàéæðóóëàõ çýðýãò ñºðºãººð íºëººëæ áàéíà.  ̺í ÕÄÕÂ/ÄÎÕ-îîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà òàðõàëòûã õÿçãààðëàí áàðèõàä á¿õ ñàëáàðûí õýìæýý îðîëöîîã ÷óõàë÷èëæ õ¿¿õýä, ºñâºð ¿åèéíõýíä íºõºí ¿ðæèõ¿éí áîëîí áýëãèéí áîëîâñðîëûã  “100 õóâü áýëãýâ÷ õýðýãëýõ õºòºëáºðèéã îëãîõ àñóóäëûã ÷àíàðæóóëàõ, àðõèäàí ýð÷èìæ¿¿ëæ õºòºëáºðèéí øóãàìààð òàðààãäàæ ñîãòóóðàõ, áèåý ¿íýëýõ ÿâäëûã õÿçãààðëàõ áàéãàà áýëãýâ÷èéí ò¿ãýýëòýä òàâèõ äîòîîäûí çîðèëãîîð öýíãýýíèé ãàçàð, çî÷èä áóóäàë, õÿíàëòûã ÷àíãàòãàõ, ãàðàë ¿¿ñýë, ¿éëäâýðëýñýí ñàóíû ¿éë àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâèõ, çàì ãàçàð íü òîäîðõîéã¿é, ÷àíàð, àþóëã¿é áàéäëûí äàãàñàí ÿâóóëûí õ¿í àìä õ¿ð÷ î÷èõ ¿éë áàòàëãààæóóëàëòã¿é áýëãýâ÷ áîðëóóëàõûã àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé. òàñëàí çîãñîîõ çîõèîí áàéãóóëàëòûí àðãà õýìæýý àâàõ; 30 ХДХВ/ДОХ-оос сэргийлэх үйл ажиллагааг зохицуулах Үндэсний хороо, НҮБ. ХДХВ/ДОХ-ын үндэсний зарцуулалтын үнэлгээ (2008- 2009). Улаанбаатар, 201074
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÇîðèëò 12. 2015 îí ãýõýä ñ¯ðüåý ªâ×íèé òàðõàëòûã áóóðóóëàõªíªªãèéí áàéäàë Èéíõ¿¿ ýì÷èëãýýíèé ¿ð ä¿íã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð ¿ð ä¿íòýé øèíýëýã àðãà íýâòð¿¿ëñýí íü ÌîíãîëûíÑ¿ðüåýòýé òýìöýõ ¿íäýñíèé àíõíû õºòºëáºðèéí ñ¿ðüåýòýé òýìöýõ íèéãýìëýãèéí 340 ãàðóé ñàéíõ¿ðýýíä 1996 îíîîñ øóóä õÿíàëòòàé áîãèíî äóðûí èäýâõòýí (ÑÄÈ)-ýýð äàìæóóëàí àëñëàãäìàëõóãàöààíû ýì÷èëãýýíèé ñòðàòåãè (ÄÎÒÑ)-èéã îðøèí ñóóäàã ñ¿ðüåýòýé ºâ÷òºí¿¿äýä ¿ðãýëæëýõíýâòð¿¿ëñíýýð ñ¿ðüåýãèéí èëð¿¿ëýëò, ýì÷èëãýýíèé øàòíû ýìèéã ãýðýýð íü õ¿ðãýæ óóëãàõ, ìºí¿ð ä¿í ñàéæèð÷, ýì÷èëãýýíèé õóãàöàà áîãèíîññîí àìüæèðãààíû ò¿âøèí äîîãóóð ºâ÷òºí¿¿äýä ãýðýýòáàéíà. çîîãèéí ãàçðóóäààð ºäðèéí õîîë ºãºõèéí çýðýãöýý ýì óóëãàõ àðãà þì. Ñ¿ðüåýòýé ºâ÷òºí¿¿äèéí 49ÄÎÒÑ-èéã íýâòð¿¿ëñíýýð Ìîíãîë Óëñ ò¿ðõýö õóâü íü ñ¿ðüåýãèéí äèñïàíñåðò ºäºð á¿ð èðæ øóóäýåðýã ñ¿ðüåýãèéí òîõèîëäëûí èëð¿¿ëýëòèéã 83.5 õÿíàëòòàé ýì÷èëãýýíä õàìðàãääàã áîë 39 õóâü íüõóâü, ýì÷èëãýýíèé àìæèëòûã 89 õóâüä õ¿ðãýæ, ÑÄÈ-èéí òóñëàìæòàé øóóä õÿíàëòòàé ýì÷èëãýýíäèëð¿¿ëýëòèéã 70 õóâü, ýì÷èëãýýíèé àìæèëòûã ãýðòýý õàìðàãäàæ, 11 õóâü íü ãýðýýò çîîãèéí85 õóâüä õ¿ðãýõ ÄÝÌÁ-ûí Íîìõîí äàëàéí ãàçàð õîîë èäñýíèé äàðàà ÑÄÈ-èéí õÿíàëòàí äîðáàðóóí á¿ñèéí çîðèëòóóäûã áèåë¿¿ëæ ÷àäñàí. ýì÷èëãýý õèéëãýäýã áàéíà.Ýì÷èëãýýíèé ¿ð ä¿í ñàéæèðñíû à÷ààð ñ¿ðüåýòýéºâ÷òºí¿¿äèéí á¿ðýí ýäãýðýëòèéí ò¿âøèí Ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàðõàëò (100 000 õ¿í òóòàìä)íýìýãäýæ, øèíý èëýðñýí ºâ÷òºíèé äîòîð íàñ 1990 îíä 435 áàéñàí áîë 1997 îíîîñ ýõëýí õî¸ðáàðàëòûí ýçëýõ õóâü áóóð÷ýý. îðîíòîé òîîíä øèëæèæ, 2010 îíû áàéäëààð 65 áîëæ áóóðñàí áàéíà.Õ¿ñíýãò 16. Ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàðõàëò, ºâ÷ëºëèéí ò¿âøèí, íàñ áàðàëò, îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé òîõèîëäëûí õóâü Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 2010 2015*Ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàðõàëò /100000 õ¿í òóòàìä/ 72.6 72.0 70 65 82Ñ¿ðüåýãèéí ºâ÷ëºëèéí ò¿âøèí /100000 õ¿í òóòàìä/ 167 159 156 153 100Ñ¿ðüåýãýýñ øàëòãààëñàí íàñ áàðàëò /100000 õ¿í òóòàìä/ 2.4 2.7 2.18 3.3 2Îíîøèëãîî, ýì÷èëãýýíèé îëîí óëñûí ñòàíäàðòûí õ¿ðýýíä ñ¿ðüåýã 83.8 85.0 82.4 84.5 100.0èëð¿¿ëæ, ýì÷èëñýí òîõèîëäëûí õóâü *-Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: Õàëäâàðò ºâ÷èí ñóäëàëûí ¿íäýñíèé òºâ100,000 õ¿íä íîãäîõ ñ¿ðüåýãèéí ºâ÷ëºë 2007 îíä íü óóøèãíû ò¿ðõýö ýåðýã ñ¿ðüåýãèéí òîõèîëäîë167, 2008 îíä 159, 2009 îíä 156, 2010 îíä 153 áàéíà. Á¿ðòãýãäñýí ñ¿ðüåýãèéí øèíý òîõèîëäëûíáîëæ áàãà áîëîâ÷ áóóðàõ õàíäëàãàòàé áàéíà. 60.1 õóâèéã óóøèãíû, 39.9 õóâèéã óóøèãíû áóñ áóþó áóñàä ýðõòýíèé ñ¿ðüåý ýçýëæ áàéíà.Ñ¿ðüåýãèéí ºâ÷ëºë áàãà çýðýã áóóð÷ áàéãààãèéí Ñ¿ðüåýãýýð ºâ÷ëºãñäèéí 69.0 õóâü íü 16-44 íàñíûçýðýãöýý ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàðõàëò ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä çàëóó, õºäºëìºðèéí èä íàñíû õ¿ì¿¿ñ áàéãààìýäýãäýõ¿éö áóóð÷ áàéíà. Ýíý íü ñ¿ðüåý ºâ÷íèé áºãººä õ¿éñèéí õóâüä 52 õóâü ýðýãòýé÷¿¿ä, 48èëð¿¿ëýëò ñàéæèð÷, áîãèíî õóãàöààíû øóóä õóâèéã ýìýãòýé÷¿¿ä ýçýëæ áàéíà.ýì÷èëãýýãýýð ýäãýð÷ áàéãààòàé õîëáîîòîé áàéíà. Õýäèéãýýð ºâ÷ëºëèéí ò¿âøèí ààæèì áóóð÷ áàéãààÕ¿í àìûí ÿäóóðàë, øèëæèëò õºäºë㺺í, àãààðûí õýäèé ÷ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä îëîí ýìýíä äàñàëòàéáîõèðäîë, õ¿í àìûí äóíäàõ òàìõèíû õýò ñ¿ðüåýãèéí ºâ÷ëºë íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà.õýðýãëýýíèé ºñºëò çýðýã õ¿÷èí ç¿éë íü ñ¿ðüåý 2010 îíû áàéäëààð ýìýíä äàñàëòàé ñ¿ðüåýòýéºâ÷íèé òàðõàëòàä íºëººëæ áàéíà. 1075 õ¿í á¿ðòãýãäýæ òýäíèé 50-60 õóâü íü ýì÷èëãýýíä á¿ðýí õàìðàãäàæ, ýð¿¿ëæèëòèéí õóâü2010 îíä ñ¿ðüåýãèéí íèéò 4213 òîõèîëäîë 73.8 áàéíà.øèíýýð á¿ðòãýãäñýí áºãººä òýäãýýðèéí 72.5 õóâü 75
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí áîäëîãûí àðãà õýìæýý òýýâýðëýëòèéí òîãòîëöîîã íýâòð¿¿ëýí àæèëëàæ áàéãàà íü ñ¿ðüåý ºâ÷íèéã ýðò èëð¿¿ëýí ýì÷èëæ Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ õ¿ðýýíä ýäãýð¿¿ëýõýä ÷óõàë àëõàì áîëæ áàéíà. òºð õóâèéí õýâøëèéí ò¿íøëýëèéã ºðãºæ¿¿ëýí ºðõèéí ýìíýëãýýð “Øóóä õÿíàëòòàé áîãèíî Íèéò õ¿í àì òýð äóíäàà õ¿í àìûí ýìçýã á¿ëýãò õóãàöààíû ýì÷èëãýý”-ã õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà íü ìýäýýëýë ñóðãàëò, ñóðòàë÷èëãàà ÿâóóëàõàä èðãýä, ¿éë÷ë¿¿ëýã÷èä ýìíýëãèéí ÷àíàðòàé òóñëàìæ, ñàéí äóðûí èäýâõèòíèéã òàòàí îðîëöóóëæ, ¿éë÷èëãýýã îéðòóóëàõ, õÿíàëòûã ñàéæðóóëàõàä òýäíèéã ÷àäàâõèæóóëàõ ÷èãëýëýýð “Ìîíãîëûí ÷óõàë àðãà õýìæýý áîëæ áàéíà. ñ¿ðüåýòýé òýìöýõ íèéãýìëýã”, “Äýëõèé çºí Ìîíãîë” çýðýã áàéãóóëëàãóóä èäýâõèòýé àæèëëàæ Ìîíãîë Óëñàä ñ¿ðüåýãèéí ýì÷èëãýýíèé îð÷èí áàéíà. Ìîíãîëûí ñ¿ðüåýòýé òýìöýõ íèéãýìëýãýýñ ¿åèéí àðãûã ïðàêòèêò íýâòð¿¿ëýõýä îëîí óëñûí íèéò 350 ñ¿ðüåýãèéí ñàéí äóðûí èäýâõèòýí ò¿íø, õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãóóäûí äýìæëýã, áýëòãýãäýæ, ñ¿ðüåýòýé ºâ÷òºí¿¿äèéí 39 õóâü íü òóñëàëöàà øèéäâýðëýõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ èðñýí òýäíýýð äàìæóóëàí øóóä õÿíàëòòàé ýì÷èëãýýíä áºãººä æèëä äóíäæààð 336’000 àì. äîëëàðûí ¿íý ãýðýýð õàìðàãäàæ, òýäíèé õÿíàëòûí äîð ýìýý óóæ á¿õèé ýìèéí õàíãàìæèéã îëîí óëñûí áàéãóóëëàãààñ áàéãàà áîë, 11 õóâü íü ãýðýýò çîîãèéí ãàçðààð õèéæ, ºíººãèéí áàéäëààð îíîøëîãäñîí á¿õ ºäðèéí õîîëòîé ýì÷èëãýýíä õàìðàãäàõûí ñàöóó ºâ÷òºíä ýìèéã ¿íý òºëáºðã¿éãýýð îëãîæ áàéíà. ýìýý óóæ, ñóðãàëò ñóðòàë÷èëãàà, çºâëºãºº àâàõ õýëáýðýýð òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàæ ¯¿íèé çýðýãöýý ìàíàé óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ îëîí áàéíà. Ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ õàðàõàä ñàéí äóðûí óëñûí ñòàíäàðòûí øààðäëàãà õàíãàñàí ÷àíàðûí èäýâõèòí¿¿äýýð äàìæóóëàí õÿíàëòòàé õèéãäñýí áàòàëãààòàé ñ¿ðüåýãèéí ýìýýð íàéäâàðòàé õàíãàõ ýì÷èëãýýíèé ¿ð ä¿í 90-ýýñ äýýø õóâüòàé áàéãàà íü àðãà õýìæýý àâ÷, 2007 îíîîñ ýõëýí ñ¿ðüåýãèéí ýíýõ¿¿ àðãà õýìæýý õ¿íäýý õ¿ðñýí à÷ õîëáîãäîëòîé ýñðýã íýãä¿ãýýð ýãíýýíèé ýìèéí ñàíõ¿¿æèëòèéí àæèë áîëîõûã õàðóóëæ áàéíà. òîäîðõîé õóâèéã òºñ⺺ñ ãàðãàæ ýõýëñýí íü ñ¿ðüåýòýé òýìöýõ õºòºëáºðèéí òîãòâîðòîé Ìàíàé îðîíä 2010 îíû áàéäëààð ýìýíä äàñàëòàé áàéäëûã õàíãàõàä øèéäâýðëýõ ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ þì. ñ¿ðüåý ºâ÷òýé 1075 õ¿í á¿ðòãýãäýæ òýäíèé 50-60 õóâü íü ýì÷èëãýýíä á¿ðýí õàìðàãäàæ, “Ñ¿ðüåýòýé òýìöýõ, ñýðãèéëýõ” ¿íäýñíèé ñòðàòåãè ýì÷èëãýýíèé ¿ð ä¿í 73.8 õóâü áàéãàà õýäèé ÷ 7.2 (2010-2015)-èéã Ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàéäûí 2009 õóâü íü õî¸ðäóãààð ýãíýýíèé ýìèéí ýì÷èëãýýíä îíû 272 òîîò òóøààëààð áàòëóóëàí õýðýãæ¿¿ëæ ¿ð ä¿íã¿é áàéãàà íü öààøèä îëîí ýìýíä äàñàëòàé ýõëýýä áàéíà. Ýíýõ¿¿ ñòðàòåãèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä ñ¿ðüåýãèéí àþóë áàéñààð áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 2012-2015 îíä íèéò 20 ãàðóé òýðáóì òºãðºãèéí ñàíõ¿¿æèëò øààðäëàãàòàé þì. Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë Ñòðàòåãèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä ñ¿ðüåýòýé Ñ¿ðüåýòýé òýìöýõ õºòºëáºðèéí õýðýãæèëòèéí òýìöýõ ¿éë àæèëëàãààíä ñàëáàð õîîðîíäûí ÿâöàä îëñîí àìæèëòûã óëàì áàòàòãàõ, õàìòûí àæèëëàãààã ºðãºæ¿¿ëýõ, ñ¿ðüåýãèéí ñ¿ðüåýãèéí èëð¿¿ëýëò áîëîí ýäãýðýëòèéí ò¿âøèíã òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð õ¿ðòýýìæèéã ýðñ íýìýãä¿¿ëýõèéí òóëä öààøèä øèéäâýðëýõ ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð Ñ¿ðüåýãèéí ¿íäýñíèé àñóóäëóóä íü íèéãìèéí îëîí ñàëáàðûí îðîëöîîã VI çºâëºãººíèéã Óëààíáààòàð õîòíîî çîõèîí øààðäàæ áàéíà. ßäóóðàë, àæèëã¿éäýë, õ¿í àìûí áàéãóóëëàà. øèëæèëò õºäºëãººí ºñºí íýìýãäýæ áàéãàà íü ñ¿ðüåýòýé òýìöýõ, ñýðãèéëýõ, õÿíàõ ¿éë Ñ¿ðüåýãèéí ëàáîðàòîðèéí îíîøèëãîîíû àæèëëàãààíä áýðõøýýë ó÷ðóóëæ áàéãàà áºãººä ÷àäàâõèéã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð ¿íäýñíèé ñ¿ðüåýãèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã îðîí ãýðã¿é ò¿âøèíä ñ¿ðüåýãèéí ëàáîðàòîðèéí ñ¿ëæýý õ¿ì¿¿ñ, õîðèõ àíãèéí õ¿ì¿¿æèã÷èä, õºäºë㺺íò õ¿í áàéãóóëàí öýðíèé ò¿ðõýöèéí øèíæèëãýýã 21 àéìàã, àìä ¿ç¿¿ëýõýä ýð¿¿ë ìýíäýýñ áóñàä ñàëáàð, îðîí íèéñëýëèéí 9 ä¿¿ðãèéí ñ¿ðüåýãèéí äèñïàíñåð, íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí îðîëöîî õîðèõûí ýìíýëýã, çàðèì ñóìûí ýìíýëãèéí íýí ÷óõàë áàéíà. Õîðèõ àíãè äàõü ñ¿ðüåýãèéí ëàáîðàòîðèò õèéæ áàéíà. ̺í ñ¿ðüåýãèéí ñîðüö òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé çîõèöóóëàëòûã ñàéæðóóëàõ,76
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËõîðèõ àíãèéí õ¿ì¿¿æèã÷èä, ÿäóó, îðîí ãýðã¿é Òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð õ¿ðòýýìæèéãõ¿ì¿¿ñèéã õ¿íñíèé íýìýëò á¿òýýãäýõ¿¿íýýð õàíãàõ, íýìýãä¿¿ëýí, îëîí óëñûí òºñºë õºòºëáºð¿¿äýýðõîîëòîé øóóä õÿíàëòòàé ýì÷èëãýýíèé öàð õ¿ðýýã õýðýãæ¿¿ëñýí ¿éë àæèëëàãààíû òîãòâîðòîéºðãºæ¿¿ëýõýä õóóëüç¿é, íèéãìèéí õàìãààëëûí áàéäëûã õàíãàõ çîðèëãîîð óëñûí òºñ⺺ñ ãàðãàõñàëáàðûí ìàíëàéëàë ¿ã¿éëýãäýæ áàéíà. ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.Îëîí ýìýíä äàñàëòàé ñ¿ðüåýãèéí (ÎÝÄÑ)-èéíýì÷èëãýýíèé õàìðàëò, ¿ð ä¿íã ñàéæðóóëàõûí Îëîí ýìýíä äàñàëòàé ñ¿ðüåýã ýì÷ëýõ èëð¿¿ëýõýäòóëä ÎÝÄÑ-òýé ºâ÷òºíèéã ýì÷ëýõ, õàëäâàð àíõààð÷ öààøèä ºäðèéí ýì÷èëãýýíèé öýã¿¿äèéãõàìãààëëûí äýãëýìèéí øààðäëàãà õàíãàñàí ºðãºæ¿¿ëýõ, ñ¿ðüåýãèéí ìýðãýæëèéí õ¿íèéýìíýëãèéí îðíû òîîã íýìýãä¿¿ëæ, àìáóëàòîðèéí íººöèéã áýõæ¿¿ëýõ ÷àäàâõèéã äýýøë¿¿ëýõ àæëûãºäðèéí ýì÷èëãýýíèé öýã¿¿äèéã øèíýýð áàéãóóëàõ çîõèîí áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.íü õîéøëóóëøã¿é çîðèëò áîëæ áàéíà. ̺íÎÝÄÑ-ã ýðò èëð¿¿ëýõ ëàáîðàòîðèéí ÷àäàâõèéã Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãàáýõæ¿¿ëæ, õºäºº îðîí íóòàãò ÎÝÄÑ-èéí òóñëàìæ õýìæýý¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîîðäàâòàí ýì÷èëãýýíä õàìðàãäñàí ºâ÷òºí¿¿äèéí  Á¿õ ò¿âøèíä ñ¿ðüåýã ýðò èëð¿¿ëýõ, îíîøëîõñîðüöûã àéìàã, ä¿¿ðãýýñ ñ¿ðüåýãèéí ëàâëàãàà ëàáîðàòîðèéí ÷àäàâõèéã íýìýãä¿¿ëýõ;ëàáîðàòîðèä èëãýýõ ñîðüö òýýâýðëýõ òîãòîëöîîãá¿ðä¿¿ëýõ íü ÷óõàë áàéíà. Åð íü, ñ¿ðüåýãèéí  Çàðèì ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà ñòàíäàðòûíòóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé õýâò¿¿ëýí ýì÷ëýõ àðãûã áóñ ýì÷èëãýý õèéõ, ºâ÷òºí ººðºº ýì÷èëãýýãýýø¿òñýí ºíººãèéí òîãòîëöîîíû õýò òºâëºðëèéã á¿ðýí õèéëãýõã¿é äóòóó îðõèõ, ýì÷èëãýýíèéñààðóóëæ, òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã õ¿íä îéð ºðõ, ÿâöûí õÿíàëò õàíãàëòã¿é áàéõ íü ýìýíäñóìûí ýìíýëãèéã ò¿øèãëýí àìáóëàòîðèîð õ¿ðãýõ äàñàëòàé ñ¿ðüåý ¿¿ñýõ ýðñäýëèéã íýìýãä¿¿ëæíü äýëõèé íèéòýä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí, ¿ð áàéãàà ó÷ðààñ àéìàã, ä¿¿ðýã, ºðõèéí ò¿âøèíäàøèãòàé àðãà þì. øóóä õÿíàëòòàé áîãèíî õóãàöààíû ýì÷èëãýýíèé ÷àíàð, õÿíàëò, ¿ð ä¿íä îíöãîé àíõààðà믿íèé çýðýãöýý ñ¿ðüåýãèéí ýñðýã ýìèéã ýì÷èéí õàíäóóëàí àæèëëàõ;æîðã¿éãýýð õóäàëäààëàõûã õîðèãëîñîí æóðìûíõýðýãæèëòèéã õàíãàõàä îíöãîé àíõààð÷,  ßìàð ÷ òîõèîëäîëä ñàíõ¿¿æèëòèéíñ¿ðüåýãèéí íýãä¿ãýýð ýãíýýíèé ýìýýð òàñðàëòã¿é íàéäâàðòàé ýõ ¿¿ñâýð áàéõ ¸ñòîé ó÷ðààñõàíãàõ, ýì òàñàëäàõ ýðñäëèéã áóóðóóëàõ çîðèëãîîð öààøèä òºñëèéí õ¿ðýýíä õýðýãæ¿¿ëñýí àðãàñ¿ðüåýãèéí ýìèéí íººö á¿ðä¿¿ëýõ çàìààð õýìæýýíèé òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõñ¿ðüåýãèéí ýìèéí ìåíåæìåíòèéã áîëîâñðîíãóé ¿¿äíýýñ Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ ãàðãàõáîëãîñíîîð ÎÝÄÑ ¿¿ñýõýýñ ñýðãèéëýõ áîëîìæ ñàíõ¿¿æèëò, ÿëàíãóÿà ýìçýã á¿ëãèéí õ¿í àìäá¿ðäýíý. ¿ç¿¿ëýõ òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíä çîðèóëñàí ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ;Ñ¿ðüåýãèéí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëæ áàéãàà ýì÷ íàðòòîãòâîðòîé àæèëëàõ óðàìøóóëëûí ìåõàíèçì,  Õ¿í àìûí äóíä ñ¿ðüåý ºâ÷íèé òàëààðõ ñóðãàëòººðñäèéí ìýäëýã ÷àäâàðûã äýýøë¿¿ëýõ áîëîìæ ñóðòàë÷èëãààíû àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ òýäíèé¿ã¿éëýãäýæ áàéíà. Åð íü, õ¿íèé íººöèéí õ¿ðòýýìæ, îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ;óð ÷àäâàð õàíãàëòã¿é áàéõ íü ñ¿ðüåýãèéí òóñëàìæ,¿éë÷èëãýýã ÷àíàðòàé õ¿ðãýõýä ñºð㺺ð íºëººëºõ  Õàëäâàðò áîëîí õàëäâàðò áóñ ºâ÷íèéáàñ íýã õ¿÷èí ç¿éë þì. Èéìä ñ¿ðüåýãèéí òóñëàìæ ýì÷èëãýýíèé òýðã¿¿íèé àðãà òåõíîëîãè,¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõýä øààðäëàãàòàé õ¿íèé íººöèéí áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãýí àæèëëóóëàõ,õýðýãöýýã òîäîðõîéëîí, òîãòâîð ñóóðüøèëòàé ÿëàíãóÿà ýíý ÷èãëýëýýð ãàäààäûí óëñ îðîíäàæèëëàõ íºõöëèéã õàíãàõ õºø¿¿ðýã áèé áîëãîõ, ýì÷ íàðàà äàäëàãàæóóëàõ.ñ¿ðüåýãýýð ºâ÷èëñºí ñ¿ðüåýãèéí ýì÷, ýìíýëãèéíàæèë÷äûã íèéãìèéí õàëàìæèíä õàìðóóëàõ çýðýãàñóóäëûã øèéäâýðëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. 77
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Çîðèëò 13. Õ¯¯õäèéí ø¯ä öîîðîõ ªâ×íèé òàðõàëòûã áóóðóóëàõ ªíªªãèéí áàéäàë öîîðëûí áóñ ãàðàëòàé ø¿äíèé õàòóó ýäèéí ýìãýã, ÿñ ñèéðýãæèõ ºâ÷íèéã ¿¿ñãýõ ãîë øàëòãààíóóäûí íýã áîëæ áàéíà. Ìàíàé ñóäëàà÷äûí 2010 îíä õèéñýí ñóäàëãààãààð ø¿ä öîîðîõ ºâ÷íèé òàðõàëò 5-6 íàñàíä 89,3 õóâü, Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý 12 íàñàíä 65.3 õóâü, ø¿ä öîîðëûí ýð÷èì 5-6 íàñàíä 6.9, 12 íàñàíä 2.3, 18 íàñàíä 2,62, 18 íàñòàé á¿õ õ¿¿õäèéí äóíä á¿ðýí ø¿äòýé õ¿¿õäèéí Àìíû õºíäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òàëààð 2020 îíä ýçëýõ õóâèéí æèí 69.9 áàéíà. Ýíý íü 2004 îíä õ¿ðýõ äýëõèé äàõèíû çîðèëò, ÄÝÌÁ-ûí çºâëºìæèéã õèéñýí ñóäàëãààíû ä¿íòýé õàðüöóóëàõàä ø¿ä õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí öîîðîõ ºâ÷íèé òàðõàëò 5-6 íàñàíä 9.2 õóâü, ø¿ä ãàçðûí 2006 îíû 150 äóãààð òîãòîîëîîð ”Àìíû öîîðëûí ýð÷èì 5-6 íàñàíä 2.3-èàð íýìýãäñýí õºíäèéí ýð¿¿ë ìýíä” ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéã áàéíà. Ýíý íü áàãà íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä áàòëàí ø¿ä öîîðîõ ºâ÷èí, ò¿¿íä íºëººëºã÷ ø¿ä öîîðîõ ºâ÷èí èõ, ºâ÷èí õ¿íäýðñýíýýñ áîëæ ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éëèéí õÿíàëò, òàíäàëòûã ø¿ä àâàõààñ ººð ýì÷èëãýýã¿é áîëæ áàéãààòàé ñàéæðóóëàõ, ø¿ä àìíû õºíäèéí ýð¿¿ë ìýíäýý õîëáîîòîé þì. èðãýä ººðñ人 õÿíàæ, ñàéæðóóëàõ, ýð¿¿ë çàí ¿éë òºëºâøèõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ îð÷èí á¿ðä¿¿ëýõ, Õ¿ñíýãò 17. 5-6 íàñòàé õ¿¿õäèéí ø¿ä öîîðîõ íèéãýì õàìò îëîíä òóëãóóðëàñàí àìíû õºíäèéí ºâ÷íèé òàðõàëò (õóâü) ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ÷àíàðûã äýýøë¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëæ, Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2004 2009 2010 2015* õ¿í àìûí äóíä ø¿ä öîîðîõ ºâ÷íèé òàðõàëòûã 5-6 íàñòàé õ¿¿õäèéí 80.1 ... 89.3 75.0 ø¿ä öîîðîõ ºâ÷íèé áóóðóóëàõ çîðèëãî òàâèí àæèëëàæ áàéíà. òàðõàëò /õóâü/ Àìíû õºíäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, *-Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: Óëààíáààòàð õîòûí õ¿¿õýä, çàëóóñûí àìíû õºíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ, ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ ñóäàëãàà, 2011 îí çîðèëãîîð äàðààõ àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà: Õ¿í àìä ¿ç¿¿ëæ áóé àìíû õºíäèéí òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýã àéìàã, ä¿¿ðãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí  Õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä 5-12 íàñòàé õ¿¿õýä, íýãäýë, íýãäñýí ýìíýëã¿¿ä áîëîí îð÷èí ¿åèéí ºñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí ø¿äíèé öîîðîë, òîíîã òºõººðºìæ, ýì ìàòåðèàëààð õàíãàãäñàí ø¿äíèé öîîðëûí ýð÷ìèéã òîäîðõîéëîõ, ºñâºð õóâèéí õýâøëèéí ýìíýëã¿¿ä ã¿éöýòãýæ áàéãàà íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä á¿ðýí ø¿äòýé õ¿¿õäèéí áºãººä ýäãýýð íü ø¿äíèé òóñëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ýçëýõ õóâü, ø¿äíèé öîîðîë, öîîðëûí ýð÷èìä õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ, ÷àíàðòàé òóñëàìæ íºëººëæ áàéãàà çàðèì ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éëñèéã ¿éë÷èëãýýã õ¿í àìä õ¿ðãýõýä èõýýõýí ¿¿ðýã òîäîðõîéëîõ ñóäàëãààã 2010 îíä çîõèîí ã¿éöýòãýæ áàéíà. áàéãóóëàâ. Õ¿í àìûí äèéëýíõ õóâü íü õîò ñóóðèí ãàçàð  Óñàí äàõü ôòîðûí àãóóëàìæ áàãàòàé îðîí øèëæèí àìüäàð÷, àìüäðàëûí õýâ ìàÿã, ¿íäýñíèé íóòàãò ôòîðòîé áýëäìýëèéí õýðýãëýýã óëàìæëàëò äàäàë çàíøèë ººð÷ëºãäñºí, íèéò íýìýãä¿¿ëýõ ñòàíäàðò àðãà÷ëàë, àìíû õºíäèéí àéìãèéí 47.7 õóâü íü ôòîðûí àãóóëàìæ áàãàòàé ýð¿¿ë ìýíäèéí òóñëàìæ, ¿éë÷èëãýýíèé óíäíû óñ õýðýãëýæ áàéãààãèéí çýðýãöýý ÷èõýðëýã, õ¿ðòýýìæ, ÷àíàðûã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîîð ºòãºð¿¿ëñýí, õèéæ¿¿ëñýí óíäààíû õýðýãëýý í¿¿ð àìíû ýì÷èëãýýíèé ÷èãëýëýýð ø¿ä ñ¿¿ëèéí 20 ãàðóé æèëä 2-3 äàõèí íýìýãäýæ ñ¿¿, öîîðëûí ¿åèéí ýì÷èëãýý, ø¿äíèé 纺ëöèéã öàãààí èäýýíèé õýðýãëýý 40 ãàðóé õóâèàð áóóðñàí, àìüäààð íü õàäãàëàõ àðãà, ø¿äíèé 纺ëöèéã õ¿íñíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèé çºâ ñîíãîëò, çîõèñòîé ìýäýý àëäóóëàëòûí äîð á¿ðýí àâ÷ ýì÷ëýõ õýðýãëýýíèé òàëààðõ õ¿í àìûí ìýäëýã äàäàë àðãà, ø¿äíèé 纺ëöèéã ìýäýý àëäóóëàëòûí äîð õàíãàëòã¿é áàéãàà çýðýã íü ø¿ä öîîðîõ ºâ÷èí, òàéð÷ ýì÷ëýõ àðãà, õ¿¿õäèéí í¿¿ð àìíû ºâ÷èí ñóäëàë, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòèéí ÷èãëýëýýð78
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË õ¿¿õäèéí ñ¿¿í ø¿äíèé öîîðëûí ýì÷èëãýý, àçîò Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà ìºíãºíèé õ¿÷ëýýð ñ¿¿í ø¿äíèé öîîðëûí ÿâöûã õýìæýý çîãñîîõ àðãà, í¿¿ð àìíû ñîãîã çàñëûí ÷èãëýëýýð á¿ðýí ø¿äã¿éäëèéí ñîãîã çàñëûí ýì÷èëãýýíèé  Õ¿í àìûí ÿëàíãóÿà áàãà íàñíû õ¿¿õäèéí ñòàíäàðòóóäûã øèíý÷ëýí áàòëóóëñàí. ø¿ä öîîðîõ ºâ÷èí, ò¿¿íä íºëººëºõ ýðñäýëò õ¿÷èí ç¿éëèéí ñóäàëãàà, õÿíàëò, ¿íýëãýýíèé ÝÌØÓÈÑ-ûí “Í¿¿ð àìíû ýð¿¿ë àõóé÷èéã òîãòîëöîî áèé áîëãîæ, ìýäýýëëèéí ñàí áýëòãýõ”, “Õ¿¿õäèéí í¿¿ð àìíû ºâ÷èí áîëîí á¿ðä¿¿ëýõ, ¿çëýã òîãòìîë çîõèîí áàéãóóëæ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýëòèéí ÷èãëýëýýð òºðºëæñºí ø¿ä öîîðîëòûí ýð÷ìèéã áóóðóóëàõ àæëûã íàðèéí ìýðãýæëýýð ñóðàëöàõ” ñóðãàëòûí ñèñòåìòýé çîõèîí áàéãóóëàõ; õºòºëáºð, ñòàíäàðò, õºòº÷èéã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëñàí.  Àìíû õºíäèéí ýð¿¿ë ìýíä, ø¿ä öîîðîõ ºâ÷íººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ òàëààð õ¿í àìä Öýöýðëýã, åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí çºâ äàäàë, çàí ¿éëèéã òºëºâø¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí “Ýð¿¿ë ìýíä” õè÷ýýëèéí ñòàíäàðòàä àìíû óõóóëãà ìýäýýëýë, ñóðãàëò, ñóðòàë÷èëãààã õºíäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã õàìãààëàõ, ºâ÷ëºëººñ ºðãºæ¿¿ëæ ýð¿¿ë àæ òºðºõ äàäëûã õýâø¿¿ëýõ; óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ àðãûã òóñãàæ, áàãø íàðûí çààõ àðãà ç¿éã ñàéæðóóëàõ ñóðãàëò çîõèîí  Àéìàã, ä¿¿ðãèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí íýãäýë, áàéãóóëæ, ãàðûí àâëàãà ìàòåðèàëààð õàíãàæ íýãäñýí ýìíýëãèéí ø¿äíèé òóñëàìæ áàéíà. ¿éë÷èëãýýíèé áàãàæ, õýðýãñëèéã îð÷èí ¿åèéí òîíîã òºõººðºì溺ð õàíãàõ; Õ¿í àìûí àìíû õºíäèéí ýð¿¿ë àõóéí ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëýõ ìýäýýëýë, ñóðãàëò,  Áàãà íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí ÿëàíãóÿà õºäºº îðîí ñóðòàë÷èëãààã ýð÷èìæ¿¿ëæ, ìýðãýæëèéí íóòãèéí õ¿¿õä¿¿äèéí äóíä ø¿äíèé ºâ÷ëºë ýì÷ íàðûí ÷àäàâõèéã äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëòûã áóóðàõã¿é áàéãàà òóë Ìîíãîë Óëñûã á¿ñ÷èëýí òîãòìîë çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. õºãæ¿¿ëýõ òóëãóóð òºâ¿¿ä áîëîí íèéñëýëèéí ä¿¿ðã¿¿äýä “Õ¿¿õäèéí ø¿äíèé ýì÷èëãýýíèéÒóëãàìäàæ áóé àñóóäàë êàáèíåò” áàéãóóëàõ àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ; Ø¿äíèé ýì÷èëãýý îíîøèëãîîíû ºðòºã ºíäºð  Õèéæ¿¿ëñýí óíäààíû ñóðòàë÷èëãàà áîëîí óã áàéãààãààñ õ¿í àìûí ýìçýã á¿ëýãò ø¿äíèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õ¿¿õäèéí áàéãóóëëàãûí îéð ýì÷èëãýýíèé çàðäëûã òºëæ ÷àäàõã¿éä õ¿ðãýæ îð÷èì çàðàõ, ¿äèéí öàé õºòºëáºðººð îëãîõûã áàéíà. õîðèãëîõ, äîòîîäûí ¿éëäâýðëýë, èìïîðòûã áàãàñãàõ, õÿíàëòûã ÷àíãàòãàõ, íèéãìèéí Áàãà áîëîí ºñâºð íàñíû õ¿¿õä¿¿äèéí õàðèóöëàãûã áèé áîëãîõ õóóëü ýðõ ç¿éí õèéæ¿¿ëñýí óíäààíû õýðýãëýý èõ, õèéæ¿¿ëñýí çîõèöóóëàëò áèé áîëãîõ; óíäààíû ñóðòàë÷èëãààã õÿçãààðëàõ, óã á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õ¿¿õäèéí áàéãóóëëàãóóäûí  Õ¿í àìûí ôòîðûí õýðýãëýýã çîõèöóóëàõ àæëûí îéð îð÷èìä çàðàõ, ¿äèéí öàé õºòºëáºðººð õ¿ðýýíä óíäíû óñàí äàõü ôòîðûí àãóóëàìæèéí îëãîõûã õîðèãëîõ õóóëü ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò àñóóäëûã øèéäâýðëýõ; áàéõã¿é áàéíà.  Õ¿¿õäèéí ø¿äíèé ýì÷èëãýýíèé çàðäëûã Ýð¿¿ë Áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãóóä äàõü ýð¿¿ë ìýíäèéí äààòãàëûí ñàíãààñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ ìýíäèéí ñóðãàëòûí ÷àíàð ñóë, ñóðãóóëü, òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ; öýöýðëýãò îðîí òîîíû ýì÷ àæèëëàõã¿é áàéíà.  Á¿õ øàòíû áîëîâñðîëûí áàéãóóëëàãàä àìíû õºíäèéí ýð¿¿ë àõóéí ìýäëýã, äàäàë ýçýìø¿¿ëýõ ñóðãàëòûã òîãòìîëæóóëàõ. 79
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ80
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 81
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ÁÀÉÃÀËÜ ÎÐ×ÍÛ ÒÎÃÒÂÎÐÒÎÉ ÁÀÉÄËÛà ÇÎÐÈËÃÎ 7 ÕÀÍÃÀÕ Çîðèëò 14. Òîãòâîðòîé õªãæëèéí çàð×ìûã óëñûí õªãæëèéí áîäëîãî, õªòªëáªðò òóñãàí õýðýã毯ëæ, õîò ñóóðèí ßëàíãóßà Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûã öýâýðø¯¯ëýõ ªíªªãèéí áàéäàë Áàéãàëü îð÷íû áîäëîãûã ýäèéí çàñàã, íèéãìèéã Õýäèéãýýð ÌÕÇ-óóäûí áàéãàëü îð÷íû òàëààð õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýë, ÌÕÇ-óóäàä ñóóðèëñàí çîðèëãî 7-ä äýâø¿¿ëñýí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áèåëýãäýõ ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö (2021 îí õ¿ðòýë) òºëºâòýé áàéãàà ÷ Ìîíãîë óëñûí íèéò ýäýëáýð áîäëîãîä òóñãàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Ãàçàð ç¿éí ãàçðûí 0.06 õóâèéã ýçýëäýã, õ¿í àìûí 40.7 õóâü íü áàéðëàë, óóð àìüñãàëûí îíöëîãîîñ øàëòãààëàí àìüäàðäàã íèéñëýë Óëààíáààòàð õîòîä àãààðûí íèéò íóòãèéí 90 ãàðóé õóâèéã íü õóóðàé, õàãàñ áîõèðäëûí àñóóäàë íîöòîé õýìæýýíä áàéíà. õóóðàé, õóóðàéâòàð, ÷èéã äóòìàã íóòàã ýçýëäýã. Îéãîîð á¿ðõýãäñýí òàëáàé 2010 îíû áàéäëààð óëñûí õýìæýýíä 12 ñàÿ ãà áàéãàà íü íèéò íóòãèéí 7.7 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 18. Îéò íóòàã áîëîí óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä àâñàí ãàçàð íóòàã, íýã õ¿íä íîãäîõ í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèé, àãààð äàõü õ¿õýðëýã õèé áîëîí àçîò äàâõàð èñëèéí àãóóëàìæ Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 2010 2015* Îéò íóòãèéí ýçëýõ õóâü 7.7 7.7 7.7 7.7 9.0 Òóñãàé õàìãààëàëòàä àâñàí ãàçàð íóòãèéí ýçëýõ õóâü 13.4 13.4 13.4 13.4 30.0 Íýã õ¿íä íîãäîõ í¿¿ðñõ¿÷ëèéí äàâõàð èñëèéí ÿëãàðàëò /òîíí/õ¿í/ 5.70 6.02 6.05 ... 4.0 Óëààíáààòàð õîòûí àãààð äàõü àçîòûí äàâõàð èñëèéí ºâëèéí õîíîãèéí 38.0 34.0 39.0 52.0 30.0 äóíäàæ àãóóëàìæ /ìêã/ì3/ Óëààíáààòàð õîòûí àãààð äàõü õ¿õýðëýã õèéí ºâëèéí äóíäàæ àãóóëàìæ /ìêã/ì / 3 20.0 26.0 34.0 63.0 20.0 *-Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: ¯ÑÕ Íýã. Îé íóòãèéí ýçëýõ õóâü Îé ìîäîîð á¿ðõýãäñýí òàëáàéí 9993 ìÿí.ãà áóþó 77.4 õóâèéã øèëì¿¿ñò, íàâ÷èò îé, 2227.6 ìÿí.ãà ªíªªãèéí áàéäàë áóþó 17.2 õóâèéã çàãàí îé, 696,9 ìÿí.ãà áóþó 5.4 õóâèéã ñººã òóñ òóñ ýçýëæ áàéíà. Ìîíãîë Óëñûí îéí ñàíãèéí íèéò òàëáàé 18565.5 ìÿí.ãà, ¿¿íýýñ îéí òàëáàé 17629.7 ìÿí.ãà áóþó Îéãîîð á¿ðõýãäýýã¿é òàëáàéí 2997.3 ìÿí.ãà áóþó 94.6 õóâü, îéí áóñ òàëáàé 935.9 ìÿí.ãà áóþó 63.6 õóâèéã òàðìàã îé, 1190.4 ìÿí.ãà áóþó 25.26 5.4 õóâü áàéíà. Îéí òàëáàéí äîòîð îé ìîäîîð õóâèéã øàòñàí îéí òàëáàé, 249.1 ìÿí.ãà áóþó 5.3 á¿ðõýãäñýí òàëáàé íü 12917.5 ìÿí.ãà áóþó 73.3 õóâèéã ìîä áýëòãýñýí òàëáàé, 169.6 ìÿí.ãà áóþó õóâü, á¿ðõýãäýýã¿é òàëáàé 4712.2 ìÿí.ãà áóþó 3.6 õóâèéã îéæèõ òàëáàé, 9.2 ìÿí.ãà áóþó 0.2 26.7 õóâü áàéíà. Ìîíãîë îðíû îéðõîã ÷àíàð 8.26 õóâèéã îéæóóëñàí òàëáàé, 95.6 ìÿí.ãà áóþó 2.03 õóâüòàé áàéíà. õóâèéã õºíººëò øàâüæèíä óñòñàí, 0.9 ìÿí.ãà áóþó 0.01 õóâèéã ñàëõè, öàñàíä óíàñàí îé ìîä òóñ òóñ ýçýëæ áàéíà.82
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Õ¿ñíýãò 19. Îéò íóòãèéã îéæóóëàõàä îðóóëñàí õºðºí㺠îðóóëàëò (õóâü)Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2006 2007 2008 2009 2010 ÍèéòÕºðºí㺠îðóóëàëò /ñàÿ òºã/ 494.6 385.8 1003.0 750.0 930.0 3563.4Òàëáàé /ìÿí.ãà/ / óëñûí òºñ⺺ð/ 2.1 4.2 6.9 4.9 4.2 22.3 Áóñàä ýõ ¿¿ñâýðýýð îéæóóëñàí òàëáàé 2.8 3.0 1.9 1.8 1.0 10.5 Á¿ãä 4.9 7.2 8.8 6.7 5.2 32.8 Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìÌàíàé óëñûí îé íü áàéãàëü öàã óóðûí, áîëîí 2010 îíä “Ìîä òàðèõ ¿íäýñíèé ºäºð çàðëàõõ¿íèé ¿éë àæèëëàãààíààñ øàëòãààëàí æèë á¿ð òóõàé” Ìîíãîë óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí çàðëèãõîìñäîí, äîðîéòîæ áàéõàä îéæóóëñàí òàëáàéí ãàð÷, öààøèä ýíý àæëûã õýâø¿¿ëæ èðãýí á¿ð ìîäõýìæýý ñ¿¿ëèéí 4-5 æèëä íèéò îéí òàëáàéí íýã òàðüäàã áîëãîõ çîðèëãî òàâèí àæèëëàæ, ìîäõ¿ðýõã¿é õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Ýíý íü øèíæëýõ òàðüæ, àð÷ëàí óðãóóëàõ àðãà ç¿é, òåõíîëîãèéãóõààíû ¿íäýñëýëòýéãýýð îéí íººöèéã õîìñäóóëæ ýçýìø¿¿ëýõ, ñóðãàõ, ñóðòàë÷ëàõ àðãà õýìæýýãáóé ñºðºã íºëººëëèéã òîäîðõîéëæ, ò¿¿íèéã òóñãàéëàí çîõèîí áàéãóóëñàí áàéíà. ¯¿íèé ¿ðáóóðóóëàõ, îéí íºõºí ñýðãýýëòýíä çàðöóóëàõ ä¿íä 2010 îíä 7637 àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà,õºðºí㺠äóòàãäàæ áàéãààãààñ øàëòãààëàí ¿ð ä¿í 190 ãàðóé ìÿíãàí èðãýí îðîëöîæ, 1744.6 ìÿíãàíõàíãàëòã¿é áàéíà. øèðõýã ìîä òàðüæýý.2009 îíä á¿õ íèéòýýð ìîä òàðèõ õºäºë㺺íä 2009 îíä óëñûí õýìæýýíä òîì, æèæèã 146 ìîäóëñûí õýìæýýíä 499 àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, ¿ðæ¿¿ëãèéí ãàçàð á¿ðòãýãäýí àæèëëàæ æèëä70 ãàðóé ìÿíãàí èðãýí îðîëöîæ 1194.4 ìÿíãàí äóíäæààð 25.0 ñàÿ îð÷èì òàðüö, ñóóëãàö áîéæóóëæ,øèðõýã ìîä òàðüñàí áàéíà. îéæóóëàëò îéí çóðâàñ áàéãóóëàõ, õîò ñóóðèíû Õ¿ñíýãò 20. Ìîíãîë Óëñûí îéí ñàíãèéí íèéò òàëáàéí õýìæýý (ìÿí.ãà) Ãàçðûí íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãààãààð Çàâñðûí ¯ç¿¿ëýëò 2006 2007 2008 2009 2010Ìîíãîë îðíû ãàçàð íóòãèéí õýìæýý, ìÿíãà êâ.êì 1564.1 1564.1 1564.1 1564.1 1564.1Îéí ñàíãèéí íèéò òàëáàé, ìÿíãàí ãà 19166.1 19002.2 18849.3 18633.9 18565.6Îéãîîð á¿ðõýãäñýí òàëáàé, ìÿíãàí ãà 13448.1 13397.1 13301.1 13039.2 12917.5Ãàçàð íóòãèéí îéðõîã ÷àíàð, (õóâü) /Çàãèéã îðîëöóóëñíààð/ 8.59 8.56 8.5 8.34 8.26 Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìöýöýðëýãæ¿¿ëýëòèéí àæèëä íèéë¿¿ëæ áàéñàí áîë Îéãîîð á¿ðõýãäñýí òàëáàé èéíõ¿¿ áóóðàõàä äàðààõ2010 îíä Óëñûí òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòààð õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä íºëººëñºí áàéíà. Òóõàéëáàë,Àðõàíãàé, Òºâ, Õºâñãºë, Áóëãàí, Óâñ, Äóíäãîâü,Çàâõàí, Õýíòèé àéìãóóä áîëîí Óëààíáààòàð õîòîä 1. 2009 îíä 120 óäàà îéí ò¿éìýð ãàð÷, 161áàéðøèëòàé ìîä ¿ðæ¿¿ëãèéí ãàçðóóäûã ºðãºòãºõ, ìÿíãàí ãà, 2010 îíä 104 óäààãèéí ò¿éìýð ãàð÷õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëýõ àðãà õýìæýý àâñíû ä¿íä 974 ìÿíãàí ãà òàëáàéãààð.òàðüö, ñóóëãàöûí õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ áîäèòáîëîìæ áèé áîëæ, 32.6 ñàÿ øèðõýã òàðüö, ñóóëãàö 2. Ìîä áýëòãýëä 2009 îíä 23.1 ìÿíãàí ãà 2010óðãàæ áàéãààãèéí 15.9 ñàÿ øèðõýã íü 2011 îíû îíä 25.1 ìÿíãàí ãà òàëáàé á¿õèé îéã àøèãëàñàíòàðèëòàíä íèéë¿¿ëýõ áîëîìæòîé òàðüö ñóóëãàö áîëîí áóñàä øàëòãààíààð îé á¿õèé òàëáàéáàéíà. 2010 îíä óëñûí õýìæýýãýýð 167 ìîä ñ¿éòãýãäýæ øèíýýð 19.5 ìÿíãàí ãà òàëáàéã¿ðæ¿¿ëýõ ãàçàð àæèëëàæ, òàðüö ñóóëãàö ¿ðæ¿¿ëæ îéæóóëñàí ÷ íèéò îé á¿õèé òàëáàéí õýìæýýáàéíà. áóóð÷ýý. 83
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Õ¿ñíýãò 21. Íóòãèéí èðãýä, íºõºðëºëä ýçýìø¿¿ëñýí îéí ñàíãèéí ýçëýõ õóâü Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2008 2009 2010 Îðîí íóòãèéí èðãýäèéí õàìãààëàëòàä àâñàí îé á¿õèé ãàçðûí õýìæýý /ìÿí.ãà/ / 761.7 764.5 1342.6 ºññºí ä¿íãýýð/ Íèéò îéò íóòàãò ýçëýõ õóâü 7.2 7.3 9. 8 Õàðèóöàõ íºõºðëºëèéí òîî 186 478 541 Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì Õàìãààëàëòàíä àâñàí îé á¿õèé òàëáàé áîëîí îéã  Íèéò 12819.4 ìÿí.ãà îéí òàëáàéã Îéí ñàíãèéí õàìãààëàõ íºõºðëºëèéí òîî íýìýãäñýí áîëîâ÷, îé çóðàãëàë ãàçàð ç¿éí ìýäýýëëèéí ñèñòåìä á¿õèé òàëáàéí õýìæýý áóóðñàí øàëòãààíûã öààøèä õîëáîñîí áàéíà. íàðèéâ÷ëàí ñóäàëæ, õîëáîãäîõ àðãà õýìæýýã àâàõ øààðäëàãàòàé áàéíà.  Ìýäýýëëèéí ñàíä òóëãóóðëàí “Ãîë, ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ ýõ, óñàí ñàí á¿õèé ãàçðûí Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý õàìãààëàëòûí á¿ñ, îéí ñàí á¿õèé ãàçàðò àøèãò ìàëòìàë õàéõ, àøèãëàõûã õîðèãëîõ òóõàé 2010 îíä á¿õ àéìàã, ñóì ººðèéí îéí õóóëü”-èéã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëñîí. ìåíåæìåíòèéí òºëºâëºãººã áàòëóóëàí ìºðäºí àæèëëàæ áàéíà. Çàñãèéí ãàçðûí õýðýãæ¿¿ëýã÷  “Îéí ìýäýýëëèéí ñàíãèéí á¿ðòãýë, òàéëàíãèéí àãåíòëàã Îéí ãàçàðò Îé, óñíû õàéãóóë ñóäàëãààíû ìàÿãò, òýäãýýðèéã õºòëºõ æóðàì” áàòàëæ òºâèéã íýãòãýæ, á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòûí ìºðä¿¿ëæ áàéíà. Îéí òóõàé õóóëèéí 28 äóãàà𠺺ð÷ëºëò õèéæ àæèëëàæ áàéíà. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä ç¿éëä çààñíû äàãóó 16 íàñàíä õ¿ðñýí èðãýí á¿ð Îéí õàéãóóëü, ñóäàëãààíû àæëûã õóâèéí õýâøèë 1, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà 5-ààñ äîîøã¿é ã¿éöýòãýäýã øèíý òîãòîëöîîíä øèëæëýý. ¯ð ä¿íä ìîä òàðüæ óðãóóëàõ, óñëàõ, àð÷ëàõ áºãººä íü: ººðèéí õ¿÷ýýð ã¿éöýòãýõ áîëîìæã¿é áîë çàðäëûã õàíäèâëàíà ãýæ çààñíû äàãóó èðãýí,  2010 îíä îéí õºíººëò øàâæ, ºâ÷èíòýé òýìöýõ àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãà çîõèõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõ àæëûí õýìæýý ºìíºõ æèë¿¿äèéíõýýñ 4 äàõèí áîëñîí þì. íýìýãäñýí áºãººä ãîëîìò á¿õèé òàëáàéí 80 îð÷èì õóâüä òýìöëèéí àæëûã ÿâóóëëàà.  “Á¿õ íèéòýýð ìîä òàðèõ ºäºð”-òýé áîëîõ Åðºíõèéëºã÷èéí çàðëèã ãàð÷ àìæèëòòàéãààð  Óëñûí õýìæýýíä ãàðñàí îé, õýýðèéí ò¿éìðèéí õýðýãæèæ áàéíà. òîî ºìíºõ æèëèéíõýýñ 13.3 õóâèàð, ò¿éìýðò ºðòºí øàòñàí îéí ñàíãèéí òàëáàéí õýìæýý Öºëæèëòòýé òýìöýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºðò àéìàã á¿ð 32.2 õóâèàð òóñ òóñ áóóð÷ýý. ÈÒÕ-ààð áàòàëãààæóóëñàí öºëæèëòèéã áóóðóóëàõ äýä õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ, àæèëëàõ àñóóäëûã  2009 îíä óëñûí õýìæýýíä 27 ñàÿ øèðõýã òóñãàæ, õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýýä áàéíà. Ýíý õºòºëáºðò òàðüö, ñóóëãàö áîéæóóëñàí áîë 2010 îíä 32 òóññàíààð ãîâèéí á¿ñèéí öºëæèëòòýé òýìöýõ ñàÿ øèðõýã òàðüö, ñóóëãàöûí íººöòýé áîëñîí ¿íäñýí àðãà íü ìîä òàðèõ, îé ¿ðæ¿¿ëýõ, îéí çóðâàñ òºäèéã¿é 762 êã ìîäíû ¿ðèéí íººöòýé áîëëîî. áàéãóóëàõ àæèë áàéõ þì.  Õóóëü áóñ ìîä áýëòãýëòýé òýìöýõ àæëûã Öºëæèëòèéí çýðýãëýë, àíãèëàëûã òîäîðõîéëîõ ýð÷èìæ¿¿ëýí àæèëëàñíû ¿ð ä¿íä õóóëü áóñààð àðãà÷ëàëûí çºð¿¿ã àðèëãàõ íýãäñýí àðãà÷ëàëûã áýëòãýñýí ìîäíû õýìæýý óðä æèë¿¿äèéíõýýñ áîëîâñðóóëàí ìºðä¿¿ëýâ. 62.3 õóâèàð áóóðëàà. Çàñãèéí ãàçðûí “Íîãîîí õýðýì” òºñëèéí  Îé õàìãààëàõ 63 íºõºðëºë øèíýýð õ¿ðýýíä ãîâü õýýðèéí á¿ñýä 2200 ãà-ä îéí çóðâàñ áàéãóóëàãäàæ 2011 îíû ýõíèé áàéäëààð óëñûí áàéãóóëñàíû äîòîð Óëñûí òºñ⺺ñ 2010 îíä 116.5 õýìæýýíä íèéò 541 íºõºðëºë 1.3 ñàÿ ãà îéí ñàÿ òºãðºãººð çàðöóóëæ 106 ãà òàëáàéä 16–í òàëáàéã ãýðýýãýýð ýçýìøèí õàìãààëæ áàéíà. àéìãèéí íóòàã äýâñãýðò îéí çóðâàñ áàéãóóëæýý.84
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÎéæóóëàëòûí ñóðãàëòûí òºâèéã Òºâ àéìãèéí Ë¿í  ÿíèé óñ õýò èõýýð àøèãëàõ;ñóì, ªìíºãîâü àéìãèéí Äàëàíçàäãàä õîòîä òóñ òóñ  Îé ìîäûã àõóéí õýðýãöýýíä õýðýãëýõ;àøèãëàëòàíä îðóóëàâ.  Ãàçàð òàðèàëàí ýðõëýõäýý óðüä÷èëàí ñºðºãÍèäåðëàíäûí Âàíò óëñûí çàñãèéí ãàçðûí íºëººëëèéã òîîöîîã¿é, îéí áàéãàëèéí íºõºíñàíõ¿¿æèëòýýð “Õàìòûí îðîëöîîíû îéí ñýðãýýëòèéã äýìæèõ ¿éë àæèëëàãàà äóòìàãìåíåæìåíòèéí ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ” òºñºë íü 12 çýðãýýñ öºëæèëò, ãàçðûí äîðîéòîë íýìýãäýõ;çàãâàð íºõºðëºëèéã áàéãóóëàí îéí ìåíåæìåíòèéíòºëºâëºãººíèé ¿ëãýð÷èëñýí çàãâàð õèéõýä Öààøèä àâàõ áîäëîãûí àðãà õýìæýýøààðäëàãàòàé ¿å øàòóóäòàé àæëóóäûã ã¿éöýòãýñýíáàéíà.  Íèéò ãàçàð íóòàãò îé á¿õèé ãàçàð íóòãèéí ýçëýõ õóâèéã 9 õóâüä õ¿ðãýõèéí òóëä îéæóóëàëòûíÎéí ñàíãèéí 64.48 õóâèéã ãàçàð ç¿éí ìýäýýëëèéí àæëûí õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëýõ òàðüöñèñòåìä õîëáîõ àæèë õèéãäñýí. Õàðèí 2011 ñóóëãàöíû ÷àíàð õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõààñîíä ªâºðõàíãàé, ªìíºãîâü, Ãîâü-Àëòàé, Õîâä ãàäíà ò¿¿íèé àð÷ëàëò, õàìãààëàëòûí àñóóäëûãàéìãèéí çàãàí îéä îé çîõèîí áàéãóóëàëòûí àæèë õàðèóöàõàä ãàðàõ çàðäàëòàé õîëáîãäîæ òºñâèéíõèéñíýýð îéí ñàíãèéí 23.5 õóâèéã íýìæ ãàçàð ñàíõ¿¿æèëòèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã íýìýãä¿¿ëýõ;ç¿éí ìýäýýëëèéí ñèñòåìä õîëáîãäîõ þì.  ̺í îéä ò¿éìýð, õîðòíîîñ ó÷ðóóëàõ ñºðºãÒóëãàìäàæ áàéãàà àñóóäàë íºëººëëèéã áàãàñãàõ äýñ äàðààòàé àðãà õýìæýý àâàõ, îé ìîäûã àõóéí õýðýãëýýíä õýðýãëýõèéãÎéí ò¿éìýð, ìîä áýëòãýë, îéí õºíººëò øàâüæ, óóë áàãàñãàõ, ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷ áîëîõóóðõàéí íºëººãººð îéí òàëáàé õóìèãäàæ áàéíà. íàð, ñàëõèíû õ¿÷ýýð àæèëëàäàã õàëààãóóð̺í òàëáàéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð ñóóðèëóóëàõ àñóóäëûã ñóäëàí õýðýãæ¿¿ëýõ;îéæóóëàëòàíä çàðöóóëàãäàõ òºñºâ áàãà, îéíàð÷èëãàà òîðäîëò ìóó áàéãààãààñ óã àæëûí ¿ð ä¿í  Óëñûí òºñºâ áîëîí áóñàä ýõ ¿¿ñâýðýýñ æèëõàíãàëòã¿é áàéíà. á¿ð òîäîðõîé õýìæýýíèé ñàíõ¿¿æèëòèéã îéæóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíä çàðöóóëäàã ÷Ìàíàé îðíû íèéò íóòãèéí 90 ãàðóé õóâü íü õóóðàé, ñ¿¿ëèéí 5 æèëä íèéò îéò íóòãèéí 0.176 õóâèéãõàãàñ õóóðàé, ÷èéã äóòìàã íóòàãò õàìðàãäàõ áºãººä øèíýýð îéæóóëñàí òàëáàé ýçýëæ áàéíà. Ýíý íüíóòàã äýâñãýðèéí 44.7 õóâèéã ãîâü, öºëèéí á¿ñ îéæóóëàëòûí àæèëä çàðöóóëàãäàõ òºñºâ çàðäàëíóòàã ýçýëäýã. Ýíý òàëáàéí ýçëýõ õóâü æèëýýñ æèëä ìàø áàãà 1 ãà òàëáàéä îéæóóëàëò õèéõ àæëûííýìýãäýæ áàéíà. ¯¿íä äàðààõü õ¿÷èí ç¿éë ãîëëîí çàðäàë ìàø äîîãóóð áàéãààòàé øóóä õîëáîîòîéíºëººëæ áàéãàà áîëíî. Òóõàéëáàë, áàéíà. Èéìýýñ óëñûí òºñºâ áîëîí áóñàä ýõ ¿¿ñâýðýýñ îéæóóëàõ àæëûí ñàíõ¿¿æèëòèéã Áýë÷ýýðèéí äààöûã õýòð¿¿ëýí àøèãëàõ, ìàëûí íýìýãä¿¿ëýõèéí çýðýãöýý íºõºí ñýðãýýãääýã òîî òîëãîéä ÿìààí ñ¿ðãèéí ýçëýõ õóâü íýìýãäýõ; áàÿëàãèéí õóâüä îéí òîãòâîðòîé àøèãëàëòûã áèé áîëãîõ çàìààð îéã óðãóóëàõ, õàìãààëàõ Ѻºã, áóò, çàã ìîäûã ò¿ëøèíä èõýýð õýðýãëýõ; àæëûí ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã îéãîîñ ººðººñ íü á¿ðä¿¿ëäýã òîãòîëöîîíä øèëæ¿¿ëýõ. ßìàð ÷ òºëºâëºëòã¿é äóðààðàà ñàëàà çàì ãàðãàõ; Óóë óóðõàéí çîðèóëàëòààð ãàçàð õºðñíèé á¿òöèéã ãýìòýýõ, íºõºí ñýðãýýëò õèéõã¿é îðõèõ; 85
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Õî¸ð. Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä àâñàí ãàçàð íóòãèéí ýçëýõ õóâü Ä¿ðñëýë 14. Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä òóõàéí îíä ªíªªãèéí áàéäàë àâñàí ãàçàð íóòãèéí õýìæýý, ñàÿ ãà. Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâàõ ãàçðûí õýìæýýã 25 21.8 22.4 íýìýãä¿¿ëýõýä àøèãò ìàëòìàëûí ëèöåíç á¿õèé 20.5 20.6 21.5 20 òàëáàé ãîë áýðõøýýë ó÷ðóóëäàã. ̺í ãîë ìºðíèé 17.4 18.3 16.3 óðñàö á¿ðýëäýõ ýõ, óñíû ñàí á¿õèé ãàçàð, îéí ñàí 15 á¿õèé ãàçðûí õàìãààëàëòûí á¿ñýä àøèãò ìàëòìàë 12.5 õàéõ, îëáîðëîõûã õîðèãëîõ òóõàé õóóëèéã 10 8.8 õýðýãæ¿¿ëýõ àñóóäàë èõýýõýí áýðõøýýëòýé òóëãàð÷ 5.5 5.6 5.6 áàéíà. 5 0.2 0.0 0 1957 1965 1975 1977 1978 1982 1993 1996 1997 1999 2000 2002 2006 2008 2010 Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì Õ¿ñíýãò 22. Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâñàí ãàçàð íóòãèéí õýìæýý, ýçëýõ õóâü Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2009 2010 1 Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä àâñàí íèéò ãàçðûí õýìæýý, ñàÿ ãà 220.4 226.9 2 Íèéò íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýý, ìÿíãà.êâ.êì 1564.1 1564.1 3 Óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä àâñàí ãàçàð íóòãèéí ýçëýõ õóâü 13.7 14.4 Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì Ýíýõ¿¿ çîðèëòûã õàíãàí áèåë¿¿ëýõèéí òóëä Ìîíãîë 24 õàìãààëàëòûí çàõèðãààíä 95 óäèðäàõ àæèëòàí, Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ èäýâõèòýé àæèëëàæ áàéãàà ìýðãýæèëòýí, 225 áàéãàëü õàìãààëàã÷ àæèëëàæ áºãººä ÒÕÃÍ-èéí òîî 1990 îíä 10 áàéñàí áîë áàéíà.32 Ãàçàð íóòãèéã óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàä 2010 îíû áàéäëààð 71-ä õ¿ð÷, íèéò 253.5 ñàÿ àâàõ ¿íäýñëýë, ñóäàëãààã õèéõ, áîëîâñðóóëàõ ãà ãàçàð áóþó óëñûí íèéò íóòàã äýâñãýðèéí 16.2 àæëûã ØÓÀ-èéí Ãåîëîãè, ãàçàð ç¿éí õ¿ðýýëýíòýé õóâü íü óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãèéí õàìòðàí ã¿éöýòãýæ áàéíà. Æèë á¿ðèéí óëñûí ñ¿ëæýýíä õàìðàãäñàí áàéíà.31 Îäîî 16.31 ñàÿ òºñ⺺ð ãàçàð íóòãèéí ñóäàëãààã õèéõ àæëûã ãà òàëáàé á¿õèé 911 ãàçàð îðîí íóòãèéí òóñãàé ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áàéíà. õàìãààëàëòàíä õàìðàãäààä áàéãàà íü Ìîíãîë Óëñûí íèéò ãàçàð íóòãèéí 10.3 õóâèéã ýçýëæ Ìîíãîë Ýëñ îð÷ìûí ãàçàð íóòàã áîëîí Óëààã÷íû áàéíà. õàð íóóð ò¿¿íèé îð÷ìûí ãàçàð íóòãèéã áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçðûí àíãèëëààð, Àëòàí õºõèé Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý óóë ò¿¿íèé îð÷ìûí ãàçàð íóòãèéã áàéãàëèéí íººö ãàçðûí àíãèëëààð, Õ¿ðýí áýë÷èð ò¿¿íèé Õî¸ð óëñûí õèë äàìíàñàí òóñãàé õàìãààëàëòòàé îð÷ìûí ãàçàð íóòãèéã áàéãàëèéí äóðñãàëò ãàçðûí ãàçàð íóòàã áèé áîëãîõ òàëààð ÎÕÓ-òàé õýëýëöýýð àíãèëëààð (600 ìÿí.ãà îð÷èì) óëñûí òóñãàé õèéõ, ãýðýý áàéãóóëàõààð ãýðýýíèé òºñëèéã õàìãààëàëòàíä àâàõ àñóóäëûã ÓÈÕ-ûí 2010 îíû 1 õýëýëöýí äýìæèæ, òºñëèéã ÎÕÓ-ûí Áàéãàëèéí ä¿ãýýð ñàðûí 14-íèé ºäðèéí 06 äóãààð òîãòîîëîîð íººöèéí ýêîëîãèéí ÿàìàíä õ¿ðã¿¿ëýýä áàéíà. øèéäâýðëýâ. Ò¿¿í÷ëýí ×îéðûí Áîãä óóë, Á¿ðäýíý áóëàã, Àðâàí íàéìàí Áîãä óóë, Äýëãýðõàíãàé óóë, 2010 îíû áàéäëààð íèéò 71 òóñãàé õàìãààëàëòòàé Îíãîíòàâàí áóëàã òýäãýýðèéí îð÷ìûí ãàçðûã ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààã õàðèóöàí çîõèîí áàéãóóëäàã Áàéãàëèéí íººö ãàçðûí àíãèëëààð, Áàãà ãàçðûí 31 БОАЖЯ-ны ТХГН-ийн удирдлагын газар, 2011 оны 4 дүгээр сар 32 БОАЖЯ-ны ТХГН-ийн удирдлагын газар, 2011 оны 4 дүгээр сар86
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË÷óëóóã Áàéãàëèéí äóðñãàëò ãàçðûí àíãèëëààð á¿òöèéã áèé áîëãîõ, ìýðãýæèëòýé áîëîâñîíòóñ òóñ /150,0 îð÷èì ìÿí.ãà/ Óëñûí òóñãàé õ¿÷íèé õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ, ìàòåðèàëëàãõàìãààëàëòàíä àâàõ àñóóäëûã ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíä áààçûã áýõæ¿¿ëýõ òàëààð íýëýýä àíõààðàë òàâüæõýëýëö¿¿ëýõýýð áýëòãýæýý. øàò äàðààòàé àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà.ÒÕÃÍ-ûí ñàíõ¿¿æèëòèéí 90 õóâèéã óëñûíáîëîí îðîí íóòãèéí òºñ⺺ñ, ¿ëäñýí 10 õóâèéã  Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéíººðèéí îëñîí îðëîãîîð (õàíäèâ, òóñëàìæ, õàìãààëàëòûí óäèðäëàãûã ñàéæðóóëàõ,àÿëàë æóóë÷ëàëûí áîëîí áóñàä àæèë, ¿éë÷èëãýý, óëñûí òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéíõîõèðëûí íºõºí òºëáºðèéí îðëîãî) á¿ðä¿¿ëæ õàìãààëàëòûí ¿ð ºãººæèéã íýìýãä¿¿ëýõýäáàéíà. ñàíõ¿¿æèëòèéí àñóóäàë èõýýõýí áýðõøýýëòýé áàéíà. Õàìãààëàëòûí çàõèðãààäûí òºñâèéíÇàñãèéí ãàçðûí 2006 îíû 87 äóãààð òîãòîîëîîð îäîîãèéí õýìæýýã 2-3 äàõèí íýìýãä¿¿ëæ áàéæÒÕÃÍ äàõü õÿíàëò øàëãàëò, õàìãààëàëòûã ÒÕÃÍ-àà õàìãààëàõ ¿éë àæèëëàãààã õýâèéíñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð ÒÕÃÍ-èéí õàìãààëàëòûí õýìæýýíä çîõèîí áàéãóóëàõ áîëîëöîîòîéãçàõèðãààäûí íýã áàéãàëü õàìãààëàã÷èéí õàðèóöàí îëîí óëñûí áàéãóóëëàãààñ õèéñýí òîîöîîõàìãààëàõ ãàçàð íóòãèéí õýìæýýã áàéãàëü ãàçàð ñóäàëãàà õàðóóëæ áàéíà.ç¿éí á¿ñèéí ÿëãàâàðòàéãààð áàãàñãàí òîãòîîñîííü áàéãàëü õàìãààëàã÷äàä õàðèóöàí õàìãààëæ  Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí ¿íý, à÷áóé ãàçàð íóòàãòàà òàâèõ õÿíàëò, õàìãààëàëòûã õîëáîãäëûã ¿íýëýõ ýêîñèñòåìèéí ¿éë÷èëãýýíèéñàéæðóóëàõ àæèëä áîëîìæ îëãîâ. ¿íý öýíý, ¿ð ºãººæèéã òîãòîîæ, ÒÕÃÍ-èéí õàìãààëàëòàíä çàðöóóëàõ ñàíõ¿¿æèëòèéãÒóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí óäèðäëàãûí íýìýãä¿¿ëýõ, ýõ ¿¿ñâýðèéã ºðãºæ¿¿ëýõìåíåæìåíòèéã îëîí óëñûí ò¿âøèíä õ¿ðãýõ øààðäëàãàòàé áàéíà.¿¿äíýýñ Õàìãààëàëòûí çàõèðãààäûí á¿òýö, îðîíòîîã øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëæ ÁÎÀÆ-ûí ñàéäûí Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãàçºâëºëèéí õóðëààð õýëýëö¿¿ëýí ñàéäûí À-100 õýìæýýäóãààð òóøààëààð áàòëóóëàí õýðýãæèëòèéã õàíãàíàæèëëàæ áàéíà.  Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí òóõàé áîëîí Îð÷íû á¿ñèéí òóõàé õóóëèóäûã óëñ îðíûÒóëãàìäàæ áóé àñóóäàë õºãæëèéí ºíººãèéí ò¿âøèí, îëîí óëñûí æèøèã õàíäëàãàä íèéö¿¿ëýí ººð÷ëºõ áóþó øèíý÷ëýí Ìîíãîë óëñûí òºð çàñãààñ òóñãàé õàìãààëàëòòàé íàéðóóëàõ; ãàçàð íóòãèéã õàìãààëàõ ýðõ ç¿éí òààòàé îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ, õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòãèéí  Òóñãàé õàìãààëàëòàä àâàõ ãàçàð íóòãèéí ñ¿ëæýýã ºðãºòãºæ òýäãýýðèéí õàìãààëàëòûí ñóäàëãàà õèéõ, ¿íäýñëýë áîëîâñðóóëàõ, äîòîîä ìåíåæìåíòèéã îð÷èí ¿åèéí øààðäëàãà, îëîí á¿ñ÷ëýë òîãòîîõ, õÿíàëò øàëãàëòûí àæèëä óëñûí ò¿âøèíä õ¿ðãýõ, óäèðäëàãûí îíîâ÷òîé øààðäàãäàõ òºñâèéã íýìýãä¿¿ëýõ.Ãóðàâ. Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðëûã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýý, í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéí ÿëãàðëûã áóóðóóëàõáîëîìæ, òóëãàìäñàí àñóóäàëªíªªãèéí áàéäàë for Global Environmental Strategies-IGES)-òýé õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðëûã áóóðóóëàõ òºñë¿¿äèéãÁàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìíààñ õýðýãæ¿¿ëýõýä õàìòðàí àæèëëàõààð áîëñîí. ÄàÿíÌîíãîë Óëñàä êàðáîí õóäàëäàà õèéõ çàõ çýýëèéí Äýëõèéí Áàéãàëü Îð÷íû Ñòðàòåãèéí Õ¿ðýýëýíãýýñøèíý ìåõàíèçìèéã áèé áîëãîõ ÷àäàâõèéã øèíýýð áèé áîëæ áàéãàà çàõ çýýëèéí ìåõàíèçì,áýõæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð Äàÿí äýëõèéí áàéãàëü õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðëûã áóóðóóëàõ áîëîíîð÷íû ñòðàòåãèéí õ¿ðýýëýí (ÄÄÁÎÑÕ-Institute àãààðûí áîõèðäëûã áàãàñãàõ äàâõàð ¿ð àøèãòàé 87
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ òºñë¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæ, í¿¿ðñõ¿÷ëèéí íü õàðãàëçàí òîîöîæ, ÿëãàðëûã áóóðóóëàõûí ÿëãàðëûã áóóðóóëàõ òîîöîîëëûí òàëààð ìýäýýëýë çýðýãöýý øèíãýýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ àðãà õýìæýýã ºã÷ õàìòðàí àæèëëàæ áàéíà. àâàõ øààðäëàãàòàé. Ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé ºñºëò íü õ¿ëýìæèéí Õîã õàÿãäàë áîëîâñðóóëæ ýð÷èì õ¿÷ ¿éëäâýðëýí õèéí ÿëãàðëûã èõýñãýõ ãîë õ¿÷èí ç¿éë áîëäîã æèëä 459,000 òí ÑÎ2, áàðèëãàä ýð÷èì õ¿÷íèé áºãººä 2005 îíä õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðëûí íèéò õýìíýëòòýé òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëæ 1000 áàéøèí ÿëãàðóóëàëò 14,519 Ããð áàéñàí áîë 2006 îíä äóëààëàõàä 7800 òí ÑÎ2, ãýð õîðîîëîëä äóëààëãûí 15,628 Ããð áîëæ 7.6 õóâèàð ºññºí áàéíà. íºõöºëèéã ñàéæðóóëæ ãýðèéí á¿ðýýñýýð õàíãàñíààð æèëä 80,000 òí ÑÎ2 áóóðóóëàõ Õ¿ëýìæèéí íèéò ÿëãàðóóëàëò ýð÷èì õ¿÷íèé áîëîìæòîé áàéíà. Ñàéíøàíäûí ñàëõèí ïàðê ñàëáàðààñ 65,4 õóâü, ãàçðûí àøèãëàëòûí ººð÷ëºëò áàéãóóëñíààð æèëä 174,000 òí ÑÎ2, Ñàëõèòàä õºäºº àæ àõóé, îéí ñàëáàðààñ 41,4 õóâü, îéí ñàëõèí ïàðê áàéãóóëæ æèëä 180,000 òí ÑÎ2, ñàëáàðààñ 13,3 õóâü íü á¿ðäýæ áàéíà. Áàãàõàí ×îéðûí ñàëõèí ïàðê áàéãóóëñíààð æèëä 180,000 õýìæýýã íü ¿éëäâýðëýëýýñ 5.6 õóâü, õîã õàÿãäëààñ òí ÑÎ2, áèîãàçûí ¿éëäâýð áàéãóóëæ æèëä 25,440 0.9 õóâü ÿëãàð÷ áàéãààã 2006 îíä ÿâóóëñàí òí ÑÎ2, Óëààíáààòàð õîòûí îðîí ñóóöíû áàðèëãûí õ¿ëýìæèéí õèéí òîîëëîãîîð òîãòîîãäñîí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿ð àøãèéã ñàéæðóóëñíààð æèëä áàéíà. ¯¿íä îéí ñàëáàð íü øèíãýýã÷èéí ¿¿ðãèéã 100,000 òí ÑÎ2, Îþóòîëãîéí 250 ÌÂò-èéí ñàëõèí ã¿éöýòãýæ õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðóóëàëòûí 13.3 öàõèëãààí ñòàíö áàéãóóëñíààð 1,411,964 òí ÑÎ2 õóâèéã øèíãýýæ áàéíà. Èéìä í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéí áóóðóóëàõ áîëîìæòîé áºãººä íèéò òîîöîîãîîð ÿëãàðóóëàëòûã ñààðóóëàõ àëèâàà àðãà õýìæýý íü 983 ñàÿ àì.äîëëàðûí õºðºí㺠îðóóëàëò çàðöóóëæ, ÿëãàðóóëàã÷ áîëîí øèíãýýã÷ ñàëáàðûí àëü àëèíûã æèëä 2,687,689òí ÑÎ2 áóóðóóëàõ áîëîìæòîé þì. Õ¿ñíýãò 23: Ò¿ëøíèé øàòàëòààñ ¿¿ñýõ C02-ûí ÿëãàðàëòûí õýìæýý ¯ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 2010 Í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéí ÿëãàðàëòûí õýìæýý, CO2 ìÿí. òîíí /Í¿¿ðñ/ 8998.8 8915.5 9739.5 10393.9 Í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéí ÿëãàðàëòûí õýìæýý, CO2 ìÿí. òîíí /ãàçðûí òîñ/ 2447.9 2616.7 2395.1 2548.9 Ò¿ëøíèé øàòàëòààñ ¿¿ñýõ C02 ûí ÿëãàðàëòûí õýìæýý, CO2 ìÿí. òîíí 11446.7 11532.2 12134.6 12942.8 Íýã õ¿íä íîãäîõ í¿¿ðñõ¿÷ëèéí õèéí ÿëãàðëòûí õýìæýý, òí / õ¿í 4.34 4.3 4.44 4.65 Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì Äýýð äóðüäñàí ¿ð ä¿íä õ¿ðýõ òºñë¿¿äèéã òºâºãòýé. ̺í ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé ñàíãèéí õýðýãæ¿¿ëýõýä èõýýõýí õýìæýýíèé õºðºí㺠¿éë àæèëëàãàà òîãòâîðæîîã¿é íü áàñ áýðõøýýë îðóóëàëò øààðäëàãàòàé òóë óëñûí òºñºâ, õóâèéí ó÷ðóóëæ áàéíà. õºðºí㺠îðóóëàëòààð õýðýãæ¿¿ëýõ òåõíèê ýäèéí çàñãèéí íàðèéâ÷èëñàí ñóäàëãàà, ºðòºã ¿ð àøãèéí Öààøèä àâàõ àðãà õýìæýý òîîöîî õèéæ, áàéãàëü îð÷èíä íºëººëºõ áàéäëûí ¿íýëãýý, ä¿ãíýëò ãàðãàõ õýðýãòýé.  Ìîíãîë Óëñ 2010 îíä ͯÁ-ûí Óóð àìüñãàëûí ººð÷ëºëòèéí ñóóðü êîíâåíöèä õ¿ëýìæèéí õèéí Öýâýð õºãæëèéí ìåõàíèçì /ÖÕÌ/-ûí õ¿ðýýíä ÿëãàðëûã áóóðóóëàõ ¯íäýñíèéõýý çîõèñòîé àðãà äýýðõ òºñë¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé áîëîâ÷ õýìæýýíèé ñàíàëûã õ¿ðã¿¿ëñýí. Óóð àìüñãàëûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý ºíäºð, ÖÕÌ-ä ººð÷ëºëòèéí ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéã ÓÈÕ- õàìðàãäàõàä àðãà ç¿éí õóâüä ñóóðü ÿëãàðàëòûã ààð õýëýëöýí áàòëàõ ¸ñòîé. Óóð àìüñãàëûí òîîöîîëîõîä áýðõøýýë òóëãàðäàã. Ñàëõèí ººð÷ëºëòèéí õºòºëáºðò Õ¿ëýìæèéí õèéí öàõèëãààí ñòàíöóóäûí õóâüä ýð÷èì õ¿÷íèé ÿëãàðëûã áóóðóóëàõ áîëîí óóð àìüñãàëûí ñ¿ëæýýíä õîëáîõîä õ¿íäðýëòýé áàéäàã ó÷è𠺺ð÷ëºëòºä äàñàí çîõèöîõ áîäëîãî, ñòðàòåãè, íàðèéí øàëãóóð øààðäëàãà òàâèãääàã. ÖÕÌ- àðãà õýìæýýíèé ÷èãëýëèéã òóñãàñàí áîëíî. ûí çºâøººðºë îëãîõ ¿éë àæèëëàãàà íàðèéí Õ¿ëýìæèéí õèéí ÿëãàðëûã áóóðóóëàõ àðãà õýìæýý íü ýäèéí çàñãèéí íîãîîí õºãæëèéã88
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË á¿ðä¿¿ëýõ òîãòâîðòîé õºãæëèéí áîäëîãûí ò¿ëøíèé ¿ð àøèãòàé àâòîìàøèíû õýðýãëýýã ÷óõàë õýðýãñýë áîëîõ þì; äýìæèõ) çýðýã áîäëîãûí àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõ; Ýð÷èì õ¿÷íèé ñàëáàðò ñýðãýýãäýõ ýð÷èì õ¿÷íèé áîëîí áóñàä öýâýð ýð÷èì õ¿÷íèé  պ人 àæ àõóéí ñàëáàðò ìàëààñ àâàõ õýðýãëýýã íýìýãä¿¿ëýõ, ýð÷èì õ¿÷íèé ¿ð àøãèéã á¿òýýãäýõ¿¿íèé ºãººæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, íýìýãä¿¿ëýõ, öýâýð ò¿ëøíèé ¿éëäâýðëýëèéã áàéãàëüä çîõèöñîí ìàë àæ àõóé, ãàçàð äýìæèõ, óóðûí çóóõíû ýð÷èì õ¿÷íèé ¿ð àøãèéã òàðèàëàíã õºãæ¿¿ëýõ, ãàçðûí ýëýãäýë äîðîéòëûã ñàéæðóóëàõ, øèíý óóðûí çóóõ ñóóðèëóóëàõ, áóóðóóëàõ; ýð÷èì õ¿÷íèé õýðýãëýýíèé õóâüä õýìíýõ, òîîëóóðæóóëàõ, áàðèëãûã äóëààëàõ áîëîí  Îéí ñàëáàðûí øèíãýýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõèéí ¿éëäâýð¿¿äèéí ýð÷èì õ¿÷íèé ¿ð àøãèéã òóëä îé, õýýðèéí ò¿éìðýýñ õàìãààëàõ, îéí ñàéæðóóëàõ àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõèéí õîðòîí øàâüæ ºâ÷íººñ õàìãààëàõ, ò¿¿íòýé õàìò Ýð÷èì õ¿÷íèé õýìíýëòèéí õóóëèéã òýìöýõ, îéã íºõºí ñýðãýýõ, áàéãàëèéí ñýðãýýí áîëîâñðóóëàõ; óðãàëòûã äýìæèõ àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõ; Çàì, òýýâðèéí ñàëáàðò ¿íäýñíèé çàì òýýâðèéí  Õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíòèéã ñàéæðóóëàõ, ñèñòåìèéã ñàéæðóóëàõ (òºìºð çàìûí òýýâðèéã õîã õàÿãäëûã äàõèí áîëîâñðóóëàõ, ýðã¿¿ëýí ñàéæðóóëàõ, öàõèëãààí òýýâðèéã õºãæ¿¿ëýõ, àøèãëàõ àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõ. äàìæèí ºíãºðºõ ëîæèñòèê òºâ¿¿äèéã áèé áîëãîõ), ýêî òýýâðèéí ñòðàòåãè (çàìûí Ýäãýýð àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõýä ñàëáàð äóíäûí õºäºë㺺íèé ¿ð àøèãòàé ìåíåæìåíò, íèéòèéí çîõèöóóëàëò íýãäñýí áîäëîãî ÷èãëýë áàðèìòàëæ òýýâðèéí õýðýãñëèéí òºðëèéã íýìýãä¿¿ëýõ, óëñûí áîëîí ãàäààä îðíû òºñºë, õºòºëáºðèéã ÷èãë¿¿ëýõ õýðýãòýé áàéíà.ĺðºâ. Óëààíáààòàð õîòûí àãààð äàõü àçîòûí äàâõàð èñëèéí ºâëèéí íýã õîíîãèéí äóíäàæàãóóëàìæ NO2 (ìêã/ì3) - Óëààíáààòàð õîòûí àãààð äàõü õ¿õýðëýã õèéí ºâëèéí óëèðàë äàõü íýãõîíîãèéí äóíäàæ àãóóëàìæ SO2 (ìêã/ì3) - èéí õýìæýýã ñòàíäàðòûí ò¿âøèíä õ¿ðãýõ.ªíªªãèéí áàéäàë ãàçðûí õºíãºëºëòòýé çýýëýýð àãààðûí ÷àíàðûã õÿíàõ ñóóðèí 5, õºäºë㺺íò 1 õàðóóëûã íýìæÓëààíáààòàð õîòûí õýìæýýíä 2009 îí õ¿ðòýë áàéãóóëñíààð Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûíàãààðûí ÷àíàðûã 4 öýã äýýð 2 ¿ç¿¿ëýëòýýð ÷àíàðûã íèéò 11 öýãò 3-8 ¿ç¿¿ëýëòýýð õîíîãèéíòîäîðõîéëæ áàéâ. Õÿíàëò øèíæèëãýýíèé òóðø òàñðàëòã¿é õÿíàæ òîäîðõîéëæ áàéíà.ñ¿ëæýýã ºðãºæ¿¿ëýõ, ñàéæðóóëàõ ÷èãëýëýýðàâñàí àðãà õýìæýýíèé ä¿íä 2009 îíä àãààðûí Èíãýñíýýð àãààðûí ÷àíàðûí õÿíàëòàíä õàìðàãäàõ÷àíàðûí 2 õàðóóë, 2010 îíä ÁÍÔÓ-ûí Çàñãèéí íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýý èõñýæ, õýìæëèéí ÷àíàð ñàéæèðëàà. 89
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Ä¿ðñëýë 15. Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûí ÷àíàðûã õÿíàõ ñóóðèí õàðóóëóóäûí áàéðøèë ç¿éí çóðàã Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì Ä¿ðñëýë 16. Àãààð áîõèðäóóëàõ áîäèñ õ¿õýðëýã õèé, Ä¿ðñëýë 16-îîñ õàðàõàä õ¿õýðëýã õèéí æèëèéí àçîòûí äàâõàð èñëèéí æèëèéí äóíäàæ àãóóëàìæ äóíäàæ àãóóëàìæ 2009 îíä 20 ìêã/ì3 áàéñàí áîë 2010 îíä 27 ìêã/ì3 áîëæ, ºìíºõ æèëýýñ 7 ìêã/ì3- 40 ýýð ºññºí áàéíà. Àçîòûí äàâõàð èñëèéí æèëèéí 36 36 35 34 äóíäàæ àãóóëàìæ 2009 îíä 28 ìêã/ì3, 2010 îíä 30 31 36 ìêã/ì3 áîëñîí áàéíà. 30 28 27 àãóóëàìæ, ìêã/ì3 25 Øèíæèëãýýíèé ä¿íãýýñ õàðàõàä À×Ñ äàõü ÕÕÕ- 20 20 íýýñ äàâæ áîõèðäîõ òîõèîëäëûí òîî íèëýýä ºñ÷ 16 áàéíà: 15 13 13 12 10  Õ¿õýðëýã õèéí àãóóëàìæ 2009 îíä æèëèéí íèéò 5 àæèãëàëòûí 33.7 õóâü íü, 2010 îíä 44.8 õóâü íü, Àçîòûí äàâõàð èñëèéí àãóóëàìæ 2009 îíä 0 2005 2006 2007 2008 2009 2010 14.1 õóâü, 2010 îíä 28.3 õóâü, 10 ìèêðîíîîñ áàãà õýìæýýòýé òîîñîíöîðûí àãóóëàìæ 2009 Õ¿õýðëýã õèé, SO2 Àçîòûí äàâõàð èñýë, NO2 îíä 29.3 õóâü, 2010 îíä 52.3 õóâü íü õ¿ëöýõ Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì õýì õýìæýý (ÕÕÕ)-íýýñ äàâñàí áàéíà.90
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Ä¿ðñëýë 17. Óëààíáààòàð õîòûí àãààð äàõü õ¿õýðëýã õèéí ºâëèéí ñàðûí õîíîãèéí äóíäàæ àãóóëàìæ, (2009 îíû 11-ä¿ãýýð ñàðààñ 2010 îíû 01-ä¿ãýýð ñàð) 180 160 140 120 Àãóóëàìæ, ìêã/ì3 100 80 60 40 20 0 09 09 09 09 09 09 09 09 09 10 10 10 10 10 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 1/ 1/ 1/ 1/ 1/ 1/ 2/ 2/ 2/ 1/ 1/ 1/ 1/ 1/ /1 /1 /1 /1 /1 /1 /1 /1 /1 /0 /0 /0 /0 /0 01 08 15 22 29 06 13 20 03 10 17 27 31 27 ÓÁ1 ÁÎÕÇÒËàáîðàòîðè ÓÁ2 Áàðóóí 4-í çàì ÓÁ3 1-ð õîðîîëîë ÓÁ4 13-ð õîðîîëîë ÓÁ5 32-ûí òîéðîã ÓÁ6 Îôèöåðóóäûí îðäîí Õ¿ëöýõ àãóóëàìæ Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì2009-2010 îíû ºâëèéí ñàðä õ¿õýðëýã õèéí äóíäàæ ªâëèéí õóãàöààíä íèéò 385 óäàà õýìæèëò õèéñíýýñ 362àãóóëàìæ 48 ìêã/ì3 áàéãàà íü À×Ñ äàõü ÕÕÕ (24 öàãèéí óäàà íü ÕÕÕ-ýýñ äàâæ, ¿¿íýýñ 97.7 õóâü íü 12, 1 ä¿ãýýðäóíäàæ 20ìêã/ì3)-ýýñ 2.4 äàõèí èõ áàéíà. ñàðä àæèãëàãäñàí áàéíà. Ä¿ðñëýë 18. Óëààíáààòàð õîòûí àãààð äàõü àçîòûí äàâõàð èñëèéí ºâëèéí ñàðûí õîíîãèéí äóíäàæ àãóóëàìæ (2009 îíû 11-ð ñàðààñ 2010 îíû 1-ð ñàð) 120 100 Àãóóëàìæ, ìêã/ì3 80 60 40 20 0 09 09 09 09 09 09 09 09 09 10 10 10 10 10 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 20 1/ 1/ 1/ 1/ 1/ 1/ 2/ 2/ 2/ 1/ 1/ 1/ 1/ 1/ /1 /1 /1 /1 /1 /1 /1 /1 /1 /0 /0 /0 /0 /0 01 08 15 22 29 06 13 20 03 10 17 27 31 27 ÓÁ1 ÁÎÕÇÒËàáîðàòîðè ÓÁ2 Áàðóóí 4-í çàì ÓÁ3 1-ð õîðîîëîë ÓÁ4 13-ð õîðîîëîë ÓÁ5 32-ûí òîéðîã ÓÁ6 Îôèöåðóóäûí îðäîí Õ¿ëöýõ àãóóëàìæ Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì 91
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Ä¿ðñëýë 18-ààñ õàðàõàä 2009-2010 îíû ºâëèéí Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë ñàðä àçîòûí äàâõàð èñëèéí äóíäàæ àãóóëàìæ 40 ìêã/ì3 áàéãàà íü À×Ñ äàõü ÕÕÕ (24 öàãèéí äóíäàæ Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ 40ìêã/ì3) ò¿âøèíä áàéíà. ªâëèéí ñàðóóäàä òàëààð òºð çàñãààñ àðãà õýìæýý àâ÷ áàéãàà õýäèé ÷ íèéò 458 óäàà õýìæèëò õèéñíýýñ 207 óäàà ÕÕÕ- òºäèéëºí ¿ð ä¿í ãàðàõã¿é áàéíà. Ýíý íü õºäººíººñ ýýñ äàâñàí. ¯¿íýýñ 49 õóâü íü 1 ä¿ãýýð ñàðä õîò ðóó ÷èãëýñýí õºäºë㺺í æèë á¿ð íýìýãäýæ õ¿í àæèãëàãäñàí áàéíà. àìûí õýò èõ òºâëºðºëèéã áèé áîëãîîä çîãñîõã¿é óëìààð õîòðóó èðýãñýäèéí èõýíõ íü ãàëëàãààòàé Ãýð õîðîîëîë îð÷èìä, áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ãýðò àìüäàð÷ áàéãààòàé õîëáîîòîé þì. Ãýð çàõ áàéðëàäàã öýã¿¿äýä õàìãèéí èõ áîõèðäîë õîðîîëëûí àéë ºðõ àãààð áîõèðäóóëàõ áîäèñ àæèãëàãäàæ áàéãàà íü õîòûí äýä á¿òýö áîëîí èõýýð ÿëãàðóóëäàã ò¿¿õèé í¿¿ðñíýýñ ãàäíà áóñàä ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý, îðøèí ñóóõ á¿ñ÷ëýëèéã çîðèóëàëòûí áóñ ò¿ëø /ìàøèíû äóãóé, òîîñãî, çààã òîãòîîæ ìºðä¿¿ëýýã¿é, ãýð õîðîîëëûã õóâàíöàð ìàòåðèàë, õóó÷èí ãóòàë õóâöàñ ã.ì/ òºëºâëºëòã¿é òýëñýíòýé õîëáîîòîé. ò¿ëýõ, íèéò òýýâðèéí õýðýãñëèéí èõýíõ õóâèéã 7-ààñ äýýø æèë àøèãëàñàí àâòîìàøèí ýçýëæ Õýðýãæ¿¿ëñýí òºñºë, õºòºëáºð, àðãà õýìæýý áàéãàà çýðýã íü àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ ÷èãëýëýýð õýðýãæ¿¿ëæ áóé àðãà õýìæýýíèé ¿ð ä¿íä Àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõàä õóóëü ýðõ ç¿éí ñºð㺺ð íºëººëæ áàéíà. îð÷íûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ òàëààð íèëýýä àíõààð÷ “Àãààðûí òóõàé” õóóëèéã øèíý÷ëýí ̺í 100 êÂ-ààñ äýýø õ¿÷èí ÷àäàëòàé óñàí áàòàëæ, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä õîëáîãäîõ æóðìûã õàëààëòûí óóðûí çóóõíû òåõíîëîãè õóó÷èðñàí, áàòëàí àæèëëàæ áàéíà. “Àãààðûí áîõèðäëûí àãààðò ÿëãàðóóëæ áóé àãààð áîõèðäóóëàõ áîäèñûã òºëáºðèéí òóõàé õóóëü” øèíýýð áàòëàãäñàíààð ø¿¿õ òºõººðºìæ áàéõã¿éãýýñ àãààðò áîõèðäóóëàõ áîõèðäóóëàã÷ íü òºëáºð òºëºõ çàð÷èì õýðýãæèæ áîäèñ èõýýð ÿëãàðóóëæ ñòàíäàðòûí øààðäëàãûã ýõëýýä áàéíà. Ìºí “Øèíý á¿òýýí áàéãóóëàëò” õàíãàõã¿é áàéíà. äóíä õóãàöààíû çîðèëòîò õºòºëáºð áàòëàãäñàíààð àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ õýòèéí áîäëîãî ÷èãëýë òîäîðõîéëîãäñîí. Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà õýìæýý Àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ ÷èãëýëýýð äîòîîäûí áîëîí ãàäààäûí îëîí òºñºë  Ò¿¿õèé í¿¿ðñíèé õýðýãëýýã áàãàñãàõ çîðèëãîîð õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ, àãààðûí ÷àíàðûã ãýð õîðîîëîëä áàðèõ îðîí ñóóöíû õýìæýýã ñàéæðóóëàõ á¿ñ òîãòîîõ, òóõàéí á¿ñýä ìºðäºõ íýìýãä¿¿ëýõ; æóðàì áîëîâñðóóëàí åðäèéí áîõèðäîë èõýýð ÿëãàðóóëäàã çóóõûã øàòàëò ñàéòàé çóóõààð ñîëèõ,  Àãààðûí áîõèðäëûã áóóðóóëàõ ÷èãëýëýýð ãýð ãýðèéí äóëààëãûã ñàéæðóóëàõ, ¿ðòñýí áîëîí õàãàñ õîðîîëîëä á¿ðýí øàòàëòòàé çóóõ àøèãëàõ, êîêæñîí ò¿ëø, öàõèëãààí, õèéí ò¿ëøèéã õýðýãëýõ äóëààíû àëäàãäëûí áàãàñãàõ, ò¿ëøíèé á¿òöèéã çýðýã òºñºë õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. ñàéæðóóëàõ, öàõèëãààí áîëîí õèéí ò¿ëø àøèãëàõ çýðýã õèéæ áóé àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ; Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, ÁÍÔÓ-ûí Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí “Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûí  Àãààðûí áîõèðäëûã íýìýãä¿¿ëæ áóé òýýâðèéí áîõèðäëûã õÿíàõ ñ¿ëæýý” òºñºë ÁÍÔÓ-í Çàñãèéí õýðýãñëèéã àøèãëàëòààñ ãàðãàõ ìåõàíèçìûã ãàçðûí õºíãºëºëòòýé çýýë áîëîõ 1.57 ñàÿ åâðîãèéí íýâòð¿¿ëýõ; ñàíõ¿¿æèëòòýé òºñºë õýðýãæèæ, ìýäýýëýë õ¿ëýýí àâàõ, õÿíàõ ñèñòåì á¿õèé òîíîã òºõººðºìæòýé  Àãààðûí ÷àíàðûí àëáàí õÿíàëò øèíæèëãýýíèé àãààðûí ÷àíàðûã õÿíàõ ñóóðèí 5, õºäºë㺺íò 1 áàãàæ òîíîã òºõººðºìæ, 纺âðèéí áîëîí øóóä õàðóóëûã Óëààíáààòàð õîòûí 5 ä¿¿ðýãò 2010 îíû òîäîðõîéëäîã àâòîìàò áàãàæóóäààð õàíãàõ, 6 äóãààð ñàðä ñóóðèëóóëàí õÿíàëò-øèíæèëãýýíèé àãààðûí ÷àíàðûí õàðóóëûã àâòîìàò õýìæëèéí àæëûã ýõë¿¿ëñýí. áàãàæ òîíîã òºõººðºì溺ð òîíîãëîõ àæëûã íýìýãä¿¿ëýõ;92
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Ãýð õîðîîëîë, íèéòèéí ýçýìøëèéí  Ãàçàð ç¿éí ìýäýýëëèéí ñèñòåìèéã àøèãëàí òàëáàéã ç¿ëýãæ¿¿ëæ îéæóóëàí 1 õ¿íä àãààðûí áîõèðäëûã òîîöîõ àðãà òåõíîëîãèéã íîãäîõ öýöýðëýãæñýí òàëáàéí õýìæýýã õîò íýâòð¿¿ëýõ. òºëºâëºëòèéí ñòàíäàðòàä õ¿ðãýõ;Çîðèëò 15. Ãîë, ãîðõèíû óñíû ýõèéã õàìãààëæ, íªõªí ñýðãýýõ çàìààð øèðãýëòèéã áàãàñãàõªíªªãèéí áàéäàë Äýëõèéí óóð àìüñãàëûí äóëààðëûí íºëººãººð ìàíàé óëñàä ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ìºíõ öýâäýãÕ¿í àìûã õ¿ðýëöýýòýé, ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãàä õóðäàöòàé õàéëàõ, ãîë, ìºðíèé ýõ øèðãýõ, óðñàöíèéöñýí óíäíû óñààð õàíãàõ íü àëèâàà òºðèéí áàãàñàõ, òàñðàõ, ðàøààíû óíäàðãà áàãàñàõ,òóëãóóð áîäëîãî, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäëûí øèðãýõ çýðãýýð ñºðºã ¿çýãäë¿¿ä óëàì á¿ð íýìýãäýõíýí ÷óõàë àñóóäëûí íýã áèëýý. Ìàíàé îðîí óñíû áîëëîî.íººöººðºº òèéì ÷ áàÿí îðíû òîîíä îðäîãã¿éáºãººä äýëõèéí 186 îðíû 56 äóãààð áàéðò áàéíà. Ãàäàðãûí óñ õîâîðäîæ áàéãàà ºíºº ¿åä óóë óóðõàé õºãæèë ýð÷ýý àâ÷, ã¿íèé óñíû ýõ ¿¿ñâýðèéãÓñíû õýðýãëýýíèé 80 õóâèéã ãàçðûí ã¿íèé óñààð àøèãëàõ ÿâäàë íýìýãäýæ áàéãààãààñ ã¿íèé óñíûõàíãàäàã, óíäíû óñíû õàíãàìæ õàðèëöàí àäèëã¿é, óðñàö äîîøëîõ, óñ õîâîðäîõ, ãàçðûí õºðñ ÷èéãýýðîðîí ñóóöíû íýã îðøèí ñóóã÷ õîíîãò 200-250 ëèòð òýæýýãäýõã¿é áîëæ õºðñíèé ¿ðæèë øèì áóóðàõ,óñ õýðýãëýäýã áîë ãýð õîðîîëëûí íýã õ¿í õîíîãò õºðñ ýëýãäýæ, óðãàìëûí ñàí õºìðºã ººð÷ëºãäºõºä8-10 ëèòð óñ, õîò ñóóðèíû õ¿í àìûí 30-ààä õóâü õ¿ðãýæ áàéíà. Ãàð àðãààð àëò îëáîðëîã÷äûí õóóëüõàòóóëàã, ýðäýñæèëò èõòýé óñ õýðýãëýæ áàéíà. áóñ õèìèéí õîðò áîäèñûí õýðýãëýý èõýññýí íü áàéãàëü îð÷èí, õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíä, óäìûí ñàíä íîöòîé àþóë ó÷ðóóëæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 24. Õàìãààëàëòàä àâñàí ãîë ìºðíèé óñíû óðñàö á¿ðýëäýõ óíäàðãûí ýõèéí ýçëýõ õóâüØàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 2010 2015*Õàìãààëàëòàä àâñàí ãîë ìºðíèé óñíû óðñàö á¿ðýëäýõ 30,0 35,4 35,4 39,76 80ýõèéí óíäàðãûí ýçëýõ õóâüÕàìãààëàëò áàðüæ òîõèæóóëñàí óñíû ýõ ¿¿ñâýð, áóëàã 255 163 244 392 Íèéò 1000øàíäûí ýõèéí òîîÇàâñàðûí ¿ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 2010Ãîë ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ óíäàðãûí ýõèéí íèéò 144239.505 144239.505 144239.505 144157.608òàëáàé, êì2Õàìãààëàëòàä àâñàí ãîë ìºðíèé óñíû óðñàö á¿ðýëäýõ - 51056.554 51056.554 57319.085ýõèéí óíäàðãûí íèéò òàëáàé, êì2 *-Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìÓðñàö á¿ðýëäýõ ýõ íóòãèéã òóñãàé õàìãààëàëòàíä 2009 îíä íèéò 244 áóëàã øàíä, óñíû ýõ ¿¿ñâýðèéãõàìðóóëàõ çîðèëãîîð Òýíãèñ-Øèøãýäèéí ãîëûí õàìãààëàëòàíä àâñàí áà ¿¿íýýñ óëñûí òºñâèéíàé ñàâ ãàçðûí 869.1 ìÿí.ãà, Çýä-Õàíòàé-Á¿òýýëèéí õºðºí㺺ð 145, òºñºë õºòºëáºð, îðîí íóòãèéííóðóóíû 611.3 ìÿí.ãà ãàçðûã øèíýýð, Ìÿíãàí- áîëîí èðãýä, ÀÀÍÁ-ûí õºðºí㺺ð 99 áóëàãÓãàëçàòûí íóðóóíû áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçðûã øàíäûí ýõèéã òîõèæóóëæýý.ºðãºòãºæ 234.3 ìÿí.ãà, ̺íõõàéðõàíû áàéãàëèéíöîãöîëáîðò ãàçðûã ºðãºòãºæ 191.5 ìÿí.ãà, Óëààí 2010 îíä ªìíºãîâü àéìãèéí Õàíõîíãîð ñóìûíÒàéãûí áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ãàçðûã ºðãºòãºæ íóòàãò îðøèõ Áàëãàñíû óëààí íóóð, Óâñ àéìãèéí326.3 ìÿí.ãà, Õºâñãºëèéí áàéãàëèéí öîãöîëáîðò ×àíäìàíü Óëààí óóë, Áàÿí-ªëãèé àéìãèéíãàçðûã ºðãºòãºæ 342.2 ìÿí.ãà ãàçðûã òóñ òóñ óëñûí Äýë¿¿í ñóìûí Ðàøààíòûí 50 ãà, Àëòàé ñóìûíòóñãàé õàìãààëàëòàíä õàìðóóëààä áàéíà. Óëààí õàäûí 45 ãà ãàçðûã, Áóëãàí àéìãèéí Çýä- 93
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Á¿òýýëèéí íóðóóíû Ñýëýíãý ñóìàí äàõü 243465,2 õàìãààëàõ çîðèëãîîð Òºâ àéìãèéí ̺íãºíìîðüò, ãà, Òýøèã ñóìàí äàõü 320152,6 ãà ãàçðûã òóñ Ìàíäàë ñóì Ò¿íõýë òîñãîí, Ýðäýíý ñóì, òóñ îðîí íóòãèéí òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâëàà. Óëààíáààòàð õîòûí íîãîîí á¿ñýä íèéò 4 øèðõýã Íèéò 387 áóëàã øàíä, ðàøààíû ýõèéã õàøèæ õàðóóëûí öàìõàãèéã áàéãóóëæ, ãîëóóäûí öóòãàëàã õàìãààëàí òîõèæóóëæýý. ¯¿íýýñ óëñûí òºñ⺺ð ãîëóóäûí îéí ñàíä áàãòäàã àéìãóóäàä îé, õýýðèéí 145, îðîí íóòãèéí òºñ⺺ð 32, ãàäààä äîòîîäûí ò¿éìýðòýé òýìöýõýä õýðýãëýõ áàãàæ, òîíîã òºñºë, õºòºëáºðººð 173, èðãýä àæ àõóéí íýãæ, òºõººðºìæ¿¿äèéã õóâààðèëààä áàéíà. áàéãóóëëàãûí õºðºí㺺ð 37 áóëàã øàíäûí ýõèéã õàìãààëàí òîõèæóóëñàí áàéíà. Ìîíãîë îðíû ãàäàðãûí óñíû íººöèéí 70 õóâü á¿ðäýõ ýõèéí îéí ñàíä õºíººëò øàâæ, ºâ÷íèé Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý òàðõàëòûã òîãòîîõ ñóäàëãààíû àæëûã Àðõàíãàé, Õºâñãºë, Çàâõàí, Òºâ, Õýíòèé çýðýã 13 àéìãèéí “Ãîë ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ ýõ, óñíû ñàí á¿õèé 78 ñóìûí íèéò 2000.0 ìÿí.ãà îéí ñàíä õèéñíèé ãàçðûí õàìãààëàëòûí á¿ñ, îéí ñàí á¿õèé ãàçàðò ¿ð ä¿íã ¿íäýñëýí äýýðõè ãàçðóóäàä îéí õºíººëò àøèãò ìàëòìàë õàéõ, àøèãëàõûã õîðèãëîõ òóõàé øàâæ, ºâ÷íèé ãîëîìòûã õÿçãààðëàõ, òàðõàëòûã õóóëèéí õýðýãæèëòèéã õàíãàõ çîðèëãîîð 2010 îíä áóóðóóëàõ òýìöëèéí àæëûã 122.8 ìÿí.ãà òàëáàéä ãîë ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ ýõèéí 109 òàëáàéã çîõèîí áàéãóóëñàí. õàìãààëàëòàíä îðóóëñàí. Îðõîí, Õýðëýí ãîëóóäûí óðñàö á¿ðýëäýõ ýõèéí Óñíû ñàí á¿õèé ãàçðûí íèéò 5677 îáúåêò 9090.1 ýêîñèñòåìèéí ºíººãèéí òºëºâ áàéäàëä ¿íýëãýý ìÿí.ãà òàëáàéä õàìãààëàëòûí á¿ñ òîãòîîñîí. ºãºõ ñóäàëãààíû àæëûã óñíû ÷èãëýëèéí ¿íýëãýýíèé Èéíõ¿¿ íèéò óñíû ñàí á¿õèé ãàçðûí áîëîí óðñàö áàéãóóëëàãààð, Õîâä, Áóÿíò, Îíîí, Òóóë ãîëóóäûí á¿ðýëäýõ ýõèéí 90 ãàðóé õóâèéã õàìãààëàëòàíä óðñàö á¿ðýëäýõ ýõýä äýýðõ ñóäàëãàà áîëîí àâàõ áîëîìæ á¿ðäñýí. öààøèä õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ ÷èãëýëýýð àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýýíèé òºñëèéã íàðèéâ÷ëàí Òóóë, Õýðëýí, Å𺺠ãîëóóäûí öóòãàëàã ãîëóóäûí òîäîðõîéëîõ àæëûã ñàâ ãàçðûí çºâëºë¿¿äýýð îéí ñàíã ò¿éìðèéí àþóëààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, õèéëãýõýýð çºâëºìæ, ÷èãëýë ºã÷ àæèëëàæ áàéíà. Ä¿ðñëýë 19. Ãîë ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ ýõèéí òàëáàéí çóðàãëàë 600 0 600 1200 êì - Óëñûí õýë - Íóóð ãîë Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë, æóóë÷ëàëûí ÿàì - Öýâýð óñíû 70 õóâèéí ýõ ¿¿ñâýð á¿ðýëäýõ ãàçàð94
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Ä¿ðñëýë 20. Ãîë ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ ýõèéí õàìãààëàëòàä àâñàí áàéäàë (2010) Òóñãàé õàìãààëàëòòàé ãàçàð íóòàã Ãîë ìºðíèé óðñàöûí 70% á¿ðýëäýõ ãàçàð íóòàã Íóóð Àéìãèéí õèë Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìÒóóë ãîëûí ñàâ äàãóó ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé àøèãëàëò, õýðýãëýýã áèé áîëãîõ, óñíû íººöèéãáàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæ, ÒÁÁ-óóä Òóóë ãîëûã áîõèðäîõ õîìñäîõîîñ õàìãààëàõ àðãà õýìæýýãõàìãààëàõ àÿíûã äýìæèæ, íýãäýí àæèëëàæ, ãîë îðîí íóòàãò õàðèóöàí õýðýãæ¿¿ëýõ õ¿íèéäîòîðõ áîëîí ýðýã äàãóóõ õîãèéã öýâýðëýæ, 16 íººö, ÷àäàâõè õàíãàëòã¿é áàéíà. Èéìä óñíûãàðóé òîíí õîãèéã à÷óóëñàí áàéíà. íººöèéí àøèãëàëò, õàìãààëàëòûí àñóóäëààð øèéäâýð ãàðãàõàä îëîí íèéò, á¿õ îðîëöîã÷Àðõàíãàé, Õîâä, Äîðíîãîâü àéìãóóäûí Îíöãîé òàëóóäûí òýãø îðîëöîîã õàíãàõ çîðèëãîîðáàéäëûí õýëòýñ áóëãèéí óðñàöûã íýìýãä¿¿ëýõ óñíû íººöèéí íýãäñýí ìåíåæìåíòèéã Ìîíãîëçîðèëãîîð ðàøààíû îð÷ìûí õîã õàÿãäëûã îðîíä õýðýãæ¿¿ëýõ, óñíû íººöèéã îðîíöýâýðëýõ, øàíäûí ýõèéã õàøàà òàòàæ õàìãààëàõ íóòàãò õàðèóöàõ ìýðãýæëèéí ýçýíòýé áîëãîõàæëûã èðãýä, àëáàí õààã÷äûí íººö áîëîëöîîã øààðäëàãàòàé áàéíà.àøèãëàí õèéæ ã¿éöýòãýâ. Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãàÒóëãàìäàæ áóé àñóóäàë õýìæýý Ãîë ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ, ýõèéí  Óñíû ñàí á¿õèé ãàçàð áîëîí ãîë ìºðíèé óðñàö õàìãààëàëòûã íýìýãä¿¿ëýõýä áàéãàëü îð÷íûã á¿ðýëäýõ ýõèéí îð÷èìä õàéãóóë, îëáîðëîëò õàìãààëàõ, óñíû íººöèéã õàìãààëàõ, ç¿é õèéõ ¿éë àæèëëàãààíû çºâøººðºë îëãîõûã çîõèñòîé àøèãëàõ òàëààð àøèãëàã÷ èðãýí, õÿçãààðëàõ; àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí îéëãîëò, ìýäëýã òààðóó áàéíà. Óñíû ñàí á¿õèé ãàçàð áîëîí ãîë  Áóëàã øàíä, ãîëûí ýõýíä õîã õàÿãäëûí ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ ýõèéí îð÷èìä ýðäýñ Ẻãíºðëèéã áèé áîëãîõã¿é áàéõ; áàÿëàã àøèãëàõòàé õîëáîîòîé èðãýí, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãàä õàéãóóë, îëáîðëîëò õèéõ  ÿíèé óñûã õýò èõ àøèãëàõ áîëñîíòîé ¿éë àæèëëàãààíû çºâøººðºë îëãîõ àñóóäëûã õîëáîãäóóëàí ã¿íèé óñíû õýðýãëýýíä áàéãàëü îð÷íû íºëººëëèéã òîîöîëã¿é õÿçãààðëàëò òàâèõ ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ; øèéäâýðëýæ áàéãàà íü èõýýõýí áýðõøýýë ó÷ðóóëæ áàéíà.  Óðñãàë ãîë, ãîë óñíû ýðãýí òîéðîíä óñûã áîõèðäóóëàõ ¿éëäâýð, ¿éë÷èëãýý ÿâóóëàõ ýðõ Ãîë ìºðíèé óðñàö á¿ðýëäýõ ýõèéã õàìãààëàõ, îëãîõã¿é áàéõ. ñàâ ãàçðûí õýìæýýíä óñíû íººöèéí çîõèñòîé 95
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Çîðèëò-16. 2015 îí ãýõýä áàòàëãààò óíäíû óñíû õàíãàìæã¯é, ñàéæðóóëñàí àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæèä õàìðàãäààã¯é õ¯í àìûí ýçëýõ õóâèéã áóóðóóëàõ. ªíªªãèéí áàéäàë çàìààð ãýð õîðîîëëûí óñàí õàíãàìæèéí òîî, ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ, ãýð õîðîîëîëä áàéðëàõ çàðèì îëîí íèéòèéí áàéãóóëëàãóóäûã öýâýð, 2005 îíû áàéäëààð Ìîíãîë Óëñûí 2.5 ñàÿ áîõèð óñíû øóãàìàíä õîëáîõ, óñíû áèå äààñàí õ¿í àìûí 39.2 õóâü íü áàòàëãààò óíäíû óñíû õîëáîëò õèéõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëëýý. õàíãàìæòàé (¿¿íýýñ 22 õóâü íü òºâëºðñºí óñàí õàíãàìæèéí ñèñòåìýýñ, 8.5 õóâü íü øóãàìàíä Õîò ñóóðèí ãàçðûí õ¿í àìûí óñíû õàíãàìæèéã õîëáîãäñîí óñ ò¿ãýýõ áàéðíààñ, 8.6 õóâü íü íýìýãä¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð îëîí òºñºë, àðãà õàìãààëàãäñàí õóäãààñ, 0.1 õóâü íü õàìãààëàãäñàí õýìæýýí¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëñýíèé õàìò õºäººãèéí áóëãààñ óíäíû óñàà õýðýãëýæ áàéñàí), 26.6 õóâü ìàë÷äûí óñíû õàíãàìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîîð íü ñàéæðóóëñàí àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæèíä óëñûí òºñ⺺ñ 2006-2009 îíä 14.7 òýðáóì õàìðàãäñàí áàéëàà. Õàðèí 2010 îíû áàéäëààð òºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéæ, 1899 øèðõýã Ìîíãîë Óëñûí 2.8 ñàÿ õ¿í àìûí 47.8 õóâü íü èíæåíåðèéí õèéöòýé õóäàã ãàðãàñàí áàéíà. ¯¿íèé áàòàëãààò óíäíû óñíû õàíãàìæòàé /¿¿íýýñ 22.5 ä¿íä õàìãààëàãäñàí õóäãààñ óñàà àâäàã õ¿íèé ýçëýõ õóâü íü òºâëºðñºí óñ õàíãàìæèéí ñèñòåìýýñ, 15.3 õóâü 2005 îíîîñ 1.3 íýãæýýð ºñ÷, 9.9 õóâü áîëñîí õóâü íü øóãàìàíä õîëáîãäñîí óñ ò¿ãýýõ áàéðíààñ, áàéíà. 9.9 õóâü íü õàìãààëàãäñàí õóäãààñ, 0.1 õóâü íü õàìãààëàãäñàí áóëãààñ óíäíû óñàà àâ÷ õýðýãëýæ “40000 îðîí ñóóö” õºòºëáºð, “Óëààíáààòàð áàéíà/, 30 õóâü íü ñàéæðóóëñàí àðèóí öýâðèéí õîòûí ãýð õîðîîëëûã îðîí ñóóöíû õîðîîëîë áàéãóóëàìæèíä õàìðàãäàæ áàéíà. áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð”-èéí õ¿ðýýíä 33,2 ìÿíãàí ºðõ òºâëºðñºí öýâýð, áîõèð óñíû øóãàì Ä¿ðñëýë 21. Óñ õàíãàìæ, ñàéæðóóëñàí àðèóí ñ¿ëæýýòýé îðîí ñóóöàíä àìüäàð÷ áàéíà. öýâðèéí áàéãóóëàìæ 70 Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí 60% 60 õ¿ðýýíä Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí 2010 îíû 47.8% Óñàí õàíãàìæ 36-ð òîãòîîëîîð “Øèíý á¿òýýí áàéãóóëàëò” äóíä 50 40% õóãàöààíû çîðèëòîò õºòºëáºð, 2010 îíû 24-ð 39.2% Àðèóí öýâðèéí áàéãóóëàìæ 40 òîãòîîëîîð “Óñ” ¿íäýñíèé õºòºëáºð, Çàñãèéí 30% 30 26.6% ãàçðûí 2008 îíû 303-ð òîãòîîëîîð “Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã îðîí ñóóöíû õîðîîëîë 20 áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð”-èéã òóñ òóñ áàòàëæ, 10 Ýõ ¿¿ñâýð: Áàéãàëü îð÷èí, Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð, ýäèéí àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì 0 çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ æèë á¿ðèéí ¿íäñýí 2005 2010 2015 ÷èãëýë áîëîí õºãæëèéí áàðèìò áè÷ã¿¿äýä òóñãàí, øààðäàãäàõ õºðºíãèéã óëñûí áîëîí îðîí íóòãèéí òºñºâ, ãàäààäûí çýýë, òóñëàìæààð õýðýãæ¿¿ëýõ Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý àæëûã çîõèîí áàéãóóëàí àæèëëàæ áàéíà. Íèéòèéí àæ àõóéí ñóóðü ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ Íèéò 18 àéìãèéí òºâ, Óëààíáààòàð, Äàðõàí, òºñ뺺ð óñíû øèíý ýõ ¿¿ñâýð áèé áîëãîõ, îäîî Ýðäýíýò õîòóóäàä óñ õàíãàìæ, àðèóòãàõ òàòóóðãûí áàéãàà óñ ò¿ãýýõ áàéðûã òºâëºðñºí öýâýð óñíû òºâëºðñºí ñèñòåìòýé áºãººä, ñàëáàðûí øóãàìä õîëáîõ áîëîí óñ ò¿ãýýõ áàéðûã íýìýãä¿¿ëýõ èíæåíåðèéí õàíãàìæèéí òàëààðõè ìýäýýëëèéã äàðààõü õ¿ñíýãòýýð õàðóóëàâ:96
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Õ¿ñíýãò 25. Òºâëºðñºí óñ õàíãàìæèéí ñèñòåìä õîëáîãäñîí áàðèëãà áàéãóóëàìæèíä àìüäàð÷ áóé õ¿íèé òîî, 2010 îí. Èíæåíåðèéí õàíãàìæ Õýìæèõ íýãæ ¯ç¿¿ëýëò Òºâëºðñºí óñ õàíãàìæèéí ñèñòåìä õîëáîãäñîí áàðèëãà áàéãóóëàìæèíä 1 Ìÿí.õ¿í 924.7 àìüäàð÷ áóé õ¿íèé òîî 2 Ǻºâðèéí óñààð õàíãàãääàã õ¿íèé òîî Ìÿí.õ¿í 801.0 Óñ ò¿ãýýõ áàéð: 945 3 Ø ¯¿íýýñ øóãàìàíä õîëáîãäñîí: 367 4 ÿíèé õóäãèéí òîî Ø 350 Óñàí ñàí Ø 329 Öýâýð óñíû ºðãºõ ñòàíöûí òîî Ø 53 5 Õ¿÷èí ÷àäàë ì.êóá/õîí 17770.16 Øóãàì õîîëîéí óðò Êì 1886.6 6 Öýâýð óñíû Êì 1261.7 Áîõèð óñíû Êì 624.9 7 Öýâýðëýõ áàéãóóëàìæèéí õ¿÷èí ÷àäàë ì.êóá/õîí 870 Ýõ ¿¿ñâýð: Çàì, òýýâýð, áàðèëãà, õîò áàéãóóëàëòûí ÿàìÑ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä óñ õàíãàìæ, àðèóí öýâðèéí 2005-2010 îíä Äýëõèéí áàíêíû õºíãºëòòýéáàéãóóëàìæèéã ñàéæðóóëàõàä îðóóëæ áóé óëñûí çýýëýýð õýðýãæ¿¿ëæ áóé “Óëààíáààòàð õîòûíòºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý íýìýãäýæ, íèéòèéí àæ àõóéã ñàéæðóóëàõ 2 äàõü øàòíû2006 îíä 3.5 òýðáóì òºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàëò òºñºë”-èéí õ¿ðýýíä 736.0 ìÿíãàí àì.äîëëàðûíõèéãäñýí áîë 2010 îíä 13.02 òýðáóì áîëæ 4 äàõèí õºðºí㺠îðóóëàëòààð Óëààíáààòàð õîòûí 7ºññºí áàéíà. ãýð õîðîîëîëä 103 óñ ò¿ãýýõ áàéð, ÀÕÁ-íû õºíãºëºëòòýé çýýëýýð “Îðîí íóòãèéí õîòóóäûí2005-2010 îíä óëñûí òºñâèéí 70-ààä òýðáóì íèéòèéí àæ àõóéã ñàéæðóóëàõ òºñºë”-èéí õ¿ðýýíäòºãðºãèéí õºðºí㺠îðóóëàëòààð Óëààíáààòàð, 300.0 ìÿíãàí àì.äîëëàðûí õºðºí㺠îðóóëàëòààðÝðäýíýò, Äàðõàí õîò, Óâñ àéìãèéí Óëààíãîì, 8 àéìãèéí òºâèéí ãýð õîðîîëîëä 40 óñ ò¿ãýýõ áàéðÇàâõàí àéìãèéí Óëèàñòàé, Òºâ àéìãèéí Çóóíìîä, òóñ òóñ áàðüæ øóãàìàíä õîëáîñíîîð 426800 õ¿íÃîâüñ¿ìáýð àéìãèéí ×îéð, Äóíäãîâü àéìãèéí íàéäâàðòàé óñ õàíãàìæèéí ýõ ¿¿ñâýðòýé áîëëîî.Ìàíäàëãîâü, Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí Åñºíáóëàã ÀÕÁ-íû äýìæëýãòýéãýýð óñ õàíãàìæ, àðèóòãàõñóì, Ñýëýíãý àéìãèéí Ñ¿õáààòàð, Îðõîí-Õºòºë, òàòóóðãûí øóãàì ñ¿ëæýý, òîíîã òºõººðºìæ,Äîðíîãîâü, Ãîâü-Àëòàé, Äîðíîä, Äàðõàí-Óóë öýâýðëýõ áàéãóóëàìæèéã øèíýýð áàðüæ, øèíý÷ëýõàéìãèéí Øàðûí ãîë ñóì, ªâºðõàíãàé àéìàãò àæëóóä õèéãäñýí áàéíà.öýâýð, áîõèð óñ, äóëààíû øóãàì ñ¿ëæýý, óñàíñàí, öýâýðëýõ áàéãóóëàìæ, ã¿íèé õóäàã, ¿åðèéí ͯÁÕÕ-èéí ñàíõ¿¿æèëòýýð “Óñ õàíãàìæ, àðèóíõàìãààëàëòûí äàëàí çýðýã áàðèëãà, áàéãóóëàìæèéã öýâðèéí áàéãóóëàìæèéã ñàéæðóóëàõ ÌÎÍ/08/302øèíýýð áàðüæ àøèãëàëòàä îðóóëàâ. òºñºë”-èéí õ¿ðýýíä Ãîâü-Àëòàé àéìãèéí Áàÿí- Óóë, Áèãýð, Òîíõèë, Òºãðºã, Õîâä àéìãèéí ĺðãºí,Ä¿ðñëýë 22. Óëñûí òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý Ìàíõàí, Ìÿíãàä, Çýðýã ñóìäàä óñ õàíãàìæ,(2006-2010) àðèóòãàõ òàòóóðãûí òºâëºðñºí ñèñòåì, áàãà îâðûí öýâýðëýõ áàéãóóëàìæ áàðüæ áàéíà. 50000 80 71 43100 45000 70 Ãåðìàíû òåõíèê, õàìòûí àæèëëàãààíû íèéãýìëýã 40000 60 (GTZ)-èéí òåõíèêèéí òóñëàëöààòàéãààð “Õîòûí 58 35000 50 õºãæëèéã äýìæèõ õºòºëáºð”-èéí õ¿ðýýíä áàéãàëü 30000 24690 îð÷èíä ñºðºã íºëººã¿é, õóóðàé æîðëîíãèéí øèíý 25000 40 òåõíîëîãèéã (ÝÊÎÑÀÍ) íýâòð¿¿ëæ, Óëààíáààòàð 20000 21 24 30 õîòîä õýä õýäýí ãàçàðò ñóóðèëóóëàí àæèëëóóëæ 15000 9150 13029 20 áàéíà. 10000 3500 10 5000 0 2 0 Èñïàíè Óëñûí Çàñãèéí Ãàçðûí óðò õóãàöààíû, õºíãºëºëòòýé çýýëýýð Óëàààíáààòàð õîòûí Òºâ Õºðºí㺠îðóóëàëò ñàÿ òºãðºã Îáúåêòûí òîî 97
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ öýâýðëýõ áàéãóóëàìæèéí òîíîã òºõººðºìæèéã Õîò, ñóóðèí ãàçðóóäûí óíä, àõóéí õýðýãëýýíýýñ øèíý÷ëýõ 2 ¿å øàòíû òºñºë, ×åõèéí Çàñãèéí ãàðñàí áîõèð óñûã öýâýðëýõ çîðèóëàëòòàé ãàçðûí òåõíèêèéí òóñëàëöààãààð “Ñóì, ñóóðèí ìåõàíèê öýâýðëýãýýòýé 5, áèîëîãè öýâýðëýãýýòýé ãàçðûí óíäíû óñíû ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ” òºñºë, 35, íèéò 40 öýâýðëýõ áàéãóóëàìæ àøèãëàãäàæ ßïîíû Çàñãèéí ãàçðûí áóöàëòã¿é òóñëàìæààð áàéãààãààñ õýâèéí àæèëëàãààòàé 22, õýâèéí “Äàðõàí õîòûí óñ õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ òºñºë”, áóñ àæèëëàãààòàé íü 18 áàéãàà áºãººä èõýíõè ÀÕÁ-íû õºíãºëºëòòýé çýýëýýð “Õîò áàéãóóëàëòûí öýâýðëýõ áàéãóóëàìæóóä íü òåõíîëîãèéí äàãóó ñàëáàðûí òºñºë”, Ôðàíöûí Çàñãèéí ãàçðûí àæèëëàäàãã¿é, ºðòºã çàðäàë, òîíîã òºõººðºìæ íü õºíãºëºëòòýé çýýëýýð “Ýðäýíýò õîòûí öýâýðëýõ õóó÷èðñàí òóë áàéãàëü îð÷íûã áîõèðäóóëàí, õ¿í áàéãóóëàìæèéí òîíîã òºõººðºìæèéã ñàéæðóóëàõ àìûí ýð¿¿ë ìýíäýä ñºð㺺ð íºëººëæ áàéíà. òºñºë”-¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýâ. Òºâ ñóóðèí ãàçðûí õ¿í àìûí íÿãòðàë èõñýí, Äýýð äóðäñàí òºñºë, àðãà õýìæýýí¿¿äèéã áàðèëãà, áàéãóóëàìæ îëíîîð áàðèãäàæ, õýðýãæ¿¿ëñýíèé ¿ð ä¿íä öýâýð óñíû 300-ààä êì, ¿éëäâýðëýë, àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààíû öàð áîõèð óñíû 200-ààä êì, äóëààíû 70-ààä êì øóãàì õ¿ðýý, öýâýð óñíû õýðýãëýý, áîõèð óñíû õýìæýý ñ¿ëæýýã øèíý÷èëæ, 15 öýâýðëýõ áàéãóóëàìæ, íýìýãäñýíòýé õîëáîãäîí ãàçðûí äîîðõ áà äýýðõ 150 óñ ò¿ãýýõ áàéð áàðüæ,17 àéìãèéí 110 óñíû íººö õîìñäîæ, ÷àíàð íü äîðîéòîæ, áîõèðäîæ ñóìûí õóäàãò óñ 纺ëð¿¿ëýõ òîíîã òºõººðºìæ áàéíà. ñóóðèëóóëëàà. Èíãýñíýýð óñ õàíãàìæ, àðèóòãàõ òàòóóðãûí õ¿÷èí ÷àäàë 3 äàõèí íýìýãäýæ, õîò Òóóë, Õàðàà, Å𺺠çýðýã òîìîîõîí ãîëóóäûí óñ ñóóðèíû 400-ààä ìÿíãàí õ¿íèé àæèëëàæ, àìüäðàõ òàòàð÷, ãîëûí àé ñàâ áîõèðäîí, îé ìîä, õºðñ íºõöºë äýýøèëñýí áàéíà. óðãàìëûí á¿ðõýâ÷ äîðîéòñîíîîñ ãàçðûí äîîðõè óñíû òýæýýë áàãàñ÷ áàéãàà íü Óëààíáààòàð õîò Ãýâ÷ öààøèä ãàäààä, äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí áîëîí õîò, ñóóðèíû óíäíû óñíû íººö, õ¿ðýëöýýã ¿ð ºãººæèéã íýìýãä¿¿ëýõ, àøèãëàã÷ áàéãóóëëàãóóä íàðèéâ÷ëàí òîãòîîõ, äàõèí ¿íýëýõ, õàéãóóë, òºñºë õýðýãæèæ ýõëýõ ¿åýñ ñóóðü ñóäàëãààíû àæèëä ñóäàëãààíû àæëûã ýð÷èìæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàéã îðîëöîæ, çàéëøã¿é øèéä¿¿ëýõ àñóóäëàà çºâ òóñãàõ, õàðóóëæ áàéíà. òºñ뺺ð õèéãäýæ áóé áàðèëãà óãñðàëòûí àæèëä ÷àíàð, àþóëã¿é áàéäëûí õÿíàëòûã òîãòìîë òàâüæ Áàéãàëèéí óñíû íººöèéí íºõºí ñýðãýõ ÷àäàâõèéã àæèëëàõàä àíõààðàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. äýýøë¿¿ëæ, íººöèéã ¿ð àøèãòàé àøèãëàõ, òºâëºðñºí øóãàì ñ¿ëæýýíèé àøèãëàëò, ¿éë÷èëãýýã Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë ñàéæðóóëàõ, øèíý÷ëýí çàñâàðëàõ, çîõèñòîé õýðýãëýýã òºëºâø¿¿ëýõ, óñíû àëäàãäëûã áàãàñãàõ, óñ Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä îðîí ñóóö îëíîîð áàðèãäàæ õàíãàìæèéí ¿éë÷èëãýýã ýðõýëæ áóé áàéãóóëëàãóóäûí áàéãàà áîëîâ÷, íèéñëýë áîëîí òîìîîõîí õîòóóäàä á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, õ¿í àìûí øèëæèí èðýõ õºäºë㺺í èõýññýíòýé øèíý òåõíèê òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ, öýâýðëýõ õîëáîîòîéãîîð òºâëºðñºí óñ õàíãàìæèéí áàéãóóëàìæèéí ¿éë àæèëëàãààã ñýðãýýõ, ãýð ñèñòåìýýñ óíäíû óñàà õýðýãëýäýã õ¿í àìûí ýçëýõ õîðîîëëûã öýâýð, áîõèð óñíû ñ¿ëæýýíä õîëáîõ, õóâü òºäèéëºí ºñºõã¿é áàéíà. áàãà îâðûí öýâýðëýõ áàéãóóëàìæ àøèãëàõ çýðýã àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Õ¿í àìûí èõýíõè õóâü îðøèí ñóóäàã ãýð õîðîîëîë áîëîí çóñëàí, ñóóðèí ãàçðûí ýìíýëýã, ñóðãóóëü Óñ õàíãàìæèéí ñàëáàðûí íîðì íîðìàòèâ, çýðýã íü áîõèð óñ òàòàí çàéëóóëàõ ñèñòåì ñòàíäàðòûã åâðî ñòàíäàðò ðóó õºðâ¿¿ëýõ, øèíýýð áàéõã¿éãýýñ õºðñ, óñ áîëîí áàéãàëü îð÷íûã áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. èõýýõýí áîõèðäóóëæ áàéíà. Èéìä áàéãàëü îð÷èíä ñºðºã íºëººã¿é, àøèãëàëòûí çàðäàë õÿìä, øèíý Öýâýð, áîõèð óñíû ÷àíàðûí õÿíàëò, øèíæèëãýý äýâøèëòýò òåõíèê, òåõíîëîãè á¿õèé áàãà îâðûí õèéõ ëàáîðàòîðè áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. öýâýðëýõ áàéãóóëàìæèéã îëíîîð íü áàðèõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Àìèíû îðîí ñóóö, ãýð õîðîîëîë, õîòûí çàõûí ýìíýëýã, ñóðãóóëü, öýöýðëýãèéã òºâèéí öýâýð, áîõèðûí óñòàé õîëáîõ õýðýãöýý, øààðäëàãà ºíäºð áàéíà.98
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÖààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà  Óñ õàíãàìæ, àðèóòãàõ òàòóóðãûí àæèë,õýìæýý ¿éë÷èëãýýã çîõèöóóëàõ çºâëºëèéã áàéãóóëàõ, öýâýð, áîõèð óñíû ÷àíàðûí õÿíàëòûí Óñ õàíãàìæèéí ñàëáàðûí õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷èí, ëàáîðàòîðèóäûã áàéãóóëàõ, óñíû ÷àíàðûí íîðì íîðìàòèâûã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, óñ õÿíàëò, ìîíèòîðèíãèéí òîãòîëöîîã õàíãàìæ, àðèóòãàõ òàòóóðãûí àæèë, ¿éë÷èëãýý áîëîâñðîíãóé áîëãîõ; ýðõýëæ áóé áàéãóóëëàãóóäûí îäîîãèéí á¿òýö,  Óíäíû óñíû ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð óñ çîõèîí áàéãóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, 纺ëð¿¿ëýõ, öýíãýãæ¿¿ëýõ òîíîã òºõººðºìæèéã ººð÷ëºí áàéãóóëàõ, òºð-õóâèéí õýâøëèéí øààðäëàãàòàé ãàçðóóäàä ñóóðèëóóëàõ; ò¿íøëýëèéã áýõæ¿¿ëýõ;  Àìèíû îðîí ñóóö, ãýð õîðîîëîë, ñóìûí òºâ, Õîò ñóóðèíû óñ õàíãàìæ, àðèóòãàõ òàòóóðãûí õîòûí çàõûí ýìíýëýã, ñóðãóóëü, öýöýðëýãèéã øóãàì ñ¿ëæýý, òîíîã òºõººðºìæ, áàðèëãà öýâýð, áîõèð óñíû íýãäñýí øóãàì ñ¿ëæýýíä áàéãóóëàìæèéã ºðãºòãºõ, ñýðãýýí çàñâàðëàõ, õîëáîõ; äýâøèëòýò òåõíèê òåõíîëîãè íýâòð¿¿ëýõ çàìààð õýâèéí íàéäâàðòàé àæèëëàãààã õàíãàõ;  Òºâëºðñºí øóãàì ñ¿ëæýýíä õîëáîãäîîã¿é ãàçàðò öýâýðëýãýýíèé ò¿âøèí ºíäºð, áàéãàëü Ñóìûí òºâèéí óñ õàíãàìæ, àðèóòãàõ òàòóóðãà, îð÷èíä ñºðºã íºëººã¿é, ýð÷èì õ¿÷íèé èíæåíåðèéí øóãàì ñ¿ëæýýã øèíý÷ëýõ, øèíýýð õýìíýëòòýé, áàãà îâðûí öýâýðëýõ áàéãóóëàìæ áèé áîëãîõ; ñóóðèëóóëàõ;  Ñààðàë óñûã ýðã¿¿ëýí àøèãëàõ.Çîðèëò 17. 2015 îí ãýõýä õ¯í àìûí îðîí ñóóöíû íªõöªëèéã ñàéæðóóëàõªíªªãèéí áàéäàë õîëáîãäñîí îðîí ñóóöàíä àìüäàð÷ áàéñàí áîë õ¿í àì, îðîí ñóóöíû 2010 îíû ýýëæèò òîîëëîãûíÌîíãîë Óëñûí 2000 îíû õ¿í àì, îðîí ñóóöíû ä¿íãýýð Ìîíãîë Óëñûí íèéò 713780 ºðõèéí 45.2òîîëëîãûí ä¿íãýýð íèéò 541149 ºðõèéí 51 õóâü íü õóâü íü ãýðò, 53.6 íü îðîí ñóóöàíä, 1.1 õóâü íüãýðò, 49 õóâü íü îðîí ñóóö (íèéòèéí çîðèóëàëòòàé çîðèóëàëòûí áóñ áàéðàíä àìüäàð÷ áàéíà.îðîí ñóóö, ñóóöíû òóñäàà áàéøèí, íèéòèéí áàéð)-íä, íèéò õ¿í àìûí çºâõºí 22 õóâü íü ýð¿¿ë àõóéí Ìîíãîë Óëñàä 2000 îíä íèéò 541.1 ìÿíãàí ºðõøààðäëàãà õàíãàñàí, èíæåíåðèéí øóãàì ñ¿ëæýýíä àìüäàð÷ áàéñíû 21.9 õóâü íü èíæåíåðèéí øóãàì Ä¿ðñëýë 23. Àøèãëàëòàä îðóóëñàí îðîí ñóóöíû òîî, íèéò òàëáàéí õýìæýý, îðîí ñóóöíû ôîíä (2000-2010) 12000 9899 - Îðîí ñóóöíû ôîíä 10000 8913.0 8483.2 8913 8105.1 - Àøèãëàëòàíä îðóóëñàí îðîí ñóóöíû òîî 7742.1 8000 7371.2 6663 6901.5 7127.4 - Àøèãëàëòàíä îðóóëñàí îðîí ñóóöíû íèéò òàëáàé 6474.4 6559.8 6338 /ìÿí.ì2/ 6000 5416 4579 3725 4000 3536 3165 1478 2000 1010 1045 680 266.8 476.6 444.8 512.2 722.4 277.5 446.6 Ýõ ¿¿ñâýð: Çàì, òýýâýð, áàðèëãà, õîò 0 108.3 119.3 122.9 286.6 áàéãóóëàëòûí ÿàì. 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 99
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí îðîí ñóóöàíä àìüäàð÷ Ä¿ðñëýë 24 íýã õ¿íä íîãäîõ îðîí ñóóöíû òàëáàéí áàéñàí áîë 2010 îíû áàéäëààð íèéò 742.3 ìÿíãàí õýìæýý, ì2 ºðõèéí çºâõºí 21.3 õóâü áóþó 158.4 ìÿíãàí ºðõ èíæåíåðèéí øóãàì ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí îðîí 20 ñóóöàíä àìüäàð÷ áàéíà. Îðîí ñóóöíû áàðèëãóóä 15 èõýýð áàðèãäàæ áàéãàà ÷ õ¿í àìûí ýðýëò õýðýãöýýã õàíãàæ ÷àäàõã¿é áàéíà. 10 5 Îðîí ñóóöíû òàëáàéãààð òîîöñîí îðîí ñóóöíû ôîíä 2000 îíä 6474.4 ìÿí.ì2 áàéñàí áîë 2010 0 îíä 8 913.0 ìÿí.ì2 áîëæ 1.37 äàõèí íýìýãäñýí Îðîí ñóóöíû ôîíäûí Òóõàéí æèëä àøèãëàëòàíä îðñîí îðîí ñóóöíû áàéíà. ̺í ò¿¿í÷ëýí øàòàõ, òîñëîõ áîëîí áàðèëãûí Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë ìàòåðèàëûí çàõ çýýëèéí ¿íèéí ºñºëò, îðîí ñóóöíû ýðýëò, õýðýãöýý èõ, íèéë¿¿ëýëòèéí õýìæýý áàãà Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ õ¿í àìûã çýðãýýñ øàëòãààëàí îðîí ñóóöíû íýã àì äºðâºëæèí îðîí ñóóöààð õàíãàõ õºòºëáºð, òºñë¿¿äèéã ìåòð òàëáàéí ¿íý äóíäæààð 1.0 ñàÿ òºãðºãò õ¿ðñýí õýðýãæ¿¿ëñíèé ¿ð ä¿íä áàðèëãûí ñàëáàðûí õºãæèë íü áàãà, äóíä îðëîãîòîé èðãýäèéã îðîí ñóóöààð ýð÷èìæèæ, áàðèëãà óãñðàëò, õîò áàéãóóëàëòûí õàíãàõàä áýðõøýýëòýé áàéíà. àæèë ºðãºæèæ áàéãàà õýäèé ÷ àìüäðàëûí ýðõýýð õºäºº îðîí íóòãààñ õîò ðóó øèëæèí èðýã÷äèéí Õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý òîî èõýýõýí íýìýãäýæ, Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëîë õ¿ðýýãýý óëàì òýëæ áàéãàà íü õîò Çàñãèéí ãàçðààñ 2002-2006 îíä “Îðîí ñóóö” áàéãóóëàëò, òºëºâëºëòèéí áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ ¯íäýñíèé õºòºëáºð, 2003-2007 îíä Àçèéí áîëîí õýðýãæ¿¿ëýõýä áýðõøýýë ó÷ðóóëæ áàéíà. õºãæëèéí áàíêíû çýýëýýð Îðîí ñóóöíû ñàíõ¿¿æèëòèéí òºñºë, ßïîíû Çàñãèéí ãàçðûí Îðîí ñóóöíû ýðýëò, õýðýãöýý ºíäºð áàéãàà äóíä ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ ñàíãèéí áóöàëòã¿é òóñëàìæààð áîëîí áàãà îðëîãîòîé èðãýäèéí õóâüä îðîí Ãýð õîðîîëëûí íºõöºë ñàéæðóóëàõ òºñºë, “40000 ñóóöòàé áîëîõîä òóëãàð÷ áóé ãîë áýðõøýýë íü îðîí ñóóö” õºòºëáºð, “Óëààíáààòàð õîòûí ñàíõ¿¿ãèéí ÷àäâàð áºãººä òýäýíä îðîí ñóóöàíä ãýð õîðîîëëûã îðîí ñóóöíû õîðîîëîë áîëãîí îðóóëàõ õºðºíãº, îðëîãûí áàéíãûí ýõ ¿¿ñâýð, õºãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð, “Øèíý á¿òýýí áàéãóóëàëò” õàäãàëàìæ áàéõã¿é áàéíà. Îäîî áàéãàà îðîí õºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. ñóóöíû çýýëèéí ýõ ¿¿ñâýð õÿçãààðëàãäìàë, çýýëèéí õ¿¿ ºíäºð, õóãàöàà áîãèíî, õ¿ðòýýìæ áàãà Äýýðõ òºñºë, õºòºëáºð¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí áàéíà. Ýíý íü îðîí ñóóöíû ñàíõ¿¿æèëòèéí óðò õ¿ðýýíä õîò, ñóóðèí ãàçðûí èíæåíåðèéí øóãàì õóãàöààíû çýýëèéí òîãòîëöîî áèé áîëîîã¿é, îðîí ñ¿ëæýý á¿õèé òºâèéí õýñýãò íèéòèéí çîðèóëàëòòàé ñóóöíû ¿éëäâýðëýëèéã íýìýãä¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí îðîí ñóóö áàðèõ, õîòûí çàõûí àøèãëàëòã¿é íººö ñàíõ¿¿æèëòèéí õÿìä ýõ ¿¿ñâýð áàéõã¿é, ò¿¿íèéã ãàçàðò øèíýýð îðîí ñóóöíû äýä á¿òýö áàðèõ çàìààð çàõ çýýëèéí àðãààð áèé áîëãîõ íºõöºë á¿ðäýýã¿é, øèíý õîòõîí, õîðîîëîë áàðèõ, ãýð õîðîîëëûí íóòàã ãàäààä, äîòîîäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷äûã äýìæèõ, äýâñãýðò ãàçàð çîõèîí áàéãóóëàëò, òºëºâëºëòèéã çàõ çýýëä ñóóðèëñàí òàòâàð, ¿íèéí áîäëîãî, ýðõ äàõèí õèéæ, àéë ºðõ¿¿äèéã öýâýð, áîõèð óñíû ç¿éí îð÷èí äóòàãäàæ áàéãààòàé õîëáîîòîé áàéíà. øóãàì ñ¿ëæýýíä õîëáîõ çàìààð îðîí ñóóöíû íºõöºëèéã íü ñàéæðóóëàí, óëìààð îðîí ñóóöíû õîðîîëîë áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ àæëûã ýõë¿¿ëýýä Óëñûí òºñâèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûã áàéíà. íýìýãä¿¿ëýõèéí çýðýãöýý õóâèéí áîëîí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã õºõè¿ëýí äýìæèæ, 2000-2010 îíä íèéòäýý èíæåíåðèéí øóãàì íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Èéìýýñ ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí 39393 àéëûí îðîí ñóóöíû îðîí ñóóöíû ýðýëòèéã äýìæèæ, íèéë¿¿ëýëòèéã áàðèëãóóä àøèãëàëòàä îðæ, íýã õ¿íä íîãäîõ ñóóöíû íýìýãä¿¿ëýõ áîäëîãî áàðèìòëàí, õ¿í àìûí îðîí òàëáàéí õýìæýý 2000 îíä 5.67 ì2 áàéñàí áîë 2010 ñóóöíû íºõöºë, õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ äîðâèòîé îíä 7.15 ì2 áîëæ íýìýãäñýí áàéíà. àðãà õýìæýýã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãà ÷óõàë õýâýýð áàéíà.100
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÖààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà Ìÿíãàíû õºãæëèéí äîëîî äàõü çîðèëãûí õ¿ðýýíäõýìæýý äýâø¿¿ëñýí çîðèëòóóäûí õýðýãæèëò õàíãàëòã¿é, 2015 îí ãýõýä á¿ðýí áèåëýõ áîëîëöîî òóí áàãà “Øèíý á¿òýýí áàéãóóëàëò” äóíä õóãàöààíû áàéíà. Èéìýýñ ìàíàé óëñûí õóâüä ÌÕÇ-óóäààñ çîðèëòîò õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä áàðèãäàõ 100 õýðýãæèëò òààðóó, çîðèëòîä ò¿âøèíäýý õ¿ðýõýýðã¿é ìÿíãàí àéëûí îðîí ñóóöíû õîðîîëëóóäûã áàéãàà çîðèëãóóäûã 2015 îíû çîðèëòîä ò¿âøèíä èíæåíåðèéí áîëîí íèéãìèéí äýä á¿òöèéí íü õ¿ðãýõ ÷èãëýëýýð áóñàä óëñ îðíû òóðøëàãààñ áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí õàìò öîãöîîð íü ñóðàëöàí, ͯÁ-ûí ñàíõ¿¿æèëò, äýìæëýãòýéãýýð øèéäâýðëýõ, Çàñãèéí ãàçðûí 2010 îíû 343 ÌÕÇ-óóäûí õýðýãæèëòèéã ò¿ðãýñãýõ ¯íäýñíèé ¿éë äóãààð òîãòîîëûã õýðýãæ¿¿ëýõ; àæèëëàãààíû õºòºëáºð á¿õèé áîäëîãûí áàðèìò áè÷ãèéã áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé Îðîí ñóóöíû çýýëèéí õÿìä ýõ ¿¿ñâýðèéã áàéíà. Áàéãàëü îð÷íû òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ á¿ðä¿¿ëýõ, õî¸ðäîã÷ çàõ çýýëèéí òîãòîëöîîã çîðèëãî õýðýãæèõã¿é áàéãàà ãîë øàëòãààí, öààøèä õºãæ¿¿ëýõ; àíõààðàõ àñóóäëóóäûã óã áîäëîãîä íàðèéí àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé þì. Òèéìýýñ ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ Áàãà áîëîí äóíä îðëîãîòîé èðãýäýä îðîí çîðèëãûí õýðýãæèëòèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ áîäëîãûí ñóóöíû õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ; àäèëààð ýðäýìòýí, ñóäëàà÷äûí áàãààñ á¿ðäñýí çºâëºõ¿¿äèéí òóñëàìæòàéãààð ñóäàëãàà òîîöîî Îðîí ñóóöíû áàðèëãóóäûã ïàñïîðòæóóëàõ, õèéí, Çàñãèéí ãàçðûí õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäûã ãàçàð õºäëºëòèéã òýñâýðëýõã¿é áàðèëãóóäûã õàìàðñàí àæëûí õýñýã ãàð÷ àæèëëàõ íü ç¿éòýé þì. áóóëãàí øèíýýð îðîí ñóóö áàðèõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ ýõëýõ; Îðîí ñóóöíû áàðèëãà áàðèõ àæëûã ºðãºæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð áàðèëãûí ìàòåðèàëûí ¿éëäâýðèéã õºãæ¿¿ëýõ. 101
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ102
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 103
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ÕªÃÆËÈÉÍ ÒªËªª ÄÝËÕÈÉ ÍÈÉÒÈÉÍ ÇÎÐÈËÃÎ 8 Ò¯ÍØËÝËÈÉà ժÃƯ¯ËÝÕ Çîðèëò 18: Õóäàëäààíû áîëîí ñàíõ¯¯ãèéí òîãòîëöîîã õªã毯ëýõ çàìààð ìßíãàíû õªãæëèéí çîðèëòóóäûã õàíãàõ òààòàé íªõöªë á¯ð䯯ëýõ ªíªªãèéí áàéäàë Õàðèí 2010 îíä ýêñïîðòûí õýìæýý 2009 îíîîñ 54 õóâèàð, 2008 îíîîñ 14 õóâèàð ºññºí áàéíà. Ýêñïîðò Ñ¿¿ëèéí 10 æèëèéí áàéäëààð ýêñïîðòûí ÄÍÁ-ä áîëîí ÄÍÁ–èé õàðüöààã 2009 îíû ò¿âøèíýýñ ºñãºæ ýçëýõ õýìæýý 46-49.6 õóâüòàé áàéãàà áºãººä 2009 ÷àäñàí ÷, 2008 îíû ò¿âøèíä õ¿ðýýã¿é áàéíà. îíä 41.5 õóâüòàé áàéñàí áîë 2010 îíä ºìíºõ îíîîñ 6.2 íýãæýýð ºñ÷ 47.7 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Ä¿ðñëýë 25. Ýêñïîðòûí õýìæýý, ñàÿ àì.äîëëàð Ìàíàé óëñ 2009 îíä äýëõèéí 126 îðîíòîé, 2010 îíä 132 îðîíòîé õóäàëäàà õèéæ, ãàäààä õóäàëäààíû 3500.0 2 908.5 íèéò áàðàà ýðãýëò 6108.6 ñàÿ àì.äîëëàð áîëæ, 3 000.0 2 534.5 ¿¿íýýñ ýêñïîðò 2899.2 ñàÿ àì.äîëëàð, èìïîðò 2 500.0 1 947.5 3277.9 ñàÿ àì.äîëëàðò õ¿ð÷ýý. Ãàäààä õóäàëäààíû 2 000.0 1 885.4 1 542.0 òýíöýë 2009 îíä 252.3 ñàÿ àì.äîëëàð, 2010 1 500.0 1 063.9 îíä 387.7 ñàÿ àì.äîëëàðûí àëäàãäàëòàé ãàð÷ýý. 1 000.0 Ãàäààä õóäàëäààíû íèéò áàðàà ýðãýëòèéí õýìæýý 500.0 ºìíºõ îíûõîîñ 2154.0 ñàÿ àì.äîëëàð áóþó 53.5 0.0 õóâèàð, ¿¿íèé äîòîð ýêñïîðòûí õýìæýý 1013.8 ñàÿ 2005 2006 2007 2008 2009 2010 àì.äîëëàð áóþó 53.8 õóâèàð, èìïîðòûí õýìæýý 1140.2 ñàÿ àì.äîëëàð áóþó 53.3 õóâèàð òóñ òóñ Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ìàíàé óëñûí ýêñïîðòûí á¿òöýä ºñ÷ýý. Ýêñïîðòûí ¿íèéí ä¿íãèéí 98.0 õóâèéã ýðäýñ á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýçëýõ õóâü òàñðàëòã¿é ºññººð çºâõºí ýðäýñ á¿òýýãäýõ¿¿í, ¿íýò áà õàãàñ ¿íýò ÷óëóó, 2010 îíä 81 õóâüä õ¿ðýýä áàéíà. Öààøèä ºñºëò ¿íýò ìåòàëë, ãî¸ëûí ç¿éëñ, çîîñ, áîëîí íýõìýë óëàì íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Ýíý íü óóë á¿òýýãäýõ¿¿í, ò¿¿õèé áîëîí áîëîâñðóóëñàí àðüñ, óóðõàéí ãîë íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í áîëîõ çýñèéí øèð, àíãèéí ¿ñ, òýäãýýðýýð õèéñýí ýäëýë ýçýëæ áàÿæìàë áîëîí ÷óëóóí í¿¿ðñíèé èõ õýìæýýíèé áàéíà. îëáîðëîëòòîé õîëáîîòîé. Ãàäààä õóäàëäààã íýìýãä¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð Òºâ Àçèéí á¿ñ íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí õàìòûí àæèëëàãààíû Ä¿ðñëýë 26. Ýêñïîðòûí áàðààíû á¿òýö, õóâü, 2010 îí. õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä Ãààëèéí øèíý÷ëýëèéí 1.8 0.5 òºñºë õýðýãæèæ áàéíà. Áóñàä òºñºë, àðãà õýìæýý 4.6 2.3 íü îðîëöîã÷ òàëóóäûí áîäëîãûí çºâëºãºº, 6.1 26.5 õýëýëö¿¿ëãèéã äýìæèõ, èíñòèòóöèéí ÷àäàâõèéã 5.3 áýõæ¿¿ëýõ ÷èãëýëèéí áîäëîãûí çºâëºìæ ºãºõ òåõíèê òóñëàëöàà áàéñàí áàéíà. 2009 îíä çýýëèéí 8.7 àøèãëàëò, òóñëàìæòàé õàðüöóóëàõàä ºíäºð ãàðñàí íü 2008-2009 îíä ¿ðãýëæèëñýí ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí õ¿íäðýëèéí ¿åä òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí 13.9 òîãòâîðòîé áàéäëûã õàäãàëàõ, òºñâèéí àëäàãäëûã 30.2 íºõºõ çîðèëãîîð Äýëõèéí áàíêíû øóãàìààð “Õºãæëèéí áîäëîãûí çýýë”-èéí õºòºëáºð, Àçèéí - Çýñèéí áàÿæìàë - Áîëîâñðóóëààã¿é áóþó õàãàñ áîëîâñðóóëñàí àëò õºãæëèéí áàíê, ßïîíû Îëîí óëñûí õàìòûí - Áóñàä - Öàéðûí õ¿äýð áàÿæìàë àæèëëàãààíû áàéãóóëëàãûí øóãàìààð “Íèéãìèéí - Í¿¿ðñ - Æîíø, ëåéöèò, íåôåëèí, íåôåëèíò ñèåíò - Ìîëèáäåíû õ¿äýð, áàÿæìàë ñàëáàðûã äýìæèõ” õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä çýýë - Òºìðèéí õ¿äýð, áàÿæìàë - Áîëîâñðóóëààã¿é íåôò - Õîíü, õóðãàíû áîëîâñðóóëñàí àðüñ áóþó øåâðåò àâñàíòàé õîëáîîòîé þì.104
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Õ¿ñíýãò 26. Ýêñïîðòûí áàðààíû á¿òýöÁàðààíû á¿òýö Õýìæýý, ýçëýõ õóâü 2008 2009 2010Àìüä ìàë, àìüòàä, ìàë àìüòäûí ìÿíãàí àì.äîëëàð 31,641.50 45,808.85 69,384.26ãàðàëòàé á¿òýýãäýõ¿¿í Ýçëýõ õóâü 1.3 2.4 2.4 ìÿíãàí àì.äîëëàð 1,529,401.00 1,251,766.73 2,354,476.00Ýðäýñ á¿òýýãäýõ¿¿í Ýçëýõ õóâü 60.3 66.4 81.0Àðüñ, øèð, àíãèéí ¿ñ, ýäãýýðýýð ìÿíãàí àì.äîëëàð 41021.0 29,043.85 32,532.40õèéñýí ýäëýë Ýçëýõ õóâü 1.6 1.5 1.1 ìÿíãàí àì.äîëëàð 226,542.80 192,166.58 216,340.84Íýõìýë áîëîí íýõìýë á¿òýýãäýõ¿¿í Ýçëýõ õóâü 8.9 10.2 7.4Ñóâä, ¿íýò ÷óëóó, ¿íýò ìåòàëë, ãî¸ëûí ìÿíãàí àì.äîëëàð 600,172.60 308,525.20 178,351.47ç¿éëñ, çîîñ Ýçëýõ õóâü 23.7 16.4 6.1 ìÿíãàí àì.äîëëàð 105,687.51 58,073.93 57,417.21Áóñàä Ýçëýõ õóâü 4.2 3.1 2.0 Ýõ ¿¿ñâýð: Ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë , 2010 Õ¿ñíýãò 27. Õóäàëäààíû õ¿÷èí ÷àäëûã áèé áîëãîõîä ÕÀ¨Ò-ûí ¿ç¿¿ëñýí õóâüÝçëýõ õóâü 1990 2000 2006 2009 2010 2015*Õóäàëäààíû õ¿÷èí ÷àäëûã áèé áîëãîõîä òóñëàõààð - 0.0293 0.0198 0.05 0.03 10.0¿ç¿¿ëñýí ÕÀ¨Ò-èéí ýçëýõ õóâüÍèéãìèéí ñóóðü ¿éë÷èëãýýíä ¿ç¿¿ëñýí ÕÀ¨Ò –èéí - 11.9 18.2 54.0 19.5 5.0ýçëýõ õóâüÄîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íä ýêñïîðòûí ýçëýõ õóâü 34.7. 51.2 59.4 50.3 54.7 70.0Ñàíõ¿¿ãèéí ã¿íçãèéðýë: Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í, 15.7 21.1 38.1 43.7 56.7 65.0íèéò ìºíãºíèé õàðüöàà (1995) *-Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: Ñòàòèñòèêèéí ýìõòãýë 2010Ìîíãîë Óëñ îëîí óëñàä áîëîí á¿ñ íóòàãòàà, õºðø ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèõ, äýä á¿òöèéãîðíóóäòàé õèéõ õóäàëäààíû õ¿÷èí ÷àäëûã áèé õºãæ¿¿ëýõ òºñë¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà.áîëãîõ, õóäàëäààã õºíãºâ÷ëºõ, õóäàëäàà õàìòûíàæèëëàãààã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð 2009-2010 îíä Ìîíãîë Óëñ õºðø óëñóóäòàé áîëîí á¿ñ íóòàãòÇàñãèéí ãàçðààñ ãàäààä ò¿íø îðîí, îëîí óëñûí õóäàëäààã õºíãºâ÷ëºõ ÷èãëýëýýð õýðýãæ¿¿ëæáàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí àæèëëàæ, áóöàëòã¿é áóé òºñºë, àðãà õýìæýýí¿¿ä íü õóäàëäààíûòóñëàìæ, òåõíèê òóñëàëöààíû õ¿ðýýíä áîäëîãûí êîðèäîð (Òðàíçèò Ìîíãîë)-ûã áèé áîëãîõ äýäøèíý÷ëýë õèéõ, õýðýãæèëòèéã óÿëäóóëàõ, á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ, õèë, ãààëèéí ¿éë àæèëëàãààãçîõèöóóëàëòûí ìåõàíèçìóóäûã ñàéæðóóëàõ, æèãäð¿¿ëýõ, ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ, íýâòð¿¿ëýõøèíýýð áèé áîëãîõ, ò¿¿íèéã äàãàëäñàí èíñòèòóöè, õ¿÷èí ÷àäëûã ñàéæðóóëàõàä òºâëºð÷ áàéíà.áèåò äýä á¿òöèéã áàéãóóëàõ ÷èãëýëýýð òîäîðõîé Òºâ Àçèéí á¿ñ íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí õàìòûíòºñºë, àðãà õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. àæèëëàãààíû õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä õóäàëäààã õºíãºâ÷ëºõ ¿éë àæèëëàãààíû òºëºâëºãºº ãàðãàíÀâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé àðãà õýìæýý àæèëëàæ áàéíà. Õºðºí㺠îðóóëàëòûí òºñë¿¿äýýð ãààëèéí ¿éë àæèëëàãààã øèíý÷èëæ áîëîâñðîíãóéÀçèéí õºãæëèéí áàíêíû äýìæëýãòýéãýýð áîëãîõ, õóäàëäààíû ÷ºëººò á¿ñ 3-ûã áàéãóóëàõ,Ìîíãîë Óëñ, Àçåðáàéäæàí, Àôãàíèñòàí, ÁÍÕÀÓ, òåõíèê òóñëàëöààíû òºñë¿¿äýýð îëîí óëñûí øèíýÊàçàõñòàí, Êèðãèç, Òàæèêñòàí, Óçáåêèñòàí íèñýõ îíãîöíû áóóäàë, Öàãààííóóð, Çàìûí-¯¿äèéíóëñóóäòàé õàìòðàí Òºâ Àçèéí á¿ñ íóòãèéí ýäèéí áîîìòûí äýðãýä ëîæèñòèêèéí ïàðê áàéãóóëàõçàñãèéí õàìòûí àæèëëàãààíû õºòºëáºð, õóäàëäàà, òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñëýëèéã áîëîâñðóóëàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëæ áàéíà. 105
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Ìîíãîëûí ãàäààä õóäàëäààíû ýðãýëòèéã òîäîðõîéëæ, áîäëîãûí õýëýëöýý, çºâëºãºº, íýìýãä¿¿ëæ, ò¿¿íèéã õºíãºâ÷èëºõºä ÷èãëýñýí ñóäàëãàà õèéæ áàéíà. ãààëèéí ¿éë÷èëãýý áîëîí óäèðäëàãûí ¿ð àøèã, èë òîä áàéäàë, òîãòâîðòîé áàéäëûã áèé áîëãîõ Òºñëèéí ýõíèé ¿å øàò 2010 îíû 4 ä¿ãýýð ñàðä çîðèëãî á¿õèé òºñëèéã ÀÕÁ-íû õºíãºëºëòòýé äóóñ÷ õîéä-ºìíºäèéí ÷èãëýëèéí õîñ òºìºð çýýëèéí õºðºí㺺ð õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Òºñëèéí çàì òàâèõ, öàõèëãààíæóóëàõ, ×îéáàëñàí-Àðõàí õ¿ðýýíä Ãààëèéí ìýäýýëëèéí àâòîìàòæóóëñàí ÷èãëýëèéí òºìºð çàì òàâèõ, òºìºð çàìûã ñèñòåìèéã íýâòð¿¿ëæ, 2010 îíû 7 ñàðä àëáàí îðîëöóóëàí òýýâðèéí ñàëáàðûã õºãæ¿¿ëýõ ¸ñîîð Ìîíãîëûí òàëä õ¿ëýýëãýí ºã÷, ãààëèéí òºëºâëºëòèéí èíñòèòóöèéã õºãæ¿¿ëýõ, õî¸ð ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãóóäûã øèíæèëãýýíèé òîíîã îðíû õóäàëäàà áîëîí äàìæèí ºíãºðºõ òýýâðèéí òºõººðºì溺ð õàíãàõ çàìààð ãààëèéí á¿ñèéí óðñãàëä òóëãàð÷ áóé ãîëëîõ ñààä áýðõøýýë, ëàáîðàòîðè áàéãóóëàõ, ðåíòãåí òºõººðºìæèéã òýäãýýðèéã øèéäâýðëýõ õ¿ðýýíä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ çàðèì áîîìòîä ñóóðèëóóëàõ çàìààð õÿíàëòûí àðãà õýìæýýí¿¿äèéã “Òðàíçèò Ìîíãîë” ¯íäýñíèé îð÷èí ¿åèéí òîíîã òºõººðºì溺ð õàíãàõ, ìýäýý, õºòºëáºðò íàðèéâ÷ëàí òîäîðõîéëæ Õóäàëäàà, ìýäýýëëèéí òºâ (òîíîã òºõººðºìæ áà ïðîãðàìûã òýýâðèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ, õºíãºâ÷ëºõ Ìîíãîëûí îðóóëàõã¿éãýýð)-èéã ÃÅÃ-ûí òºâ áàéðàíä áàéãóóëàõ, ¯íäýñíèé õîðîîã áàéãóóëàí àæèëëàæ áàéíà. Çàìûí-¯¿äèéí àâòî òýýâðèéí òåðìèíàëûã ºðãºòãºõ çýðýã àæëóóäûã õèéâ. Ò¿¿í÷ëýí õóäàëäààã Ýäãýýð áîäëîãûí çºâëºãºº, çîõèöóóëàëòûí õºíãºâ÷ëºõ, õóäàëäààíû ýðãýëòèéã ñàéæðóóëàõ ìåõàíèçìûã á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîîð ÿâóóëñàí ¿¿äíýýñ õî¸ð óëñûí ãààëèéí áàðèìò áè÷ãèéã èæèë õýëýëöýý, õàìòûí àæèëëàãààíû ¿ð ä¿íä 2009- áîëãîõ, õèë äýýð ãàðàõ áàðèìò áè÷ãèéí á¿ðäëèéã 2010 îíä Çàìûí-¯¿ä, Ýðýýíèé áîîìò õîîðîíäûí õàíãàí, õàðèëöàí ìýäýýëýë ñîëèëöîõ çýðýã à÷àà òýýâðèéí áè÷èã áàðèìòûí á¿ðä¿¿ëýëòèéã àæëóóäûã õèéæ áàéíà. èæèë áîëãîõ, æèãäð¿¿ëýõ àñóóäëûã øèéäâýðëýâ. ̺í ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãóóäûí Çàìûí-¯¿äèéã õºãæ¿¿ëýõ öîãö òºëºâëºãººã õàìòûí àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ ÷èãëýëä õèëèéí áîëîâñðóóëæ, Çàìûí-¯¿äèéí ëîæèñòèêèéí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí õ¿ðýýíä õî¸ð òàëûí õîðèî ïàðêèéã áàéãóóëàõ òºñºëä øààðäëàãàòàé 45 öýýðèéí ñòàíäàðòûã áèé áîëãîõ, íýãòãýõ àñóóäëûã ñàÿ àì.äîëëàðûí ñàíõ¿¿æèëòèéã 2010 îíä øèéäâýðëýõ çîðèëãîòîé õàìòàðñàí õîðîî øèéäâýðëýâ. áàéãóóëàõààð òîãòîîä áàéíà. Óëààíáààòàð õîòûí à÷àà øèëæ¿¿ëýí à÷èõ, Ìîíãîë Óëñ, ÁÍÕÀÓ, ÁÍÑÓ, ÎÕÓ çýðýã óëñóóäûí òýýâýðëýõ ëîæèñòèêèéí ïàðêèéí òåõíèê, ýäèéí ãèø¿¿í÷ëýëòýé “Èõ ò¿ìýí ñàíàà÷èëãà” á¿ñ çàñãèéí ¿íäýñëýë, Öàãààííóóðûí õóäàëäààíû íóòãèéí õàìòûí àæèëëàãààíû õºòºëáºðººð ýð÷èì ÷ºëººò á¿ñèéã áàéãóóëàõ òºëºâëºãºº, Á¿ñ íóòãèéí õ¿÷, õóäàëäàà õºðºí㺠îðóóëàëò, çàì òýýâýð, àÿëàë ëîæèñòèêèéã õºãæ¿¿ëýõ ñóäàëãàà áîëîâñðóóëàõ æóóë÷ëàë çýðãèéã õºãæëèéí õàìòûí àæèëëàãààíû òåõíèê òóñëàëöààíû òºñë¿¿äèéã ýõë¿¿ëýõýýð òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð òîäîðõîéëæ, ñàëáàð ñàëáàðààð àæèëëàæ áàéíà. Á¿ñ íóòãèéí ëîæèñòèêèéã áîäëîãûí çºâëºë¿¿äèéã áàéãóóëàí òîãòìîë óóëçàæ õºãæ¿¿ëýõ òºñëèéí áýëòãýë ñóäàëãààíû àæëûí àñóóäëàà õýëýëöýí øèéäâýðëýæ áàéíà. ÿâöûí äóíä õóãàöààíû òàéëàíã áîëîâñðóóëààä áàéíà. “Èõ ò¿ìýí ñàíàà÷èëãà” õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä õóäàëäààã õºíãºâ÷ëºõ ÷èãëýëä îëîí òàëò Òºâ Àçèéí á¿ñ íóòãèéí ýäèéí çàñãèéí õàìòûí õýëýëöýýã ÿâóóëæ 2010 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðä àæèëëàãààíû õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä Ìîíãîë Óëñ çîõèîí áàéãóóëàãäñàí 11 äýõ Ǻâëºëäºõ õîðîîíû óðüä õºðøòýé õàìòðàí ñàíàà÷èëæ 2007 îíîîñ óóëçàëòûí ¿åýð “Õóäàëäààã õºíãºâ÷ëºõ õîðîî”-íû Ìîíãîë Óëñ, ÁÍÕÀÓ-ûí á¿ñ íóòãèéí õàìòûí òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñëýëèéã áàòëàâ. àæèëëàãààíû òºñºë õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Ýíý òºñëèéí õ¿ðýýíä õî¸ð îðíû ò¿âøèíä øèéäâýðëýõýýð ̯ÕÀ¯Ò ͯÁ-ûí Àçè, Íîìõîí äàëàéí Ýäèéí òóñãàãäñàí õóäàëäàà, òýýâðèéã õºíãºâ÷ëºõ, çàñàã, íèéãìèéí êîìèññ (ÀÍÄÝÇÍÕ/UNESCAP), ýð÷èì õ¿÷, òýýâðèéí ñàëáàðò õàìòðàí àæèëëàõ, ͯÁ-ûí Åâðîïûí Ýäèéí çàñãèéí õîðîî (ÅÝÇÕ/UN- õèë îð÷ìûí äýä á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëèéã ECE), Açèéí õºãæëèéí áàíêíû òóñëàëöààòàéãààð106
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËòýýâýð, õóäàëäààã õºíãºâ÷ëºõ, öàõèì íýã öîíõûã Áàíêíû ñèñòåìíýâòð¿¿ëýõ àñóóäëààð 2009 îíû 9, 12 äóãààð ñàðäñóðãàëò, ñåìèíàð çîõèîí áàéãóóëæ àæèëëàñíû Ìîíãîë Óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðò áóñàää¿íä õîëáîãäîõ çºâëºìæèéã ãàðãàâ. õºãæèæ áóé óëñóóäûí íýãýí àäèë áàíêíû ñàëáàð äàâàìãàéëàõ áàéð ñóóðèéã ýçýëäýã. 2010 îíûÄýýðõ çºâëºìæèéí äàãóó ͯÁ-ûí Öààñã¿é ýöñèéí áàéäëààð áàíêíû ñàëáàðûí íèéò àêòèâõóäàëäààíû øèíæýý÷äèéí ñ¿ëæýý, ͯÁ-ûí õºðºí㺠íü ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí íèéò àêòèâûí 96ÀÍÄÝÇÍÊ, ÀÕÁ-íû øèíæýý÷äèéí òóñëàìæòàéãààð îð÷èì õóâèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà. 2010 îíû ýöñèéíÌîíãîë Óëñàä ãàäààä õóäàëäààã õºíãºâ÷ëºõ áàéäëààð 14 àðèëæààíû áàíê ¿éë àæèëëàãààÖàõèì íýã öîíõ íýâòð¿¿ëýõ ìàñòåð òºëºâëºãººíèé ÿâóóëæ, òýäãýýðèéí íèéò àêòèâ íü 6.2 èõ íàÿäòºñëèéã áîëîâñðóóëñàí. Óëìààð 2010 îíû 10 òºãðºãò õ¿ð÷, ÄÍÁ-èé 76 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Ýíýäóãààð ñàðä Ìàëàéç óëñûí Êóàëàëàìïóð õîòíîî íü Ìîíãîë Óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí ñèñòåìä áàíêíûáîëñîí Àçè, Íîìõîí äàëàéí îðíóóäûí Õóäàëäààã ñàëáàð äàâàìãàéëñàí ºðººñãºë á¿òýöòýé áàéãààãõºíãºâ÷ëºõ ôîðóìûí ¿åýð ìàñòåð òºëºâëºãººíèé õàðóóëæ áàéíà. Ñàíõ¿¿ãèéí áóñàä èíñòèòóöèéíòºñëèéã òàíèëöóóëæ ñàíàë, çºâëºìæ àâñíû ¿íäñýí õºãæèë ñóë õýâýýðýý áàéíà. Áàíêíû ñàëáàðûíäýýð òºëºâëºãººíèé òºñëèéã øèíý÷ëýí ñàéæðóóëæ ã¿íçãèéðýëòèéí èíäåêñ íü 2000 îíä ÄÍÁ-èé2010 îíû 12 äóãààð ñàðä îëîí óëñûí øèíæýý÷äýýð åð人 23 õóâèéã ýçýëæ áàéñàíòàé õàðüöóóëàõàääàõèí õýëýëö¿¿ëöýýä áàéíà. ºíãºðñºí 10 æèëèéí õóãàöààíä 3.3 äàõèí ºñ÷ýý.Õ¿ñíýãò 28. Õóäàëäààíû õ¿÷èí ÷àäëûã áèé áîëãîõîäòóñëàõààð ¿ç¿¿ëñýí ÕÀ¨Ò-èéí ýçëýõ õóâü (ÄÍÁ-ò ýçëýõ Áàíêíû øóóðõàé, ÷àíàðòàé öîãö ¿éë÷èëãýý ºíäºð õóâèàð, ñàÿ àì.äîëëàð) ò¿âøèíä õ¿ð÷, áàíêíû ñàëáàð õºãæèõèéí õýðýýð áàíêíû ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäàõ õàðèëöàã÷äûí 2009 2010 õ¿ðýý òýëæ, õóâèéí õýâøèëä îëãîõ çýýë, ÄÍÁ 4 586.5 6 079.3 ñàíõ¿¿æèëòèéí õýìæýý ìºí íýìýãäýæ áàéíà.ÕÀ¨Ò 170.83 49.18 Òóõàéëáàë, 2000 îíä áàíêíû ñàëáàðûí çýýëèéíÕóâü 3.72 0.81 õýìæýý 67.7 òýðáóì òºãðºã áàéñàí áîë 2010 îíû Ýõ ¿¿ñâýð: Ñàíãèéí ÿàì 2011 îí 4 ä¿ãýýð óëèðëûí áàéäëààð çýýëäýã÷äèéí òîî 500 îð÷èì ìÿíãà, íèéò õàäãàëàìæ ýçýìøèã÷äèéí òîîÑàíõ¯¯ãèéí ñàëáàð 1.4 ñàÿ, íèéò õàðèëöàõ äàíñ ýçýìøèã÷äèéí òîî 2.7 ñàÿä õ¿ð÷, çýýëèéí ºðèéí ¿ëäýãäýë 3.3 èõ íàÿäÌîíãîë Óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàð á¿òöèéí õóâüä òºãðºã áàéíà.õàðüöàíãóé ýíãèéí áºãººä ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýäýäèéí çàñãèéí ºñºëòòýé çýðýãöýí õóðäàöòàé 2010 îíû æèëèéí ýöñèéí áàéäëààð íèéò çýýëèéíõºãæèæ áàéíà. Ìîíãîë Óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàð ¿ëäýãäýë 3.3 èõ íàÿä òºãðºãò õ¿ðñýí íü 2009íü: îíòîé õàðüöóóëàõàä 609.8 òýðáóì òºãðºã, 2008  Áàíêíû ñàëáàð îíòîé õàðüöóóëàõàä 629.2 òýðáóì òºãðºãººð  Áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà òóñ òóñ èõ áàéíà. 2010 îíû 12 äóãààð ñàðûí 31-  Õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîä íèé áàéäëààð íèéò çýýëèéí ¿ëäýãäëèéí 11.5  ¯íýò öààñíû ìýðãýøñýí êîìïàíèóä áîëîí õóâèéã ÷àíàðã¿é çýýë ýçýëæ áàéãààã 2009 îíòîé çóó÷ëàã÷èä õàðüöóóëàõàä 87.9 òýðáóì òºãðºã (17.4 õóâü)-ººð áóóð÷, 2008 îíòîé õàðüöóóëàõàä 185.7 òýðáóì  Äààòãàëûí êîìïàíèóäààñ á¿ðääýã. òºãðºãººð (7.2 õóâü)-ººð ºññºí áàéíà. Õ¿ñíýãò 29. Ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí àêòèâ õºðºíãèéí á¿òýö (2010) ¹ Ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí àíãèëàë Òîî Àêòèâ õºðºí㺠/òýðáóì òºãðºã/ Àêòèâ õºðºíãºä ýçëýõ õóâü 1 Áàíê 14 6245.6 95.9 2 Áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà 182 128.6 2.0 3 Äààòãàëûí êîìïàíè 16 56.8 0.9 4 Õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîî 179 48.8 0.7 5 ¯íýò öààñíû êîìïàíè 336 32.7 0.5 Ýõ ¿¿ñâýð: Ìîíãîëáàíê, 2010 107
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ 2010 îíû æèëèéí ýöñèéí áàéäëààð õàðèëöàõ, äààòãàëûí êîìïàíè ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà. õàäãàëàìæ íèéò ïàññèâûí 71 îð÷èì õóâèéã ýçýëæ 2010 îíû 12 äóãààð ñàðä äààòãàëûí êîìïàíèóäûí 4.2 èõ íàÿä òºãðºã áàéãàà áºãººä ¿¿íýýñ õàðèëöàõ òºâëºð¿¿ëñýí äààòãàëûí íèéò õóðààìæèéí îðëîãî 36 õóâü, õàäãàëàìæ 64 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Íèéò íü 2.8 òýðáóì òºãðºãò õ¿ð÷, ºìíºõ îíîîñ 546.8 õàðèëöàõûí 50.1 õóâèéã âàëþòûí õàðèëöàõ, 49.9 ñàÿ òºãðºãººð, îëãîñîí äààòãàëûí íºõºí òºëáºð õóâèéã òºãðºãèéí õàðèëöàõ, íèéò õàäãàëàìæèéí 588.7 ñàÿ òºãðºãò õ¿ð÷, 33.3 ñàÿ òºãðºãººð 27.8 õóâèéã âàëþòûí õàäãàëàìæ, 72.2 õóâèéã ºñ÷, äàâõàð äààòãàëä òºëñºí õóðààìæ 84.4 ñàÿ òºãðºãèéí õàäãàëàìæ, 66.4 õóâèéã õóãàöààòàé òºãðºãººð áóóðñàí áàéíà. õàäãàëàìæ, 33.6 õóâèéã õóãàöààã¿é õàäãàëàìæ òóñ òóñ ýçýëæ áàéíà. ¯íýò öààñíû êîìïàíèóä Áàíê áóñ ñàíõ¯¯ãèéí áàéãóóëëàãóóä 2010 îíä õºðºíãèéí çàõ çýýë äýýð á¿ðòãýëòýé íèéò 336 õóâüöààò êîìïàíèàñ 19 êîìïàíè 361.7 2010 îíû áàéäëààð íèéò 182 áàíê áóñ ñàÿ òºãðºãèéí ¿íèéí ä¿í á¿õèé íîãäîë àøãèéã ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ õóâààðèëàñàí áºãººä 2009 îíòîé õàðüöóóëàõàä áàéãàà áºãººä 128.6 òýðáóì òºãðºãèéí àêòèâ õóâààðèëàñàí íîãäîë àøãèéí ¿íèéí ä¿í 31 õóâèàð õºðºíãºòýé áîëñîí íü áàíêíû ñàëáàðûí íèéò áóóðñàí áàéíà. àêòèâòàé õàðüöóóëàõàä 2.1 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. 2010 îíû ýöñèéí áàéäëààð áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí 2010 îíû áàéäëààð íèéò 336 ÕÊ-èéí 2.7 òýðáóì áàéãóóëëàãûí ñàëáàðò àæèëëàã÷äûí òîî 880, øèðõýã õóâüöàà á¿ðòãýëòýé áàéãààãààñ òºðèéí ñàëáàð íýãæèéí òîî 63, õàðèëöàã÷äûí òîî 158.5 ºì÷èò õóâüöààò êîìïàíèéí 1.8 òýðáóì øèðõýã ìÿíãà, õóâü íèéë¿¿ëýã÷äèéí òîî 582 áàéíà. õóâüöàà, 4 êîìïàíèéí 353 ìÿíãàí øèðõýã áîíä Áàíê áóñ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóä íü 78.1 á¿ðòãýëòýé áàéíà. 2009 îíòîé õàðüöóóëàõàä òýðáóì òºãðºãèéí çýýëèéí ºðèéí ¿ëäýãäýëòýé õºðºíãèéí çàõ çýýë äýýð á¿ðòãýëòýé êîìïàíèéí áàéãàà íü áàíêíû ñàëáàðûí çýýëèéí ¿ëäýãäýëòýé òîî 17-ãîîð áóóð÷ õÿçãààðëàãäìàë õàðèóöëàãàòàé õàðüöóóëàõàä 2.4 õóâèéã, 80.0 òýðáóì òºãðºãèéí êîìïàíè áîëæ õýëáýðýý ººð÷èëñºí áàéíà. ä¿ðìèéí ñàíòàé áàéãàà íü áàíêíû ñàëáàðûí ä¿ðìèéí ñàíòàé õàðüöóóëàõàä 33.0 õóâèéã òóñ òóñ Õýðýãæ¿¿ëñýí áîäëîãûí àðãà õýìæýý ýçýëæ áàéíà.  Áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëèéí òîãòâîðòîé Õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîîä áàéäëûã õàíãàæ, èðãýäèéí áàíêèíä èòãýõ èòãýëèéã áóóðóóëàõã¿é áàéõ çîðèëãîîð áàíêèí 2010 îíû áàéäëààð íèéò 25990 ãèø¿¿íòýé 179 äàõü ìºíãºí õàäãàëàìæ, õàðèëöàõàä 4 æèëèéí õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîî ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, õóãàöààíä òºðººñ áàòàëãàà ãàðãàõ òóõàé õóóëèéã 48.8 òýðáóì òºãðºãèéí àêòèâ õºðºíãºòýé áàéãàà áàòàëñàí áàéíà. íü áàíêíû ñàëáàðûí íèéò àêòèâòàé õàðüöóóëàõàä 0.8 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Ñàëáàðûí ä¿íãýýð 34.9  Áàçåëèéí áàíêíû õÿíàëò øàëãàëòûí õîðîîíîîñ òýðáóì òºãðºãèéí çýýëèéí ºðèéí ¿ëäýãäýëòýéãýýñ áàòëàí ãàðãàñàí “Áàçåëèéí áàíêíû ¿ð àøèãòàé 3.5 òýðáóì òºãðºãèéí çýýë ÷àíàðã¿é çýýëèéí õÿíàëò øàëãàëòûí ¿íäñýí çàð÷èì”-ûã áàíêíû àíãèëàëä á¿ðòãýãäñýí íü íèéò çýýëèéí 10.0 õóâèéã ñàëáàðò õýðýãæ¿¿ëýõ, îëîí óëñûí øèëäýã ýçýëæ áàéíà. Óëààíáààòàð õîòîä 2010 îíä íèéò 74 òóðøëàãûã íýâòð¿¿ëýõ, ýäèéí çàñàã äàõü õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîî, õºäºº, îðîí íóòàãò ñàíõ¿¿ãèéí çóó÷ëàëûí ¿éë÷èëãýýã òýëýõ ¿¿äíýýñ 105 õàäãàëàìæ, çýýëèéí õîðøîî ¿éë àæèëëàãààãàà “Òºâ áàíêíû òóõàé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò ÿâóóëæ áàéíà. Ñèñòåìèéí õýìæýýãýýð 1.5 òýðáóì îðóóëàõ òóõàé” õóóëü, “Áàíêíû òóõàé õóóëèéí òºãðºãèéí àøèãòàé àæèëëàæýý. øèíý÷èëñýí íàéðóóëãà”-ûã ÓÈÕ áàòàëñàí áàéíà. Äààòãàëûí êîìïàíèóä, äàâõàð äààòãàëûí ¿éë àæèëëàãàà  Òºëáºðèéí ÷àäâàðã¿é çàðèì áàíêíû çýýëèéí áàãöûí ÷àíàðûã áóóðóóëàõã¿éãýýð àâ÷ ¿ëäýõ, 2010 îíû áàéäëààð äààòãàëûí ñàëáàðò 16 áàíêíû õàðèëöàõ, õàäãàëàìæ ýçýìøèã÷äèéã108
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË õîõèðîîõã¿é áàéõ çîðèëãîîð òºðèéí ºì÷èò ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ Çàñãèéí ãàçðûí áîíäûã 2010 îíä “Òºðèéí áàíê”-èéã “ã¿¿ð áàíê”-íû çàð÷ìààð ¿å øàòòàéãààð àðèëæààëàâ. áàéãóóëàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëæýý. Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð ñàíõ¿¿ãèéí Õàäãàëàìæ, õàðèëöàõ äàíñàíä äààòãàëûí ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ çîðèëãîîð îð÷èíã áèé áîëãîñîíòîé õîëáîîòîéãîîð øààðäëàãàòàé áîäëîãûí àðãà õýìæýýí¿¿äèéã öàã ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðò “äàëèìäóóëàõ, áóðóóãààð õóãàöààíä íü õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäòàé õàìòðàí àøèãëàõ” ¿çýãäëèéã ãàðãàõã¿é áàéõ, òàòâàð øàò äàðààëëàí àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ èðëýý. Òóõàéëáàë, òºëºã÷äèéí ìºíãèéã ýðñäëýýñ õàìãààëàõ çîðèëãîîð áàíêóóäààñ õóðààñàí øèìòãýëýýð  Áàíêíû ñàíõ¿¿ãèéí ÷àäâàð, ýðñäýëèéí á¿ðääýã õàäãàëàìæèéí äààòãàëûí ñîíãîäîã ò¿âøèíã èë¿¿ áîäèòîé òîäîðõîéëäîã áîëîõ, òîãòîëöîîã íýâòð¿¿ëæ áàéíà. áàíêóóäûí ýðñäýë äààõ ÷àäâàðûã íýìýãä¿¿ëýõ, îëîí óëñûí øèëäýã òóðøëàãûã íýâòð¿¿ëýõ, Ñòðàòåãèéí ºíäºð à÷ õîëáîãäîëòîé ýäèéí ñàíõ¿¿ãèéí õÿìðàëûí ¿åä ãàð÷ áîëçîøã¿é çàñãèéí äýä á¿òöèéã áèé áîëãîõ, ¿íäýñíèé ýðñäëýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð õºãæëèéã òîäîðõîéëîõ äýä á¿òöèéí ñàëáàðóóäûã “Àêòèâûã àíãèëàõ, àêòèâûí ýðñäýëèéí ñàí õºãæ¿¿ëýõ, ýêñïîðòûí îðëîãîä òóëãóóðëàñàí áàéãóóëæ, çàðöóóëàõ æóðàì”-ûã Ñàíãèéí ýäèéí çàñãèéã äýìæèõ, óóë óóðõàéí ñàëáàðûí ñàéä, Ìîíãîëáàíêíû Åðºíõèéëºã÷èéí 2010 îðëîãûã ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé îíû 8 äóãààð ñàðûí 11-íèé ºäðèéí 475/182 ¿éëäâýðëýëèéí õºðºí㺠îðóóëàëòàä àøèãëàõ òîîò õàìòàðñàí òóøààëààð øèíý÷èëýí áàòëàí çîðèëãîîð Ìîíãîë Óëñûí õºãæëèéí òîìîîõîí õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí. òºñºë, õºòºëáºðèéã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé Ìîíãîë Óëñûí Õºãæëèéí áàíêíû òóõàé  “Áàíêíû òóõàé õóóëü” øèíý÷ëýãäýí õóóëü áàòëàãäàæ, Õºãæëèéí áàíêûã áàéãóóëàâ. áàòëàãäñàíòàé õîëáîãäóóëàí áàíêíû òºëººëºí óäèðäàõ çºâëºëèéí õàðààò áóñ ãèø¿¿íèéã Õÿìðàëòàé òýìöýõ, áàíêíû ñàëáàðûí òºëáºð òîìèëîí àæèëëóóëàõ ýðõ ç¿éí îð÷èíã ò¿ðãýí ã¿éöýòãýõ ÷àäâàðûã äýìæèõ çîðèëãîîð áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ¿¿äíýýñ “Áàíêíû Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð ¿íýò öààñ õàðààò áóñ ãèø¿¿íèéã íýð äýâø¿¿ëýõ, ñîíãîõ, àðèëæààëàõ çàìààð á¿ðä¿¿ëñýí òîäîðõîé ýõ ÷ºëººëºõ æóðàì”-ûã 2010 îíû 7 äóãààð ñàðûí ¿¿ñâýð, Çàñãèéí ãàçðûí òóñãàé ñàíãóóä áîëîí 20-íû ºäðèéí Ñàíãèéí ñàéä, Ìîíãîëáàíêíû òºðèéí ñàíãèéí ÷ºëººò ýõ ¿¿ñâýðèéí òîäîðõîé Åðºíõèéëºã÷, Ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíû õýñãèéã àðèëæààíû áàíêóóäàä õàðèëöàõ áîëîí äàðãûí 434/113/167 òîîò õàìòàðñàí òóøààëààð õàäãàëàìæ õýëáýðýýð áàéðøóóëàí àæèëëàæ áàòàëñàí. Ýíý íü áàíêíû óäèðäëàãûí çîõèñòîé áàéíà. Òóõàéëáàë, îëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çàñàãëàëûí çàð÷ìóóä äýýð ¿íäýñëýí ¿éë çýýë äýýð Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð 75.0 àæèëëàãàà ÿâóóëàõàä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé ñàÿ àì.äîëëàðûí íýðëýñýí ¿íýòýé áîíäûã áîëîõ þì. õÿìäðóóëàí õóäàëäàæ, 66.24 ñàÿ àì äîëëàðûí õºðºíãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã òàòàí òºâëºð¿¿ëæ, óã  Áàðèëãûí ñàëáàðò çýýë îëãîñîí áàíêóóäûã ýõ ¿¿ñâýðýýñ Õóäàëäàà õºãæèë, Çîîñ, Ãîëîìò, äýìæèõ, íºãºº òàëààñ òºðèéí àëáàí õààã÷äàä Êàïèòðîí, ×èíãèñ õààí çýðýã áàíêóóäàä òóñ îëãîõ îðîí ñóóöíû óðò õóãàöààò çýýëèéí òóñ áàéðøóóëàí, àëòíû ñàëáàðò ¿éë àæèëëàãàà ýõ ¿¿ñâýðèéã á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîîð íèéò ýðõýëäýã àæ àõóéí íýãæ¿¿äýä äàìæóóëàí 30.0 òýðáóì òºãðºãèéí 7.8 õóâèéí õºâºã÷ çýýëä¿¿ëæ, àëò îëáîðëîõ ¿éëäâýðëýëèéã õ¿¿òýé Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñûã ãàðãàñàí. äýìæèõèéí çýðýãöýý Ìîíãîë áàíêèí äàõü Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñíû ýõ ¿¿ñâýðýýñ 926 ãàäààä âàëþòûí íººöèéã íýìýãä¿¿ëëýý. èðãýíòýé çýýëèéí ãýðýý áàéãóóëæ, îðîí ñóóöíû ñàíõ¿¿æèëò îëãîñîí áàéíà. Òºðèéí àëáàí õààã÷äûã îðîí ñóóöààð õàíãàõ, áàðèëãûí ñàëáàðûã çîãñîíãè áàéäëààñ  Èïîòåêèéí õî¸ðäîã÷ çàõ çýýëèéí ýðõ ç¿éí ãàðãàõ çîðèëãîîð 4000, 40’000 îðîí ñóóö îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ, áàíêíààñ îëãîñîí îðîí õºòºëáºðèéã õýðýãæ¿¿ëæ, óã õºòºëáºðèéã ñóóöíû óðò õóãàöààò çýýëèéí õºðºíãèéã 109
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ýðãýëòýíä îðóóëàõ çîðèëãîîð “Õºðºí㺺ð ¿íýò öààñûã òîäîðõîéëîí, ò¿¿íèéã ýðõ á¿õèé áàòàëãààæñàí ¿íýò öààñíû” òóõàé õóóëèéí áàéãóóëëàãàä á¿ðòã¿¿ëýõ, ãàðãàõ, àðèëæààëàõ, òºñºë áîëîí õîëáîãäîõ áóñàä õóóëèóäàä íýìýëò, óã õàðèëöààíä îðîëöîã÷ ýòãýýäèéí ýðõ ç¿éí ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé õóóëèéí òºñë¿¿äèéã áàéäàë áîëîí ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä îðîëöîã÷ áîëîâñðóóëæ, 2010 îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 23- áóñàä ýòãýýäýýñ ÿëãàãäàõ îíöëîãèéã òîãòîîõ, íû ºäºð Óëñûí Èõ Õóðëààð áàòëóóëñàí. õºðºí㺺ð áàòàëãààæñàí ¿íýò öààñíû õºðºí㺠“Õºðºí㺺ð áàòàëãààæñàí ¿íýò öààñíû òóõàé îðóóëàã÷èéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ, õºðºí㺺ð õóóëü”-èéí òºñëèéí ¿éë÷ëýõ õ¿ðýý, çîðèëãûí áàòàëãààæñàí ¿íýò öààñ ãàðãàã÷ òàòàí áóóãäàõ, õóâüä èïîòåêèéí õî¸ðäîã÷ çàõ çýýëèéí ¿íäñýí äàìïóóðàõòàé õîëáîîòîé áîëîí áóñàä õýðýãñýë áîëîõ õºðºí㺺ð áàòàëãààæñàí íàðèéâ÷èëñàí çîõèöóóëàëòûã òóñãàæ ºãñºí. ¿íýò öààñíû ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëæ, óã Õ¿ñíýãò 30. ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü 1990 2000 2006 2009 2010 2015* Ì2/ÄÍÁ 18.5 (1995) 25.4 41.4 43.7 56.7 65.0 *-Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: Ìîíãîëáàíê  ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí ÄÍÁ-ä ýçëýõ õóâü áîë 2010 îíû áàéäëààð 4.7 èõ íàÿä áîëæ 45 2010 îíä 56.7 õóâüòàé áàéíà. Ýíý íü 2000 äàõèí íýìýãäñýí áàéíà. Ýíý õóãàöààíä 2007 îíûõîîñ 2.2 äàõèí, 2006 îíîîñ 1.4 äàõèí îíûã õ¿ðòýë ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëò òàñðàëòã¿é ºñ÷ýý. ýð÷èìòýé ºñ÷ áàéñàí áîë 2008 îíä èíôëÿöèéí îãöîì ºñºëòòýé õîëáîîòîéãîîð àíõ óäàà 5  Ìàíàé óëñûí ìºíãºíèé íèéë¿¿ëýëò (M2) õóâèàð áóóð÷ýý. Ò¿¿íýýñ õîéø 2009 27 õóâèàð, 1995 îíä 0.1 èõ íàÿäààð õýìæèãäýæ áàéñàí 2010 îíä 62 õóâèàð ºññºí áàéíà. Ä¿ðñëýë 27. ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëòèéí á¿òýö, äèíàìèê 5,000.00 1.1 100% 4,500.00 90% 0.9 4,000.00 80% 3,500.00 0.7 70% 3,000.00 60% 2,500.00 0.5 50% 2,000.00 40% 0.3 1,500.00 30% 1,000.00 0.1 20% 500.00 10% - -0.1 0% 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 - M2-èéí ºñºëò - M2, òýðáóì òºãðºãººð - Ãàäààä âàëþòûí õàðèëöàõ - Ãàäààä âàëþòûí õàäãàëàìæ - Áàéãóóëëàãûí òºãðºãèéí õàäãàëàìæ - Èðãýäèéí òºãðºãèéí õàäãàëàìæ - Òºãðºãèéí õàðèëöàõ - Áàíêíààñ ãàäóóðõ ìºí㺠Ýõ ¿¿ñâýð: Ìîíãîëáàíê110
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Ì2-èéí á¿òöèéã õàðàõàä 1995 îíîîñ õîéø áóñàä õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãóóäûí òºëººë뺺ñ áàíêíààñ ãàäóóðõ ìºíãºíèé Ì2-ò ýçëýõ á¿ðäýæ áàéíà. Õàäãàëàìæèéí äààòãàëûí ñîíãîäîã õóâü ýðñ áóóð÷, èðãýäèéí õàäãàëàìæ áîëîí òîãòîëöîîã ìàíàé óëñàä íýâòð¿¿ëñíýýð áàíê õàðèëöàõ äàíñíû ýçëýõ õóâü ºñ÷ áàéãàà íü ñàíõ¿¿ãèéí ñèñòåìèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ èðãýä, áàéãóóëëàãóóäûí áàíêèíä èòãýõ èòãýë ýðõ ç¿éí îð÷èí èë¿¿ áîëîâñðîíãóé áîëíî ãýæ ¿çýæ íýìýãäýæ áàéãààã, ìºí áýëýí áóñ òºëáºð áàéãàà áºãººä ýíý íü èðãýäèéíõýý ýäèéí çàñãèéí òîîöîîã èë¿¿ä ¿çýæ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ òºðººñ õ¿ëýýñýí ¿¿ðãèéã áèåë¿¿ëýõýä ÷óõàë àëõàì áîëæ áàéíà. ̺íãºíèé íèéë¿¿ëýëò ýíý õàíäëàãààð ¿ðãýëæèëâýë 2015 îíä Ì2 áîëîí ÄÍÁ-íèé Çýýëèéí õ¿¿ã áóóðóóëàõ ýäèéí çàñãèéí çîõèñòîé õàðüöàà 65 õóâüä õ¿ðýõ á¿ðýí áîëîìæòîé îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ çîðèëãîîð 2010 îíû 11 áàéíà. ä¿ãýýð ñàðûí 1-íèé ºäºð Çàñãèéí ãàçàð, áàíêóóä, ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóä, àæ àõóéíÀâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý íýãæ¿¿ä áîëîí îëîí íèéòèéí äóíä “Çýýëèéí õ¿¿ áóóðàõ çàõ çýýëèéí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ íü”Ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ, ñýäýâò çºâëºë㺺íèéã íýýëòòýé õýëáýðýýð çîõèîíèðãýäèéí ìºíãºí õàäãàëàìæèéã áàòàëãààæóóëàõ, áàéãóóëëàà. Òóñ çºâëºãººíä Ñàíãèéí ÿàì,àðèëæààíû áàíêóóäûí òºëáºð ò¿ðãýí ã¿éöýòãýõ Ìîíãîëáàíê, ¯íäýñíèé õºãæèë, øèíýòãýëèéí÷àäâàðûã äýìæèõ, õºðø çýðãýëäýý îðîí áîëîí õîðîî, áàíêóóä, èõ, äýýä ñóðãóóëèóä çýðýã òºðèéíõàìòðàí àæèëëàäàã îëîí óëñûí áàíê, ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí õóâèéí íèéò 15 áàéãóóëëàãóóäûí 150áàéãóóëëàãóóäààñ àâàõ õºíãºëºëòòýé çýýë, îð÷èì çî÷èä òºëººëºã÷èä îðîëöîæ, çýýëèéí õ¿¿äòóñëàìæèéã íýìýãä¿¿ëýõ òàëààð òîäîðõîé àðãà ãîëëîí íºëººëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñèéí òàëààð èëòãýëõýìæýýí¿¿äèéã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áàéâ. òàâüæ, ñàíàë ñîëèëöîí, íýãäñýí îéëãîëòîä õ¿ðýâ. ̺í Ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí çºâëºëèéíÒ¿¿í÷ëýí, ýäèéí çàñãèéí áîäèò ñàëáàðûã õóðëààð çýýëèéí õ¿¿ áóóðàõ ýäèéí çàñãèéíÕºãæëèéí áàíêààð äàìæóóëàí äýìæèõ, Çàñãèéí áîëîí õóóëü, ýðõ ç¿éí òààòàé îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõãàçðûí ºìíººñ øààðäëàãàòàé àðèëæààíû ýõ õºòºëáºðèéã õàìòðàí áîëîâñðóóëæ, õýðýãæ¿¿ëýõ¿¿ñâýð¿¿äèéí àøèãëàëòûã òóñ áàíêààð äàìæóóëàí íàðèéâ÷èëñàí òºëºâëºãººã ãàðãàõ ¿¿ðýã á¿õèéîíîâ÷òîé øèéäýõ, æèæèã äóíä ¿éëäâýðëýëèéã Ìîíãîëáàíê, Ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî,õÿìä, óðò õóãàöààíû ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðýýð Ñàíãèéí ÿàì, ¯íäýñíèé õºãæèë, øèíýòãýëèéíõàíãàõ, îëîí óëñûí õºðºíãèéí çàõ çýýëä êîìïàíû õîðîî, áàíêíû òºëººë뺺ñ á¿ðäñýí àæëûí õýñãèéãõóâüöààã àðèëæààëàõ çàìààð õºðºí㺠òàòàõ áàéãóóëàõ àñóóäëûã õýëýëöýí øèéäâýðëýñíèé äàãóóàæëóóäûã õèéæ áàéíà. Õºðºíãèéí çàõ çýýëä îëîí õºòºëáºðèéí òºñëèéã ýöýñëýí áîëîâñðóóëààäóëñûí øèëäýã ìåíåæìåíò, òóðøëàãûã íýâòð¿¿ëýõ áàéãàà áºãººä Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíààðçàìààð õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí õóóëü, ýðõ ç¿éí õýëýëö¿¿ëæ, áàòàëãààæóóëàõààð àæèëëàæ áàéíà.çîõèöóóëàëòûã òºãºëäºðæ¿¿ëýõ, õºðºíãèéíçàõ çýýëä îðîëöîã÷äûí õÿíàëò, çîõèöóóëàëòûã Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàëáîëîâñðîíãóé áîëãîõ àæëóóä õèéãäýæ áàéíà. à. Õóäàëäààíû ñàëáàðò:Òºðººñ áàíêèí äàõü ìºíãºí õàäãàëàìæèä ãàðãàæáàéãàà íèéòëýã áàòàëãààíààñ õàäãàëàìæèéí Æèæèã, äóíä ¿éëäâýð, ºðõèéí áîëîí õóâèàðààäààòãàëûí ñîíãîäîã òîãòîëöîîíä ààæìààð ýðõëýõ àæ àõóéä áèé áîëñîí á¿òýýãäýõ¿¿íèéãøèëæèõ õóóëü ýðõ ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ ãàäààä, äîòîîäûí çàõ çýýëä áîðëóóëàõ, õóäàëäààíûçîðèëãîîð “Èðãýäèéí ìºíãºí õàäãàëàìæèéí áîëîí áèðæèéí ñ¿ëæýýã áèé áîëãîõ.äààòãàëûí òóõàé” õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõÀæëûí õýñãèéã Ñàíãèéí ñàéä, Ìîíãîëáàíêíû Óóë óóðõàéí ñàëáàð ìàíàé îðîíä ýð÷èìòýéÅðºíõèéëºã÷èéí 2010 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí 03- õºãæèæ áàéãàà ýíý ¿åä óóë óóðõàéã äàãàñàí æèæèã,íû ºäðèéí 640/239 òîîò õàìòàðñàí òóøààëààð äóíä ¿éëäâýð ¿éë÷èëãýýã äýìæèæ, õóäàëäààëàõáàéãóóëëàà. Àæëûí õýñýã íü Ñàíãèéí ÿàì, îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ õýðýãöýý ºñ÷ áàéíà.Ìîíãîëáàíê, Ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî áîëîí 111
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Õóäàëäààíû õàðèëöààí äàõü çàðèì îéëãîëò, õóäàëäààã öýãöòýé õºãæ¿¿ëýõ, ýðõ ç¿éí îð÷èíã õýëáýð, òºðºë, õóäàëäàà ýðõëýí ÿâóóëàõ àðãà, á¿ðä¿¿ëýõ çàéëøã¿é øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà. ¿íäýñíèé ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õºãæëèéã õóäàëäààãààð äýìæèõ òºðèéí áîäëîãî, Ò¿¿í÷ëýí, äàëàéä ãàðöã¿é áàéäëûã ñààðìàãæóóëàõ, çîõèöóóëàëò, îëîí óëñûí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýíèé õèë, ãààëèéí áîîìòûí õ¿÷èí ÷àäàë, äýä á¿òöèéí õ¿ðýýíä ãàäààä õóäàëäààíä õýðýãëýõ õàìãààëàëòûí õºãæëèéã ãàäààä õóäàëäààíû áîäëîãîîð çàíãèäàí àðãà, ãàäààä áîëîí äîòîîä õóäàëäààíä òàâèãäàõ õýðýãæ¿¿ëýõ íü ç¿éòýé þì. øààðäëàãà, õóäàëäàà ýðõëýã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã çýðýã àñóóäëûã õàìàðñàí õóóëèéí òîäîðõîé íýãäñýí á. Ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðûí õ¿ðýýíä çîõèöóóëàëò ¿ã¿éëýãäýæ áàéíà. Öààøèä ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëààñ óëáààòàé Õóäàëäààíû õÿíàëòûí ÷èãëýëýýð õèéñýí ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàð òýð äóíäàà áàíêíû ñàëáàðò ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãûí ñóäàëãààíààñ ¿çâýë: ¿¿ñýýä áóé ÷àíàðã¿é çýýëèéí õýìæýýã áóóðóóëàõ, Ìîíãîë Óëñûí õýìæýýíä íèéò õóäàëäààíû ãàçðûí àêòèâ-ïàññèâûí óäèðäëàãûã áýõæ¿¿ëýõ, ñàíõ¿¿ãèéí 45.7 õóâü íü çîðèóëàëòûí áóñ àæëûí áàéðòàé, áàéãóóëëàãóóäûí çàñàãëàëûí îð÷èíã ñàéæðóóëàõ 39.8 õóâü íü õàäãàëàëòûí îíöãîé íºõöºë øààðääàã íü ÷óõàë áàéíà. áàðààã òåõíîëîãèéí ãîðèìûí äàãóó õàäãàëäàãã¿é, 26.0 õóâü íü õ¿íñíèé áîëîí ò¿ðãýí ãýìòýõ áàðààã Çýýëèéí ìýäýýëëèéí áîëîí çýýëèéí áàòàëãààíû Ò¯Ö, ÷èíãýëýã, èë çàäãàé òàëáàéä õóäàëäààëäàã, 50.5 ñàíã áàéãóóëàõ ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ õóâü íü áàðààã òýýâýðëýõ çîðèóëàëòûí òýýâðèéí çàìààð áèçíåñèéã õºõè¿ëýí äýìæèõ õýðýãöýý ºñ÷ õýðýãñýëã¿é áàéãàà íü áàðàà, á¿òýýãäýõ¿¿íèé áàéíà. Õºðºíãèéí çàõ çýýëèéã õºãæ¿¿ëýõ, á¿õ ÷àíàð, àþóëã¿é áàéäàëä ñºð㺺ð íºëººëæ áàéíà. òºðëèéí èíñòèòóöèîíàëü õºðºí㺠îðóóëàã÷äèéã ̺í õ¿íñíèé áàðààã ãàíçãààð íèéë¿¿ëýõ àñóóäëûã òºð¿¿ëæ óðò õóãàöààíû ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñë¿¿äèéã òàñëàí çîãñîîæ ÷àäàõã¿é áàéãààãààñ èìïîðòûí ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëä íýâòð¿¿ëýõ, áîëîâñðîíãóé õ¿íñíèé áàðààíû 30 îð÷èì õóâü íü ýð¿¿ë àõóé, áîëãîõ øààðäëàãàòàé áàéíà. ßëàíãóÿà õºðºí㺠õ¿íñíèé àþóëã¿é áàéäëûí øààðäëàãàä òýíöýõã¿é îðóóëàëòûí ñàíãóóäûã áèé áîëãîõ, ò¿¿íèé õóóëü áàéãàà ãýñýí ñóäàëãààíû ä¿í ãàð÷ýý. ýðõ ç¿éí îð÷èíã íýí ÿàðàëòàé á¿ðä¿¿ëýõ íü ÷óõàë áàéíà. Õóäàëäààíû ñàëáàðûí ìýäýýëýë, ñòàòèñòèê õàíãàëòã¿é áàéãàà íü ýíý ñàëáàðûí áîäëîãûã Äààòãàëûí òîãòîëöîîã øèíý øàòàíä ãàðãàæ, òîäîðõîéëîõ, ãàðàõ øèéäâýðèéã óäààøðóóëàõ òîìîîõîí êîìïàíèóäûí (ãàäààäûí õºðºí㺠íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà þì. Èéìýýñ îðóóëàëòòàé) äààòãàëûã áèé áîëãîõ, äàâõàð õóäàëäààíû á¿ðòãýë, ìýäýýëëèéã òºðºëæ¿¿ëýõ, äààòãàëûí òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ õýðýãòýé áàéíà. íýãòãýí òºâëºð¿¿ëýõ, á¿ðòãýë, ìýäýýëëèéí íýãäñýí öàõèì ñàí ¿¿ñãýõ, ñóäàëãàà øèíæèëãýý, òºðèéí áîäëîãî øèéäâýðò îíîâ÷òîé àøèãëàõ Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà øààðäëàãàòàé áàéíà. õýìæýý Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýý òóõàéëáàë, ÄÕÁ- à. Õóäàëäààíû ñàëáàðò ûí õýëýëöýýð¿¿ä, ä¿ðýì, æóðàìä íèéö¿¿ëýí ãàäààä õóäàëäààòàé õîëáîîòîé îéëãîëò, çîõèöóóëàëòûã  Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðèéã äýìæñýí áîäëîãî ¿íäýñíèé õóóëü òîãòîîìæèä íóòàãøóóëàõ, öààøèä áîëîâñðóóëàõ; îëîí òàëò ÷ºëººò õóäàëäààíû õýëýëöýýðò íýãäýõ àñóóäàë ÿðèãäàõ íºõöºëä äîòîîääîî õóäàëäààã  Æèæèã, äóíä ¿éëäâýð, ºðõèéí áîëîí õóâèàðàà çîõèöóóëñàí íýãäñýí õóóëèéí õ¿ðýýíä çîõèöóóëàõ ýðõëýõ àæ àõóéä áèé áîëñîí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ãàðöààã¿é íºõöºë òàâèãäàæ áàéãàà þì. çàõ çýýëä íèéë¿¿ëýõ îð÷èíã áèé áîëãîõ; Äàÿàðøèæ áàéãàà ºíºº ¿åä îëîí óëñûí òîãòñîí  Æèæèã, äóíä ¿éëäâýðëýëèéí ¿éëäâýðëýñýí õýì õýìæýýíèé õ¿ðýýíä ãàäààä îðíóóäòàé õóäàëäàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéã îëîí óëñàä õóäàëäààëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ; õèéõ, ¿íäýñíèé ýäèéí çàñãàà õàìãààëàõ, äîòîîä112
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Õóäàëäààã õºíãºâ÷ëºõ, äýìæèõ ýðõ ç¿éí õ¿ðýýíä ñóäàëãààíû àæèë õèéõ, ýíý òàëààð çîõèöóóëàëòûã ýíãèéí, îéëãîìæòîé, èë òîä ñàíàë, ä¿ãíýëò ãàðãóóëàõ; áîëãîõûí ¿¿äíýýñ Ãàäààä õàðèëöààíû ÿàì, Õ¿íñ, õºäºº àæ àõóé, õºíãºí ¿éëäâýðèéí  Åâðîïûí Õîëáîîíû “Çàõ çýýëèéí áóñ ýäèéí ÿàìíààñ õàìòðàí áîëîâñðóóëñàí “Õóäàëäààíû çàñàãòàé îðíóóäûí æàãñààëò”-ààñ Ìîíãîë òóõàé õóóëü”-èéí òºñëèéã ÓÈÕ-ààð áàòëóóëæ, Óëñûã õàñóóëàõ; õóóëü, ýðõ ç¿éí ç¿éí îð÷èíã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ;  Ìîíãîë Óëñûí ãàäààä õàðèëöààíû ýäèéí çàñãèéí ¿ð ºãººæèéã äýýøë¿¿ëýõ, ãàäààä Äîòîîäûí ¿éëäâýðëýã÷äèéã ãàäààä õàðèëöààíû àðãà õýðýãñëýýð äàìæóóëàí óëñ õóäàëäààíààñ ãàð÷ áîëçîøã¿é õîõèðëîîñ îðíû õºãæèëä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîîð äóíä õàìãààëàõ, ýêñïîðò, èìïîðòûí çîõèñòîé õóãàöààíä áàðèìòëàõ ÷èãëýë áîëîõ “Ìîíãîë õàðüöààã äýìæèõ ýðõ ç¿éí îð÷íûã ñàéæðóóëàõ Óëñûí ãàäààä õàðèëöààã ýäèéí çàñàãæóóëàõ çîðèëãîîð áîëîâñðóóëñàí “Ãàäààä õóäàëäààíû õºòºëáºð”-èéí õýðýãæèëòèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ. õàìãààëàëòûí àðãà õýìæýýíèé òóõàé õóóëü”- èéí òºñëèéã ÓÈÕ-ààð áàòëóóëàõ; á. Ñàíõ¿¿ãèéí ñàëáàðò Õóäàëäààíû áîäëîãûã õàðèëöàí óÿëäààòàé,  Õºðºíãèéí áèðæèéã õºãæ¿¿ëæ, 2 äàõü çàõ äîòîîäûí ýäèéí çàñàãò îðóóëàõ ¿ð øèìèéã íü çýýëèéã áèé áîëãîõ; óëàì íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîîð áîëîâñðóóëñàí “Ìîíãîë Óëñûí òºðººñ ãàäààä õóäàëäààíû  Çýýëèéí ìýäýýëëèéí áîëîí çýýëèéí áàòàëãààíû òàëààð áàðèìòëàõ áîäëîãî”-ûí òºñëèéã ÓÈÕ- ñàíã áàéãóóëàõ ýðõ ç¿éí îð÷èíã á¿ðä¿¿ëýõ; ààð áàòëóóëàõ;  Ñàíõ¿¿ãèéí òºðºë á¿ðèéí ýõ ¿¿ñâýðèéã Ãàäààä õàðèëöààíû ÿàì, Ìîíãîëûí ¯íäýñíèé á¿ðä¿¿ëýõ ñóäàëãàà õèéõ; õóäàëäàà, àæ ¿éëäâýðèéí òàíõèìààñ õàìòðàí áîëîâñðóóëñàí “Ýêñïîðòûã äýìæèõ õºòºëáºð”-  Äàâõàð äààòãàëûí òîãòîëöîîíû ýðõ ç¿éí èéí òºñëèéã Çàñãèéí ãàçðààð áàòëóóëàõ; îð÷èíã áèé áîëãîõ. Ìîíãîë Óëñ õóäàëäààíû òîìîîõîí ò¿íø 2015 îí õ¿ðòýë õóãàöààíä 8 äóãààð çîðèëãî áîëîí çàðèì óëñ îðîíòîé ýäèéí çàñãèéí ò¿íøëýëèéí õîëáîãäîõ çîðèëòûã õýðýãæ¿¿ëýõýä 5.8 òýðáóì áîëîí ÷ºëººò õóäàëäààíû õýëýëöýýð áàéãóóëàõ òºãðºã øààðäàãäàõààð áàéíà.Çîðèëò 19: Äàëàéä ãàðöã¯é Ìîíãîë Óëñûí îíöãîé õýðýãöýý, øààðäëàãûã õàðãàëçàí è믯 òààëàìæòàé íªõöªëªªð äàëàéä ãàðöòàé áîëîõ, ãàäààäàä äàìæèí ªíãªðªõ òýýâðèéí ¯ð àøãèéã äýýø믯ëýõ, Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýðýýð äàìæèí ªíãªðªõ òýýâðèéã ªðãªæ¯¯ëýõªíªªãèéí áàéäàë òí, äàìæèí ºíãºðºõ òýýâýðëýëòèéã òºìºð çàìûí òýýâðýýð ã¿éöýòãýæ áàéãàà áºãººä 2010 îíä íèéòÌîíãîë Óëñûí íèéò à÷àà ýðãýëòèéí 90 ãàðóé 2314.6 ìÿíãàí òîíí à÷àà äàìæèí ºíãºðñºíõóâèéã òºìºð çàìààð òýýâýðëýæ áàéãàà áºãººä áºãººä ¿¿íä ÎÕÓ-ÁÍÕÀÓ áîëîí ÁÍÕÀÓ-ÎÕÓ ãýñýí2010 îíä òºìºð çàìààð íèéò 16,8 ñàÿ òí à÷àà ÷èãëýëýýð Ìîíãîëîîð äàìæèí à÷àà òýýâýðëýæòýýâýðëýñíýýñ ýêñïîðò 4,6 ñàÿ òí, èìïîðò 1,5 ñàÿ áàéíà. Õ¿ñíýãò 31. 2003-2010 îíû äàìæèí ºíãºðºõ òýýâýðëýëò (ìÿí.òîíí)Îí 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010ÎÕÓ-ààñ ÁÍÕÀÓ-ä 3 453 4 643 5 028 4 003 2 944 1 964 1 959 1797ÁÍÕÀÓ-ààñ ÎÕÓ-ä 191 176 360 465 529 367 337 517.6Á¿ãä 3 644.8 4 824.6 5 388.4 4 468.9 3 473.3 2 331.0 2296.6 2314.6 Ýõ ¿¿ñâýð: Çàì, òýýâýð, áàðèëãà, õîò áàéãóóëàëòûí ÿàì 113
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Óóë óóðõàéí ñàëáàðûí õºãæèëòýé õîëáîãäóóëàí áàòëàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Ýíý õºòºëáºðèéí 2010 îíä àâòî òýýâðýýð 16.9 ñàÿ òí í¿¿ðñ òýýæ çîðèëò íü Ìîíãîë Óëñ ººðèéí ãàçàð ç¿éí ýêñïîðòëîñîí áºãººä èìïîðòîîð 0.99 ñàÿ òí à÷àà áàéðëàëûí äàâóó òàëûã àøèãëàí, çàõ çýýëèéí áîäèò òýýâýðëýæýý. õýðýãöýýíä ñóóðèëñàí, õóâèéí õýâøèë, ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷äûí èäýâõèòýé îðîëöîîòîé Òºìºð çàìûí à÷àà òýýâýðëýëòýä äàìæèí ºíãºðºõ òðàíçèò òýýâýð, ëîæèñòèêèéí ñàëáàðûã äýìæèí à÷ààíû ýçëýõ õóâü ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä òàñðàëòã¿é õºãæ¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí áîëíî. áóóðñààð 2010 îíä 13.8 õóâü áîëæýý. 2009 îíû 6 ñàðä “Àçè, Íîìõîí äàëàéí õóäàëäààíû ͯÁ-ûí Õóäàëäàà òýýâðèéã õºíãºâ÷ëºõ õîðîî õýëýëöýýð /ÀÐÒÀ/-ò Ìîíãîë Óëñ íýãäýæ îðîõ áàéãóóëëàãûí äýìæëýãòýéãýýð ÎÕÓ, Ìîíãîë, áîëîìæ” ñýäâýýð ͯÁ-ûí ÀÍÄÝÇÍÊ-òàé /ESCAP/ ÁÍÕÀÓ-ûí ãóðâàí îðíûã õàìàðñàí äàìæèí õàìòðàí ¯íäýñíèé ñåìèíàð çîõèîí áàéãóóëñàí ºíãºðºõ òýýâðèéí õýëýëöýýðèéã 10 ãàðóé æèëèéí áºãººä íýãäýí îðîõ áîëîìæ, ýäèéí çàñãèéí ºìíººñ õýðýãæ¿¿ëæ ýõýëñýí áîëîâ÷, òîäîðõîé ¿ð vð ºãººæèéí ñóäàëãààã õèéæ áàéíà. Ñîëîíãîñ ä¿íä õ¿ð÷ ÷àäààã¿é áàéíà. Óëñààñ Ìîíãîë Óëñàä ñóóãàà ÝÑß-òàé õàìòðàí ׺뺺ò Õóäàëäààíû Õýëýëöýýð /×ÕÕ/ áàéãóóëàõ Ìàíàé óëñ ç¿éí õîéä Àçè áîëîí Åâðîïûí óëñ áîëîìæèéã áèé áîëãîõ àñóóäëààð óóëçàëò çîõèîí îðíóóäàä à÷àà õ¿ðãýõèéí òóëä ÎÕÓ-ûí ºðãºí áàéãóóëàâ. óóäàì íóòãààð 4000 êì, Ç¿¿í ºìíºä áîëîí áóñàä óëñ îðíóóäàä à÷àà õ¿ðãýõèéí òóëä ÁÍÕÀÓ-ûí 2009 îíû 9 ñàðä ßïîí Óëñòàé ýäèéí çàñãèéí íóòãààð Òÿíü-æèí áîîìò õ¿ðòýë 1700 êì çàìûã ò¿íøëýëèéí õýëýëöýýð /EPA/ áàéãóóëàõ àñóóäëààð òóóëæ ºíäºð òàðèôààð äàìæèí ºíãºðºõ òýýâðèéí ñàíàë ñîëèëöîæ, óã õýëýëöýýðèéã áàéãóóëàõ õºëñ òºëñººð áàéíà. áîëîìæèéã õàìòðàí ñóäëàõ ñóäàëãààíû áàã áàéãóóëàõààð òîõèðîëöîîä áàéíà. Õ¿ñíýãò 32. Òºìºð çàìûí äàìæèí ºíãºðºõ à÷àà òýýâýðëýëòèéí ýçëýõ õóâü (2007-2010) Îäîîãîîð ãàäààä õóäàëäàà, îëîí óëñûí òýýâýð, Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 2010* 2015** ëîæèñòèêèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷èãëýëèéí îëîí óëñûí Òºìºð çàìûí ãýðýý, êîíâåíöèä íýãäýí îðîõ àæèë ñóäàëãààíû à÷àà òýýâýðëýëòýä 24.7 16.0 16.2 13.8 40.0 ò¿âøèíä áàéíà. ͯÁ-ûí Àçè, Íîìõîí äàëàéí äàìæèí ºíãºðºõ ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí êîìèññ ãèø¿¿í îðíóóäûí à÷ààíû ýçëýõ õóâü õ¿ðýýíä Òðàíñ Àçèéí Òºìºð çàìûí ñ¿ëæýýíèé **-Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: Ñàíãèéí ÿàì, ÌÕÕÒÃ; * Óðüä÷èëñàí ã¿éöýòãýë òóõàé Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí õýëýëöýýðò Ìîíãîë Óëñ íýãäýí îðñîí áºãººä óã õýëýëöýýð àëáàí ¸ñîîð 2009 îíû 6 äóãààð ñàðààñ õýðýãæèæ Òºìºð çàìûí òýýâðèéí õóâüä Åâðîïîîñ Àçè ðóó ýõýëñýí. òýýâýðëýõ à÷ààíû òºðºë, õýìæýý õîìñ áàéäãààñ äàìæèí ºíãºðºõ à÷àà òýýâýðëýëòèéã òîãòìîë Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë ÿâóóëàõ áîëîìæã¿é áàéíà. 2008 îíä 6 îðíû òºìºð çàìûí áàéãóóëëàãóóä õàìòðàí ÕÁÍÃÓ- ààñ ÁÍÕÀÓ ðóó, ìºí ýñðýã ÷èãëýëä 14 õîíîãèéí Åâðîïîîñ Àçè ðóó ÷èãëýñýí à÷àà òýýâýðëýëòèéã õóãàöààíä áóóõèà ãàëò òýðýã àÿëóóëæýý. Èíãýõäýý íýìýãä¿¿ëýõýä òàðèôûí àñóóäàë õ¿íäðýëòýé òóë äàëàéí òýýâðýýñ äàðóé 30 õîíîãîîð áàãà õóãàöàà íýí äàðóé øèéäâýðëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Õèë, çàðöóóëñàí áà ìºí òýýâðèéí ºðòãèéí õóâüä õÿìä ãààëèéí ¿éë àæèëëàãààã õÿëáàðøóóëàõ íü äàìæèí áàéñàí þì. ºíãºðºõ òýýâýðëýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõýä èõýýõýí ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýý Äàìæèí ºíãºðºõ óëñ îðíóóäòàé õàìòàðñàí ãýðýý õýëýëöýýðèéã õèéõ, à÷ààíû àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ Ìîíãîë Óëñ ãàçàð ç¿éí áàéðøëàà àøèãëàæ íü ÷óõàë þì. Òºìºð çàìûí òýýõ, íýâòð¿¿ëýõ õ¿÷èí äàìæèí ºíãºðºõ òýýâýðëýëòèéã íýìýãä¿¿ëýõèéí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëýõýä àíõààðàõ øààðäëàãàòàé òóëä “Òðàíçèò Ìîíãîë” ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéã áàéíà. Çàñãèéí ãàçðûí 2008 îíû 183 äóãààð òîãòîîëîîð114
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÖààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà ãàçàð õîîðîíäûí “Õóâü íèéë¿¿ëñýí “ÓÁÒÇ”õýìæýý íèéãýìëýãèéã áàéãóóëàõ òóõàé” 1949 îíû õýëýëöýýðèéã øèíý÷ëýõ õ¿ðýýíä “ÓÁÒÇ” ÕÍÍ- Ìîíãîë Óëñàä áàéãóóëæ áàéãàà Äàëàéä èéã Õóâüöààò êîìïàíè áîëãîæ, Ìîíãîëûí ãàðöã¿é õºãæèæ áàéãàà îðíóóäûí Îëîí óëñûí òàëûí õóâü õýìæýýã 51 õóâü, Îðîñûí õîëáîîíû ñóäàëãààíû òºâèéí ¿éë àæèëëàãààã äýìæèõ; óëñûí òàëûí õóâü õýìæýýã 49 õóâü áàéõàà𠺺ð÷èëæ, Õýëýëöýýðèéã øèíý÷ëýõ àñóóäëûã Äàëàéä ãàðöã¿é îðíóóäûí “Óëààíáààòàðûí ýöýñëýí øèéäâýðëýõ; òóíõàãëàë”-ûí ¿çýë ñàíààã õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð èäýâõèòýé àæèëëàõ;  “ÓÁÒÇ” ÕÍÍ-èéí çàìûí áàéãóóëàìæ, äîõèîëîë õîëáîîíû òåõíèê òåõíîëîãûã øèíý÷ëýõ, õºäëºõ Äàìæèí ºíãºðºõ òýýâðèéí òóõàé ãóðâàí á¿ðýëäýõ¿¿íèé ïàðêèéã ñàéæðóóëñíààð çàìûí òàëò Õýëýëöýýðèéã áàéãóóëàõ ¿éë ÿâöûã òýýõ, íýâòð¿¿ëýõ õ¿÷èí ÷àäëûã äýýøë¿¿ëýõ; ýð÷èìæ¿¿ëýõ;  “ÓÁÒÇ” ÕÍÍ-ò á¿òöèéí ººð÷ëºëò õèéæ, ñóóðü “Òðàíçèò Ìîíãîë” ¯íäýñíèé õºòºëáºðèéí á¿òýö ýçýìøèã÷, òýýâýðëýã÷èéí ¿éë àæèëëàãààã õ¿ðýýíä òàâüñàí çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõ; òóñãààðëàõ; Àçèéí àâòî çàìûí ñ¿ëæýýíä îðñîí AH-3, AH-4  Ìîíãîëûí íóòãààð äàìæèí ºíãºðºõ à÷ààíû çàìóóäûã áàðüæ äóóñãàæ, àøèãëàëòàä îðóóëàõ; õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ òàëààð õèéãäýæ áóé ñóäàëãààã ò¿ðãýâ÷èëæ îëîí óëñûí ãýðýý Òºìºð çàìûí Ñ¿õáààòàðààñ Çàìûí-¯¿ä õ¿ðòýëõ õýëýëöýýðèéã áàéãóóëàõ òàëààð ñàíàà÷ëàãàòàé øóãàìûí õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëýõ, õî¸ð äàõü àæèëëàõ; çàìûã çýðýãö¿¿ëýí áàðèõ àðãà õýìæýý àâàõ;  Ìîíãîë Óëñûí ýêñïîðòûí à÷ààã Îðîñûí “Òºðººñ òºìºð çàìûí òýýâðèéí òàëààð Õîëáîîíû Óëñûí íóòàã äýâñãýðýýð äàìæóóëàí áàðèìòëàõ áîäëîãî”-ûí áàðèìò áè÷ãèéí 1 òºìºð çàìààð òýýâýðëýõýä àøèãëàõ Òºìºð áà 2 ¿å øàòàíä áàðèãäàõ òºìºð çàìûí á¿òýýí çàìààð äàìæèí ºíãºðºõ, à÷àà òýýâýðëýõ, áàéãóóëàëòûí àæëûã õàìòàä íü òóñãàõ; íºõöºëèéí òóõàé Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ÁÍÌÀÓ-ûí Çàñãèéí ãàçàð, ÇÑÁÍÕÓ-ûí Çàñãèéí ãàçàð, Îðîñûí Õîëáîîíû Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí õýëýëöýýðèéã áàéãóóëàõ.Çîðèëò 20: Óðò õóãàöààíä ãàäààä, äîòîîä ªðèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ ¯¯äíýýñ ªðèéí ñòðàòåãèéã áèé áîëãîõ, ¯íäýñíèé áîëîí îëîí óëñàä õýðýãëýæ áàéãàà àðãà õýðýãñëèéã ñóäàëæ, Ìîíãîë Óëñûí òªñªâ, ýäèéí çàñàãò õ¯íäðýë ó×ðóóëàõã¯éãýýð ªðèéã çîõèöóóëàõ, øèéäâýðëýæ áàéõ. ªíªªãèéí áàéäàëÌîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð õàíäèâëàã÷ îðîí, òºëºëòºä 157.8 òýðáóì òºãðºãèéã òºëæ, Çàñãèéíîëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãààñ 2010 îíä ãàçðûí ãàäààä ºðèéí ¿ëäýãäýë 2010 îíû æèëèéí91.2 òýðáóì òºãðºãèéí ãàäààä çýýë àâ÷ àøèãëàñàí ýöñèéí áàéäëààð 2,209.6 òýðáóì òºãðºã áàéíà.áºãººä ãàäààä çýýëèéí ¿íäñýí òºëáºðèéí ýðãýí Ýíý íü ÄÍÁ-èé 20.3 õóâüòàé (ºíººãèéí ¿íý öýíýýð) òýíöýæ áàéíà. 115
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Õ¿ñíýãò 33. Çàñãèéí ãàçðûí ãàäààä çýýëèéí ¿ëäýãäýë (2010 îíû ã¿éöýòãýë), òýðáóì òºãðºã Ãàäààä çýýëèéí 2010 îíû Ãàäààä çýýëèéí Õàíøèéí Íèéò çýýëèéí 2010 îíû Àøèãëàëò àíãèëàë ýõíèé ¿ëäýãäýë ¿íäñýí òºëáºð ººð÷ëºëò ¿ëäýãäýëä ýçëýõ õóâü ýöñèéí ¿ëäýãäýë Òºñëèéí çýýë 1,683.3 74.4 47.8 -265.2 65.1% 1,444.7 Àâòî çàìûí çýýë 294.2 16.8 5.1 -53.3 11.4% 252.6 Ñàíõ¿¿ãèéí çýýë 512.0 0.0 7.3 -2.6 23.0% 502.1 ÎÓÂÑ-ãèéí çýýë 19.8 0.0 6.5 -3.1 0.5% 10.2 ÎÓ-ûí áîíä 95.6 91.1 -4.4 - - ÍÈÉÒ ÇÝÝË 2,604.9 91.2 157.8 -328.6 100% 2,209.6 Ýõ ¿¿ñâýð: Ñàíãèéí ÿàì 2010, Ä¿ðñëýë 29-ä ¿ç¿¿ëñýíýýð íèéò ãàäààä ºðèéí Õ¿ñíýãò 34. ªðèéí òîãòâîðòîé áàéäëûí øàëãóóð ¿ëäýãäëèéí 35 õóâèéã Àçèéí õºãæëèéí áàíê, ¿ç¿¿ëýëò 23 õóâèéã Äýëõèéí áàíê, 23 õóâèéã ßïîí óëñàä Ñýðýìæëýõ òºëºõ ºðèéí ¿ëäýãäýë ýçýëæ áàéãàà áîë ¿ëäñýí Øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò 2010 Òàéëáàð ò¿âøèí 19 õóâèéã áóñàä óëñ, îëîí óëñûí áàéãóóëëàãààñ ªð/ÄÍÁ 20.3 40.0 Òîãòâîðòîé àâ÷ àøèãëàñàí çýýëèéí ¿ëäýãäýë ýçýëæ áàéíà. ªð/Ýêñïîðò 57.7 150.0 Òîãòâîðòîé Íèéò ãàäààä ºðèéí áàãöûí âàëþòûí á¿òöèéã àâ÷ ªð/ÇÃ-ûí îðëîãî 55.2 250.0 Òîãòâîðòîé ¿çâýë 62 õóâèéã ÇÒÝ/Çýýëæèõ òóñãàé ýðõ/, 19 õóâèéã ßïîíû èåí, 10 õóâèéã åâðî ýçýëæ õàðèí áóñàä ªðèéí ¿éë÷èëãýý/ 6.3 20.0 Òîãòâîðòîé Ýêñïîðò âàëþòóóä 9 õóâèéã ýçýëæ áàéíà. ªðèéí ¿éë÷èëãýý / 6.1 30.0 Òîãòâîðòîé ÇÃ-ûí îðëîãî Ä¿ðñëýë 28. Çàñãèéí ãàçðûí ãàäààä çýýëèéã Ýõ ¿¿ñâýð: Ñàíãèéí ÿàì ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãóóä ÄÍÁ-ä ýçëýõ Çàñãèéí ãàçðûí ãàäààä ºðèéí õýìæýý 2010 îíä (ºíººãèéí ¿íý öýíýýð) 20.3 õóâü áàéãàà 23% íü ÎÓÂÑ, Äýëõèéí áàíêíààñ òîãòîîäîã ºðèéí 35% òîãòâîðòîé áàéäëûí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéí 1% õ¿ðýýíä “ãàäààä ºðèéí ýðñäýë áàãà” ãýñýí 2% 1% àíãèëàëä áàãòàæ áàéíà. Áàíêèí äàõü ìºíãºí õàäãàëàìæèä áàòàëãàà ãàðãàõ 23% òóõàé õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíä Óëñûí 8% 2% Èõ Õóðëûí 2009 îíû 97 äóãààð òîãòîîë, Çàñãèéí 5% ãàçðûí 2009 îíû 378 äóãààð òîãòîîëîîð 100.0 òýðáóì òºãðºãèéí ¿íýò öààñ ãàðãàæ, àðèëæààëàõûã - Äýëõèéí áàíê - ÕÁÍÃÓ Çàñãèéí ãàçàðò çºâøººðñºí. ¯¿íèé äàãóó 2010 - ÎÓÂÑ - ÁÍÑÓ îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 12-íû ºäºð íèéò 67.0 òýðáóì - Íîðäèê - Áóñàä òºãðºãèéí Çàñãèéí ãàçðûí áîíäûã Òºðèéí - ÕÀÀÕÎÓÑ - Àçèéí õºãæëèéí áàíê áàíêèíä, ìºí îíû 3 äóãààð ñàðûí 25-íû ºäºð - ßïîí óëñ 33.0 òýðáóì òºãðºãèéí Çàñãèéí ãàçðûí áîíäûã Ìîíãîëáàíêèíä àðèëæààëñàí áàéíà. Óëñûí Èõ Õóðëûí 2009 îíû 77 äóãààð òîãòîîë, ªðèéí ýäèéí çàñàã, òºñºâò ¿ç¿¿ëýõ äàðàìòûí Çàñãèéí ãàçðûí 2009 îíû 372 äóãààð òîãòîîëîîð øèíæèëãýýã ÎÓÂÑ, Äýëõèéí áàíêíû àðãà÷ëàëûí ÓÈÕ-ààñ îëãîñîí 250.0 òýðáóì òºãðºãèéí ¿íýò äàãóó õèéäýã áºãººä ìàíàé óëñûí õóâüä ýíýõ¿¿ öààñíû ýðõýýñ óëñûí òºñâèéí àëäàãäàëä 170.0 ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã äàðààõü õ¿ñíýãòýä õàðóóëñàí. òýðáóì, òºðèéí àëáàí õààã÷äûí îðîí ñóóöíû çýýëä çîðèóëàí 80.0 òýðáóì òºãðºãèéí ¿íýò öààñ116
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËàðèëæààëàõûã çºâøººð÷ýý. Ýíý àæëûí õ¿ðýýíä Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí áîäëîãûí àðãà õýìæýý2010 îíû 3 äóãààð ñàðûí 31-íèé ºäðººñ 2010îíû 9 ä¿ãýýð ñàðûí 17-íû ºäºð õ¿ðòýë 1-5 Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí óäèðäëàãûí äóíä õóãàöààíûæèëèéí õóãàöààòàé, 7.2-7.8 õóâèéí õ¿¿òýéãýýð (2007-2009 îíû) ñòðàòåãèéã àíõ óäàà áîëîâñðóóëàíÌîíãîëáàíê, Íèéãìèéí äààòãàëûí åðºíõèé ãàçàð Ñàíãèéí ñàéäûí 2007 îíû 5 äóãààð ñàðûí 24-íûáîëîí Ìîíãîëûí Õºðºíãèéí áèðæýýð äàìæóóëàí ºäðèéí 144 ä¿ãýýð òóøààëààð áàòàëæýý. Ãýõäýýíèéòýä ñàíàë áîëãîí óã ¿íýò öààñûã àðèëæààëñàí. 2010 îíû Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíû 51 ä¿ãýýð¯íýò öààñ àðèëæààëñàí ýõ ¿¿ñâýðèéã Îðîí ñóóö òýìäýãëýëèéã ¿íäýñëýí “Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéíñàíõ¿¿æèëòèéí êîðïîðàöèä äàìæóóëàí çýýëä¿¿ëýõ óäèðäëàãûí äóíä õóãàöààíû (2010-2012 îíû)ãýðýýãýýð çýýëä¿¿ëæýý. ñòðàòåãè”-èéã Ñàíãèéí ñàéäûí 2010 îíû 10 äóãààð ñàðûí 1-íèé ºäðèéí 219 ä¿ãýýð òóøààëààðÌîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð ÎÓÂÑ-ãèéí õîîðîíä øèíý÷ëýí áàòàëñàí áàéíà. ªðèéí óäèðäëàãûí2009 îíû 4 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íèé ºäºð áàéãóóëñàí ñòðàòåãèéí áàðèìò áè÷èã íü Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí“Òîãòâîðæóóëàõ õºòºëáºð”-èéí õ¿ðýýíä âàëþò çàñàã, íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ ¿íäñýí ÷èãëýë áîëîíõàðèëöàí ñîëèëöîõ çîðèëãîîð òóñ õºòºëáºðèéí 2011-2013 îíû òºñâèéí õ¿ðýýíèé ìýäýãäëèéí5 äàõü ñàíõ¿¿æèëò áîëîõ 15.3 ñàÿ çýýëæèõ õ¿ðýýíä, òýäãýýðò äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ áîäëîãûíòóñãàé ýðõòýé òýíöýõ 32.7 òýðáóì òºãðºãèéí áàðèìò áè÷èã þì.Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñûã 2010 îíû 3 äóãààðñàðä Ìîíãîëáàíêèí äàõü ÎÓÂÑ-ãèéí äàíñàíä 2008-2009 îíû ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí õÿìðàëààñáàéðøóóëñàí áàéíà. øàëòãààëæ ÎÓÂÑ-òàé õàìòðàí õýðýãæ¿¿ëæ áóé Ñòýíä-áàé õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä àâ÷ àøèãëàñàí Õ¿ñíýãò 35. Çàñãèéí ãàçðûí ¿íýò öààñ ãàäààä âàëþòóóäûã 2012-2014 îíä ýðãýí òºëºëò àðèëæààëñàí áàéäàë (2006-2010) õèéõýýñ ¿¿äýí èðýõ æèë¿¿äýä ýðãýí òºëºëòèéí ÓÈÕ-ààñ Àðèëæààëñàí ä¿í / òºëáºð ýðñ ºñºõººð áàéíà.Îí îëãîñîí ýðõ / Äóíäàæ õ¿¿ òýðáóì òºãðºã/ òýðáóì òºãðºã/ Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà2006 80 49.4 1.43% õýìæýý2007 150 40.8 6.61%2008 0 1.4 9.48%  ªðèéí óäèðäëàãûí á¿ðòãýëèéí ñèñòåì áîëîõ2009 2,380 732.8 5.47% ºðèéí óäèðäëàãûí ñàíõ¿¿ãèéí øèíæèëãýýíèé2010 0 212.7 6.06% ñèñòåìèéã øèíý÷ëýõ; Ýõ ¿¿ñâýð: Ñàíãèéí ÿàì 2010  Îëîí óëñûí æèøãèéí äàãóó Çàñãèéí ãàçðûíÒºñâèéí óðñãàë òýíöýë àøèãòàé áàéãàà íü äîòîîä ºðèéí óäèðäëàãûí 2010 îíû òîéì õýâë¿¿ëýíºðèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõààð áàéíà. 2010 Çàñãèéí ãàçðûí ºðèéí òàëààð íèéòýä ìýäýýëýõ;îíû ýöýñò óðñãàë çàðäëûí õóâüä ñàíõ¿¿æèëò äóòóóãàðñàí ºð ¿íäñýíäýý áàéõã¿é áàéíà. Òºñâèéí  Çàñãèéí ãàçðûí ªðèéí óäèðäëàãûí äóíäòýíöýë 2010 îíä 5.5 òýðáóì òºãðºãèéí àøèãòàé õóãàöààíû çîðèëãûã õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûí õ¿ðýýíäãàðñàí íü äîòîîä ºðèéí äàðàìòã¿é áàéñàí ãýæ ýðñäëèéí áîëîìæèò ò¿âøèíã òîäîðõîéëñíû¿çýæ áîëíî. ¿íäñýí äýýð äóíä áîëîí óðò õóãàöààíä Çàñãèéí ãàçðûí ñàíõ¿¿æèëòèéí õýðýãöýýã õàìãèéí áàãà çàðäëààð öàã õóãàöààíä íü õàíãàõ áîëîí Çàñãèéí ãàçðûí äîòîîä ºðèéí çàõ çýýëèéã õºãæ¿¿ëýõ. 117
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Çîðèëò 21. Ìýäýýëýë, õîëáîîíû øèíý òåõíîëîãèéã õªã毯ëýõ, “Ìýäýýëýëæñýí íèéãýì áàéãóóëàõ” ªíªªãèéí áàéäàë Ãýâ÷ “ªðãºí çóðâàñûí ñ¿ëæýý” /Broadband/ õºòºëáºð, äýëõèé íèéòýä íýâòýð÷ áóé ñóóðèí Ñóóðèí õîëáîî íèéñëýë õîò, àéìàã, ñóìäûí õîëáîîíû ãóðâàëñàí ¿éë÷èëãýý /Triple play/ øèíý ò¿âøèíä õºãæèæ øèíý òåõíèê, òåõíîëîãè, øèíý òåõíîëîãèéã íýâòð¿¿ëñíýýð ñóóðèí õîëáîîíû ¿éë÷èëãýýã íýâòð¿¿ëýõ àæèë ýð÷èìæèâ. õýðýãëýã÷äèéí òîî ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Ä¿ðñëýë 29. Ñóóðèí òåëåôîí óòàñíû öýãèéí òîî Ìàíàé óëñ 2004 îí õ¿ðòýë èíòåðíýòèéí íýã (1000 õ¿í òóòàìä) ãàðöòàé, 78 Ìá/ñ áàãòààìæòàé áàéñàí áîë îäîî 6 ãàðöòàé áîëæ 11.2 Ãá/ñ áóþó 14 äàõèí íýìýãäñýí 70 60,3 ºíäºð õóðäààð äýëõèéí ìýäýýëëèéí ñ¿ëæýýíä 60 57 52,7 52 õîëáîãäîæ áàéíà. 57,2 50 46,6 40 Ä¿ðñëýë 31. Èíòåðíýò áàéíãûí õýðýãëýã÷èéí òîî 30 (1000 õ¿í òóòàìä) 30,8 20 10 80 72.4 0 60 39.1 1990 2000 2006 2007 2008 2009 2010 40 Ýõ ¿¿ñâýð: ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîî 15.8 20 10 11.5 0 2.2 Äýëõèé íèéòýä ¿¿ðýí òåëåôîí áóþó ãàð óòàñíû 0 õýðýãëýý ýð÷èìòýé ºñ÷ ò¿¿íýýñ øàëòãààëàí ñóóðèí 1990 2000 2006 2007 2008 2009 2010 òåëåôîí õýðýãëýã÷äèéí òîî áóóðñààð áàéíà. Ìàíàé óëñàä ÷ ýíý áàéäàë àæèãëàãäàæ áàéãàà Ýõ ¿¿ñâýð: Ýõ ¿¿ñâýð: ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîî áºãººä 2006 îíîîñ ñóóðèí òåëåôîí õýðýãëýã÷äèéí òîî áóóð÷ 2010 îíû áàéäëààð 143.2 ìÿíãà áóþó Ä¿ðñëýë 32. Èíòåðíýòèéí áàéíãûí õýðýãëýã÷äèéí ìÿíãàí õ¿íä íîîãäîõ òåëåôîí öýãèéí òîî 52 òîîí ¿ç¿¿ëýëò (ìÿíãàí øèðõýãýýð) áîëñîí áàéíà. 250 Ä¿ðñëýë 30. Ñóóðèí òåëåôîí õîëáîîíû õýðýãëýã÷äèéí òîîí ¿ç¿¿ëýëò 199.8 200 180 150 160 152,6 160,5 156,6 106 145,3 149,6 151,6 142.9 143.2 100 140 135,5 128,3 122,2 50 42 120 26 30 10.3 20.4 22 5.2 10 11.2 100 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 80 Ýõ ¿¿ñâýð: ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîî 60 40 Èíòåðíýòèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷èãëýëýýð 77 20 áàéãóóëëàãà ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëæ èíòåðíýò 0 áàéíãûí õýðýãëýã÷äèéí òîî 2010 îíû æèëèéí 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 ýöñèéí áàéäëààð 199.8 ìÿíãàä õ¿ð÷ýý. Ýõ ¿¿ñâýð: ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîî118
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÈíòåðíýòèéí áàéíãûí õýðýãëýã÷äèéí òîî 2009- Ýíý ¿ç¿¿ëýëò íü çîðèëòîò ò¿âøèíäýý ýðò õ¿ðñýí2010 îíä îãöîì ºñ÷ 1000 õ¿íä íîãäîõ õýðýãëýã÷èéí áºãººä ºíººãèéí ¿éë÷èëãýý ýðõýëæ áàéãàà 4òîî 72.4 õ¿ðñýí íü èíòåðíýòèéí ãàäààä ãàðöûí îïåðàòîð êîìïàíèéí çàõ çýýëèéí ºðñºë人íèéõ¿÷èí ÷àäàë íýìýãäýæ, ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý òàðèô ÿâö äàõü áàãö ¿éë÷èëãýý, ¿íý òàðèôûí õÿìäðàëààñáóóð÷, õºäºº îðîí íóòàãò äàìæóóëàõ ñ¿ëæýý, õàìààð÷ ºñºõ õàíäëàãàòàé áàéíà.¿éë÷èëãýý õ¿ðýýãýý òýëñýíòýé õîëáîîòîé áàéíà.Ýíý ¿ç¿¿ëýëò öààøèä ýð÷èìòýé ºñºõ õàíäëàãàòàé Àâ÷ õýðýãæ¿¿ëæ áóé áîäëîãûí àðãà õýìæýýáàéíà. Çàñãèéí ãàçðûí ìýäýýëýë, õàðèëöàà õîëáîîíû¯¿ðýí òåëåôîí õîëáîî Ìîíãîë Óëñàä íýâòýðñýí ¿éë÷èëãýýã ìàë÷äàä õ¿ðãýõ çîðèëòûí õ¿ðýýíäöàãààñ õîéø õýðýãëýã÷äèéí òîî æèë á¿ð ºñºí “պ人ã õîëáîîæóóëàõ” òºñëèéã Äýëõèéí áàíêíûíýìýãäñýýð ºíººãèéí áàéäëààð á¿õ ñóìäàä õºðºí㺠îðóóëàëòààð 82 ñóìûí 184 áàãò ìàë÷äûí¿éë÷èëãýý íýâòýð÷, õ¿í àìûí 70 õóâü íü ¿¿ðýí õîëáîîíû ¿éë÷èëãýýíèé öýã áàéãóóëæ, áàãèéíòåëåôîí õîëáîî õýðýãëýæ áàéíà. ò¿âøèíä ñóóðèí òåëåôîí àøèãëàõ áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýâ. “պ人ã õîëáîîæóóëàõ” òºñëèéí¯¿ðýí õîëáîîíû õýðýãëýã÷äèéí òîî 2010 îíû ýöýñò2,5 ñàÿ áîëæýý. ¯¿ðýí õîëáîîíû îïåðàòîðóóä ¿ð ä¿íä 114 ìÿíãàí ìàë÷èí òåëåôîí õîëáîîíûººðèéí õºðºí㺺ð òåõíèê, òåõíîëîãèäîî ¿éë÷èëãýý àâ÷ 1 ñàðä 34645 óäàà ÿðüäàã áîëñîíøèíý÷ëýëò õèéæ, ñ¿ëæýýãýý ºðãºòãºí 3G áàéíà.òåõíîëîãèéã 31 ñóì, ñóóðèí ãàçàðò íýâòð¿¿ëñíýýðõýðýãëýã÷äèéí òîî 171 ìÿíãà áîëæýý. Ñàëáàðûí ¿íý òàðèôûí áîäëîãûí õ¿ðýýíä 2010 îíä öàõèëãààí õîëáîîíû ñ¿ëæýý õîîðîíäûíÝíý ñàëáàðûí çàõ çýýëèéí ºðñºë人íèé ÿâöàä õàðèëöàí õîëáîëòûí ¿íý òàðèôûã ãàçàð ç¿éí“Card PLUS”, “Be brand”, “3,5G”, “Doping”, “ID”, ÿëãàâàðã¿é áîëãîõ øèéäâýð ãàðñíààð ¿¿ðýí“My Phone”, “G10” çýðýã õýðýãëýã÷äýä øèíý øèíý õîëáîîíû õýðýãëýã÷äèéí õîò õîîðîíäûí ÿðèàíû¿éë÷èëãýý íýâòýð÷, ¿íý òàðèô íü áóóðñààð áàéíà. ¿íý òàðèô 1.7-2.1 äàõèí, ñóóðèí òåëåôîí õîëáîî õýðýãëýã÷äèéí õîò õîîðîíäûí ÿðèàíû ¿íý òàðèô Ä¿ðñëýë 33. ¯¿ðýí òåëåôîí õîëáîîíû 1.6-2 äàõèí áóóðëàà. õýðýãëýã÷äèéí òîîí ¿ç¿¿ëýëò (ìÿíãàí øèðõýãýýð) Ìýäýýëýë, õîëáîîíû äýä á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ 2532.93000 ÷èãëýëýýð 265 ñóì ñóóðèíã /äàâõàðäñàí òîîãîîð/ 2208.72500 õîëáîñîí 8400 êì óðò òîîí ðàäèî ñ¿ëæýý, 160 1745.9 ñóì, ñóóðèí ãàçðûã õîëáîñîí 13762 êì óðò ºíäºð2000 õóðäíû øèëýí êàáåëèéí ñ¿ëæýý áàéãóóëñíààð 1175.11500 770.1 íèéò ñóìäûí 48.3 õóâü íü øèëýí êàáåëèéí 570.9 445.11000 319.4 ñ¿ëæýýíä õîëáîãäîîä áàéíà. 256.8 91.2 75.1 500 0 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Á¿õ ñàëáàðûí õºãæèëä ìýäýýëëèéí òåõíîëîãè ÷óõàë ¿¿ðýãòýé áîëæ òºðèéí áàéãóóëëàãóóä öàõèì Ýõ ¿¿ñâýð: ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîî õýëáýðýýð ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ àæëûã ¿å øàòòàé õýðýãæ¿¿ëæ, òàòâàð, ãààëèéí áàéãóóëëàãóóäàä Ä¿ðñëýë 34. ¯¿ðýí òåëåôîí õýðýãëýã÷äèéí òîî àëáàí áè÷èã õºòëºëòèéí îíëàéí ñèñòåì á¿ðýí (1000 õ¿í òóòàìä) íýâòýðëýý.1000 800 Óëñûí õýìæýýíèé ìýäýýëëèéí íýãäñýí àíãèëàë 600 áîëîí êîä÷èëîëûã áîëîâñðîíãóé áîëãîæ, ìýäýýëëèéí ñèñòåìèéí íýãäìýë áàéäëûã ¿¿ñãýí, 400 òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí ìýäýýëýë ñîëèëöîõ 200 îð÷íûã áèé áîëãîõ, òºðèéí ¿éë÷èëãýýã õÿëáàð, 0 øóóðõàé, èë òîä, áîëãîõ çîðèëãîòîé “Òºðèéí 1990 2000 2006 2007 2008 2009 2010 ìýäýýëýë ñîëèëöîîíû õàðèëöàí õîëáîëòûí Ýõ ¿¿ñâýð: ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîî äýä á¿òöèéã áàéãóóëàõ òºñºë“-èéã õýðýãæ¿¿ëæ, 119
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ¯íäýñíèé äàòà òºâ äýýð òîíîã òºõººðºìæèéã Ðàäèî, òåëåâèçèéí ñàëáàðûã õºãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð ñóóðèëóóëæ Óëñûí á¿ðòãýëèéí Åðºíõèé ãàçàð, 2010 îíä çîõèöóóëàëòûí òîìîîõîí àðãà õýìæýý Õºäºëìºð, õàëàìæ ¿éë÷èëãýýíèé ãàçàð, áàíêóóäûã àâ÷ øèíý øèíý áîäëîãûí ÷èãëýë¿¿ä ãàðëàà. õîëáîí òóðøèæ áàéíà. Òåëåâèçèéí äàìæóóëàõ ñèñòåìèéã ñàíñðûí Ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí ãàäààä àóòñîðñèíã õîëáîîíû “Êþ” äàâòàìæèéí çóðâàñò øèëæ¿¿ëæ õºãæ¿¿ëýõ, ìýðãýæèëòýé àæèëòàí áýëòãýõ îðîí äàÿàð 6-18 ñóâãèéí íýâòð¿¿ëãèéã äàìæóóëàõ, õºòºëáºðèéã 2010 îíîîñ ýõëýí óëñûí òºñ⺺ñ õ¿ëýýí àâàõ òåõíèêèéí íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýâ. ñàíõ¿¿æ¿¿ëýí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Ìýäýýëýë, øóóäàí, õàðèëöàà õîëáîî, òåõíîëîãèéí Èíòåðíýòèéí îð÷íû Àíäðîéä ìàðêåò, Apple ãàçðààñ “Ìîíãîë Óëñàä õºäºë㺺íò òåëåâèçèéí AppStore-ò ìîíãîë ïðîãðàìì õàíãàìæèéí ¿éë÷èëãýýã íýâòð¿¿ëýõýä áàðèìòëàõ ÷èãëýë”, èíæåíåð¿¿äèéí 20 ãàðóé á¿òýýë òàâèãäàæ, 2010 “Èíòåðíýò ïðîòîêîëä ñóóðèëñàí òåëåâèç, îíû 11 ä¿ãýýð ñàðûí áàéäëààð 2 ñàÿ óäàà ¿íýã¿é õºäºë㺺íò òåëåâèçèéí ¿éë÷èëãýý íýâòð¿¿ëýõýä òàòàãäñàí áàéíà. áàðèìòëàõ ÷èãëýë”-èéã òóñ òóñ áàòëàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéíà. Ìýäýýëýë, øóóäàí õàðèëöàà õîëáîî, òåõíîëîãèéí ãàçàð íü ¯íäýñíèé õºãæèë, øèíýòãýëèéí õîðîî, Çàñãèéí ãàçðûí 2010 îíû 275 äóãààð òîãòîîëîîð Áîëîâñðîë, ñî¸ë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìòàé õàìòðàí “Ìîíãîë Óëñûí ðàäèî, òåëåâèçèéí ºðãºí ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí òºâëºðºë áóþó “Ñèëèêîí íýâòð¿¿ëãèéí ñèñòåìèéã òîîí òåõíîëîãèä âàëåé” áàéãóóëàõ èõ á¿òýýí áàéãóóëàëòûí àæëûã øèëæ¿¿ëýõ ¿íäýñíèé õºòºëáºð” áàòëàãäàí ýõë¿¿ëëýý. Ìîíãîëûí Èíòåðíýòèéí Õàðèëöàí õýðýãæèæ ýõýëëýý. Ýíý õ¿ðýýíä “Ìîíãîë Óëñûí Õîëáîëòûã øèíý÷ëýõ òºñëèéã 2010 îíä ¯íäýñíèé ðàäèî òåëåâèçèéí ºðãºí íýòð¿¿ëãèéã àíàëîãè äàòà òºâä õýðýãæ¿¿ëæ, èíòåðíýòèéí ¿éë÷èëãýý ñèñòåìýýñ òîîí ñèñòåì ð¿¿ øèëæ¿¿ëýõ” òºñëèéí ¿ç¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãóóäûã õîëáîñíîîð äîòîîäûí òåõíèê, ýäèéí çàñãèéí ¿íäýñëýëèéã /ÒÝǯ/ èíòåðíýòèéí óðñãàëûí áàãòààìæ ºìíºõººñºº 10- õèéñýí áºãººä 2015 îíä òîîí ñèñòåìä á¿ðýí 100 äàõèí íýìýãäýæ, 1G áîëîí 10G õîëáîëòîîð øèëæ¿¿ëýõýýð àæèëëàæ áàéíà. ̺í Ìîíãîë ¿éë÷èëãýý ýðõëýã÷ áàéãóóëëàãóóä ¯íäýñíèé äàòà Óëñ 2015 îíä ñàíñàðò õèéìýë äàãóóë õººðãºõ òºâòýé õîëáîãäîæ ãàäààä ãàðöààñ õàìààðàëã¿éãýýð àñóóäëààð ñóäàëãàà õèéæ, ßïîí, Õÿòàä çýðýã ãàäààä óðñãàëûã øóóðõàé, íàéäâàðòàé, àþóëã¿é äàìæóóëàõ óëñ îðíóóäòàé õàìòðàí àæèëëàæ áàéíà. áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëýâ. Òóëãàìäàæ áóé àñóóäëóóä Õóâèéí õýâøëèéí õºðºí㺠îðóóëàëòààð Óëààíáààòàð õîòîîñ Àçè òèâèéã äàìæñàí 10 Ìÿíãàí õ¿íä íîãäîõ ñóóðèí òåëåôîí óòàñíû Ãá, Åâðîï òèâèéã äàìæñàí 5 Ãá, áèå áèåýñýý öýãèéí òîîã 2015 îíä õ¿ðýõ ò¿âøèíã õàíãàõûí ¿ë õàìààðàõ ÷èãëýëòýé èíòåðíåòèéí óðñãàëûã òóëä èðýõ 4 æèëèéí õóãàöààíä õî¸ð äàõèí ºñãºõ íýýñíýýð Ìîíãîë Óëñ äýëõèéí ò¿âøèíä õ¿ðñýí øààðäëàãàòàé áàéíà. Ñóóðèí òåëåôîí öýãèéí òîîã èíòåðíýòèéí ñ¿ëæýýíä õîëáîãäñîí òºäèéã¿é çîðèëòîò ò¿âøèíäýý õ¿ðãýõèéí òóëä òóëãàìäàæ áóé áàéíãûí òàñðàëòã¿é íàéäâàðòàé àæèëëàõ äàðààõü àñóóäëóóäûã øèéäâýðëýõ øààðäëàãàòàé áîëîìæòîé áîëæ õ¿÷èí ÷àäàë áóþó õóðä áàéíà: áàãòààìæèéã íü äýýøë¿¿ëëýý.  ªðãºí çóðâàñûí ºíäºð õóðäòàé ñ¿ëæýýã ñóì, Äýýð äóðäñàí òºñë¿¿äèéí ¿ð ä¿íä èíòåðíýòèéí áàãèéí ò¿âøèíä áàéãóóëàõ, ºðãºòãºõ; õýðýãëýý ºññºí áºãººä àéìàã ñóìäàä øèíý òåõíîëîãèéí ºíäºð õóðäíû äàìæóóëàõ,  ªíººãèéí õºãæëèéí õóðä, íºõöºë áàéäàëä ò¿ãýýõ ñ¿ëæýý, ìýäýýëýë õîëáîîíû íýã öýãèéí òîõèðñîí óÿí õàòàí òîãòîëöîî á¿õèé ìýäýýëýë, ¿éë÷èëãýýíèé òºâ áàéãóóëàõ àðãà õýìæýýã 2016 õàðèëöàà õîëáîîíû ñ¿ëæýý, ¿éë÷èëãýýã ñàëãàõ îí õ¿ðòýëõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí òºëºâëºãººíä êîíöåïöè ãàðãàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ; òóñãàí õýðýãæ¿¿ëíý. Èíãýñíýýð õºäºº îðîí íóòàãò èíòåðíýòèéí õýðýãëýý ºñºõ, ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý  Ñ¿ëæýýíèé äàâõàðäëûã àðèëãàõ; òàðèô áóóðàõ áîëîìæ íýìýãäýíý.120
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Ãàäààäûí çýýë, òóñëàìæèéí ýðãýí òºëºëò,  Ò¿¿íèé çýðýãöýý “Á¿ðòãýë ìýäýýëëèéí íýãäñýí äàìæóóëàí çýýëä¿¿ëýõ ºðèéí àñóóäëûã òîãòîëöîîã áèé áîëãîõ” ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéí õºíãºâ÷ëºõ. õ¿ðýýíä îðîí çàéí ìýäýýëëèéí íýãäñýí äýä á¿òýö, ìýäýýëëèéí ñàí áèé áîëãîõ, òýäãýýðòÖààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà ñóóðèëñàí õàÿãæèëòûí íýãäñýí ñèñòåìòýéõýìæýý áîëîõ, Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðò òóñãàãäñàí õºäºº, îðîí íóòàãò íýã Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëòîä ñóóðèëñàí öýãèéí ¿éë÷èëãýýíèé òºâ áàéãóóëàõ, ñóìäàä ¯íäýñíèé õºãæëèéí öîãö áîäëîãî, ñàëáàðûã èíòåðíýò ïðîòîêîëä ñóóðèëñàí ºãºãäºë õºãæ¿¿ëýõ Çàñãèéí ãàçðûí õºòºëáºð, òºñë¿¿äýä äàìæóóëàõ, ò¿ãýýõ ñ¿ëæýý áàéãóóëàõ, øèëýí òóññàí ºíäºð à÷ õîëáîãäîëòîé ìýäýýëýë, êàáåëüä õàìðàãäààã¿é ñóìäûã øèëýí êàáåëèéí õîëáîîíû ºíäºð òåõíîëîãèéí èííîâàöèéí ñ¿ëæýýíä õîëáîõ, òºðèéí áàéãóóëëàãóóäûí êëàñòåð (Ñèëèêîí âàëåé) áàéãóóëàõ, ºíäºð õóðäíû ñ¿ëæýý, Óëààíáààòàð õîòûí ìýäýýëëèéí òåõíîëîãèéí õ¿íèé íººöèéí ìåòðîïîëèòàí ñ¿ëæýýã òóñ òóñ áàéãóóëàõ ÷àäàâõèéã áýõæ¿¿ëýõ, ìàë÷äûã õîëáîîæóóëàõ, çýðýã äýä á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëò, àðãà ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîë á¿õèé ñóóðèí õýìæýýí¿¿äèéã ýð÷èìòýé õýðýãæ¿¿ëýõ ãàçðóóäûã (òîìîîõîí óóë óóðõàé, õèëèéí øààðäëàãàòàé áàéíà. áîîìò, õóäàëäààíû ÷ºëººò á¿ñ) õàìàðñàí ºíäºð õóðäíû ºðãºí çóðâàñûí ñ¿ëæýý áàéãóóëæ Õºãæëèéí áîäëîãî äýëõèé íèéòèéí ò¿íøëýëèéã öîãö óäèðäëàãà, õÿíàëòûí ñèñòåì õºãæ¿¿ëýõ, õºãæ¿¿ëýõ ìÿíãàíû õºãæëèéí 8 äàõü çîðèëãûí 4 ðàäèî òåëåâèçèéã òîîí òåõíîëîãèä øèëæ¿¿ëýõ çîðèëòóóäûí õýðýãæèëò õàðèëöàí àäèëã¿é áàéíà. çýðýã çîðèëò, àðãà õýìæýýí¿¿ä òóñãàãäñàí Èéìýýñ ÓÈÕ-ààð áàòàëñàí øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò áºãººä äóíä õóãàöààíä (2010-2015 îí) ¿å á¿ðýýð õýðýãæèëòèéí áàéäëûã òîîöîæ áèåëýõýýð øàòòàé õýðýãæ¿¿ëýõ; áàéãàà çîðèëòóóäûã áàòàòãàõ, óäààøðàëòàé áàéãàà çîðèëòóóäûí õýðýãæèëòèéã ýð÷èìæ¿¿ëýõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé þì. 121
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ122
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË 123
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Õ¯ÍÈÉ ÝÐÕÈÉà ÁÀÒÀËÃÀÀÆÓÓËÀÕ, ÇÎÐÈËÃÎ 9 ÀÐÄ×ÈËÑÀÍ ÇÀÑÀÃËÀËÛà ժÃƯ¯ËÝÕ Çîðèëò 22. Õ¯íèé ýðõèéí ò¯ãýýìýë òóíõàãëàëûã õ¯íäýòãýí ñàõèæ, õýâëýë ìýäýýëëèéí ýðõ ת몪ã õàíãàæ, îëîí íèéòýä ìýäýýëëèéã ת몪òýé îëæ àâàõ áîëîìæ îëãîõ ªíªªãèéí áàéäàë “Ìîíãîë Óëñàä õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ ¿íäýñíèé 2008 îí õ¿ðòýë òºëáºðèéí ÷àäâàðã¿é èðãýäýä õºòºëáºð” áàòëàãäñàíààñ õîéø 8 æèë ºíãºð÷ ¿ç¿¿ëýõ õóóëü ç¿éí òóñëàëöààíû çàðäàëä óëñûí áàéíà. Õ¿íèé ýðõèéí ¿íäýñíèé êîìèññîîñ æèë á¿ð òºñ⺺ñ 15 ñàÿ òºãðºãèéã çàðöóóëäàã áàéñàí “Ìîíãîë Óëñ äàõü õ¿íèé ýðõèéí òºëºâ áàéäàë” áîë 2012 îíä 240 ñàÿ òºãðºãèéã çàðöóóëàõààð ¿íäýñíèé èëòãýëèéã ãàðãàæ îëîí íèéòèéí õ¿ðòýýë òºñºâ뺺ä áàéíà. áîëãîäîã. Õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººíèé áîäèòîé õýðýãæèëòýä Çàñãèéí ãàçàðò ìýðãýæëèéí ¿¿äíýýñ Õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ ¿íäýñíèé õºòºëáºðò íèéò 243 çºâëºõ, õàìòðàí àæèëëàõ õºíäëºíãèéí õÿíàëòûí çîðèëò äýâø¿¿ëñýí áºãººä Õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ áàéãóóëëàãóóä ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. ¯íäýñíèé èëòãýë¿¿ä ¿íäýñíèé ìåõàíèçìèéã áýõæ¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð íèéò áîëîí õ¿íèé ýðõèéí òºëºâ áàéäëûí òàëààð 71 çîðèëò, Õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õàíãàõ ÷èãëýëýýð õèéñýí ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä “Õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ íèéò 43 çîðèëò, Õ¿íèé óëñ òºðèéí ýðõ, ýðõ ÷ºëººã ¿íäýñíèé õºòºëáºðèéí õýðýãæèëò òàéëàí” ñàéí õàíãàõ ÷èãëýëýýð íèéò 36 çîðèëò, Õ¿íèé ýäèéí áèø áàéíà. çàñãèéí ýðõèéã õàíãàõ ÷èãëýëýýð íèéò 20 çîðèëò, Õ¿íèé íèéãýì, ñî¸ëûí ýðõèéã õàíãàõ ÷èãëýëýýð Ìÿíãàíû õºãæëèéí ýíýõ¿¿ çîðèëòûí õ¿ðýýíä õ¿íèé íèéò 43 çîðèëò, Îëîí óëñûí ãýðýýíèé áèåëýëò ýðõèéí ò¿ãýýìýë òóíõàãëàëûã õ¿íäýòãýí ñàõèæ áà õÿíàëò ¿íýëãýýã ýð÷èìæ¿¿ëýõ õàíãàõ ÷èãëýëýýð áóé áàéäëûã ¿íýëýõ 6 áàãö øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã íèéò 20 çîðèëò, Õºäºëìºðèéí óäèðäëàãà, çîõèîí ÓÈÕ-ààð áàòàëñàí. Ò¿¿íèé õýðýãæèëòèéí áàéäëûã áàéãóóëàëò, ñàíõ¿¿æèëòèéí ÷èãëýëýýð 36 çîðèëòûã äàðààõü õ¿ñíýãòýýð ¿ç¿¿ëýâ. òóñ òóñ äýâø¿¿ëýí àæèëëàæ áàéíà. Õ¿ñíýãò 36. ÌÕÇ-9-ûí õýðýãæèëòèéí õÿíàëò-øèíæèëãýýíèé øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä ¯ç¿¿ëýëò 2007 2008 2009 2010 2015* Õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñ 0.737 0.745 0.750 0.763 0.83 Ìîíãîë Óëñûí õóóëü òîãòîîìæ îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéí ãýðýý, … 3.4 … … … êîíâåíöýä íèéöýæ áóé òàëààðõè øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý /õóâü/ Ø¿¿õèéí øèéäâýð ã¿éöýòãýëèéí áîäèò áèåëýëò /õóâü/ 68.2 73.4 70.8 51.9 64.5 Òºëáºðèéí ÷àäâàðã¿é èðãýäýä ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áóé 518 431 340 471 … ºì㺺ëºã÷äèéí òîî Óëñ òºð, ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãýýñ õýâëýë, ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí ... 28.5 28.5 … … õàðààò áóñ áàéäëûí òàëààðõè èðãýäèéí òºñººëºë Òºñºâ, ò¿¿íèé çàðöóóëàëòûí òàéëàíã âýá õóóäñàíäàà òîãòìîë ... 70 83 88 … áàéðëóóëäàã òºðèéí áàéãóóëëàãûí òîî *-Çîðèëòîä ò¿âøèí Ýõ ¿¿ñâýð: Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ÿàì; ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîî124
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÄ¿ðñëýë 35. Õºòºëáºðèéí çîðèëòûí õýðýãæèëòèéí çýðýãöýý æåíäýðèéí òýãø áàéäëûã õýðõýí õàíãàæ áàéäàë, õóâèàð áóéã ñóäëàõ çîðèëãîîð ÿëãààòàé õî¸ð èíäåêñèéã 26% àøèãëàæ áàéíà. ¯¿íèé íýã íü æåíäýðèéí10% õºãæëèéí èíäåêñ (ÆÕÈ) þì. Óã èíäåêñèéí øàëãóóð - Õýðýãæèëòûí øàòàíä ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä íü õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñèéã òîîöîõ - Á¿ðýí õýðýãæñýí ãóðâàí ¿íäñýí ¿ç¿¿ëýëòòýé èæèë áºãººä ÿëãàà íü 9% ýìýãòýé÷¿¿äèéã ýðýãòýé÷¿¿äòýé õàðüöóóëàí ñóäëàõ - Òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâààã¿é áîëîìæ îëãîäãîîðîî îíöëîãòîé. Õî¸ð äàõü - Õýðýãæèæ ýõýëñýí èíäåêñ íü ýìýãòýé õ¿íèé íèéãýìä ýçýëæ áóé áàéð ñóóðèéã ýðýãòýé õ¿íòýé õàðüöóóëàí èëýðõèéëýõ Ýõ ¿¿ñâýð: Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ÿàì æåíäýðèéí ýðõ ìýäëèéí õýìæ¿¿ð (ÆÝÌÕ) þì. 55% Æåíäýðèéí õºãæëèéí èíäåêñèéã òîîöîõîä àøèãëàãäàõ ãóðâàí ¿ç¿¿ëýëòèéã òóñ òóñàä íü àâ÷Õºòºëáºðèéí íèéò çîðèëòûí õýðýãæèëòèéí ¿çýõýä çàðèì ¿ç¿¿ëýëòèéí õóâüä ýðýãòýé÷¿¿äèéíõáàéäëûã åðºíõèéä íü àâ÷ ¿çâýë 9 õóâü íü á¿ðýí ýìýãòýé÷¿¿äèéíõýýñ ºíäºð áàéíà. Òóõàéëáàë,õýðýãæñýí, 55 õóâü íü õýðýãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð 2010 îíä 6-22 íàñàíäàà ñóðãóóëüä õàìðàãäàæ áóéòîäîðõîé àðãà õýìæýý àâ÷, àõèö ãàðñàí, 10 õóâü ýðýãòýé÷¿¿äèéí õóâü 86.3 áàéõàä ýìýãòýé÷¿¿äèéíõíü õýðýãæèæ ýõýëñýí áàéíà. Õàðèí 26 õóâèéã 77.2 õóâü, õóäàëäàí àâàõ ÷àäâàðûí ïàðèòåòààðõýðýãæ¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð òîäîðõîé àðãà õýìæýý àâ÷ òîîöñîí íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ ýðýãòýé÷¿¿äèéíõýõëýýã¿é ãýñýí ä¿í ãàð÷ áàéíà. ªºðººð õýëáýë, 74 5680.4 àì.äîëëàð áàéõàä ýìýãòýé÷¿¿äýä 4061.6õóâü íü õýðýãæèæ áàéíà. àì.äîëëàð áàéíà. Õàðèí Ìîíãîë ýìýãòýé õ¿íèé äóíäàæ íàñëàëò 2010 îíä 72.26 æèë áàéõàäÌîíãîë Óëñûí õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñ ñ¿¿ëèéí ýðýãòýé÷¿¿äèéíõ 64.93 æèë áàéíà.æèë¿¿äýä ¿íäýñíèé áîëîí á¿ñ íóòãèéí õýìæýýíäæèë äàðààëàí òàñðàëòã¿é ºññººð áàéãàà õýäèé ÷ Æåíäýðèéí ýðõ ìýäëèéí õýìæ¿¿ð 2010 îíä 0.395îëîí óëñûí ò¿âøèíä äóíäàæ ¿ç¿¿ëýëòòýé îðíóóäûí áàéãàà íü ýäèéí çàñàã, óëñ òºðèéí õ¿ðýý áîëîíòîîíä áàãòàæ áàéíà. Ýíý íü íýã õ¿íä íîãäîõ øèéäâýð ãàðãàõ ò¿âøèíä ýìýãòýé÷¿¿äèéí îðîëöîîäîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý õàðüöàíãóé õàíãàëòã¿é áàéãààã èëýðõèéëæ áàéíà.áàãà áàéãààòàé õîëáîîòîé áàéíà. Ø¿¿õèéí øèéäâýð ã¿éöýòãýëèéí áîäèò áèåëýëòÅðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëü, ìýðãýæëèéí 2005-2008 îíû õîîðîíä ºñ÷, 73.4 õóâüä õ¿ðñýíñóðãàëò, ¿éëäâýðëýëèéí òºâ áîëîí èõ, äýýä ÷, 2009 îíä 70.8 õóâü, 2010 îíä 51.9 õóâü áîëæñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷äûí 6-22 íàñíû õ¿í àìä ýçëýõ áóóð÷ýý. Òºëáºðèéí ÷àäâàðã¿é èðãýäýä ¿éë÷èëãýýõóâü 2010 îíä 2009 îíûõîîñ 1.1 íýãæýýð, íýã ¿ç¿¿ëæ áóé ºì㺺ëºã÷äèéí òîî 2009 îíä 340õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ 907.9 àì.äîëëàðààð ºññºí íü áàéñàí áîë 2010 îíä 471 áîëæ ºñ÷ýý.2010 îíä õ¿íèé õºãæëèéí èíäåêñ 0.13 íýãæýýðíýìýãäýæ, 0.763-ä õ¿ðýõýýð áàéíà. Äîòîîäûí õóóëü òîãòîîìæèéí õ¿ðýýíä õóâü õ¿íèé õàëäàøã¿é ýðõ áîëîí îëîí óëñûí ãýðýý,ÕÕÈ íü õ¿íèé õºãæëèéí åðºíõèé ò¿âøèí, òºëºâ êîíâåíöèòîé øóóä õîëáîãäîõ õóóëèéã ñîíãîí àâ÷,áàéäëûã èëýðõèéëýõ ¿ç¿¿ëýëò áºãººä ò¿¿íèé ¿íýëãýý ºãñíèéã äîîð õ¿ñíýãòýýð õàðóóëàâ. 125
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Õ¿ñíýãò 37. Ìîíãîë Óëñûí íýãäýí îðñîí õ¿íèé ýðõèéí îëîí óëñûí ãýðýý, êîíâåíöèéí õýðýãæèëòèéí ò¿âøèíä ºãñºí øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý Ä/ä Ìîíãîë óëñûí íýãäýí îðñîí õ¿íèé ýðõèéí îëîí óëñûí ãýðýý, êîíâåíöè Îíîî 1 Õ¿¿õäèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè 3.3 2 Õ¿¿õäèéã çýâñýãò ìºðãºë人íä îðîëöóóëàõûí ýñðýã õ¿¿õäèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèä îðóóëàõ íýìýëò ïðîòîêîë 4.1 3 Õ¿¿õäèéã õóäàëäàõ, õ¿¿õäèéí áèåèéã ¿íýëýõ, õ¿¿õäèéã ñàäàð ñàìóóíä ñóðòàë÷ëàõûí ýñðýã õ¿¿õäèéí ýðõèéí òóõàé 2.9 êîíâåíöèä îðóóëàõ íýìýëò ïðîòîêîë 4 ¯íäýñòýí äàìíàñàí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé ãýìò õýðãèéí ýñðýã Íýãäñýí ¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãûí Êîíâåíöèéí 4.2 íýìýëò áîëîõ Õ¿í, ÿëàíãóÿà ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õýä õóäàëäààëàõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, òàñëàí çîãñîîõ, øèéòãýõ òóõàé ïðîòîêîë 5 Ýð¿¿äýí ø¿¿õ áîëîí áóñàä õýëáýðýýð õýðöãèé, õ¿íëýã áóñààð áóþó õ¿íèé íýð òºðèéã äîðîìæëîí õàðüöàæ 2.8 øèéòãýõèéí ýñðýã êîíâåíöè 6 Èðãýíèé áîëîí óëñ òºðèéí ýðõèéí òóõàé îëîí óëñûí ïàêò 4.4 7 Ýäèéí çàñàã íèéãýì ñî¸ëûí ýðõèéí òóõàé îëîí óëñûí ïàêò 4.4 8 Àðüñ ¿íäñýýð àëàã÷èëàõ ¿çëèéí á¿õ õýëáýðèéã óñòãàõ òóõàé îëîí óëñûí êîíâåíöè 4.4 9 Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàéí îëîí óëñûí êîíâåíöè 4.2 10 Ýìýãòýé÷¿¿äèéã àëàã÷ëàõ á¿õ õýëáýðèéã óñòãàõ òóõàé êîíâåíöè 4.3 Íèéò 39 Äóíäàæ ä¿í îíîî 3.9 Ýõ ¿¿ñâýð: Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ÿàì; ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîî Ìîíãîë Óëñûí äîòîîäûí õóóëü òîãòîîìæ Ìîíãîë áàòàëñàí áîëîí íýãäýí îðñîí 145 îëîí óëñûí Óëñûí íýãäýí îðñîí îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéí ãýðýý êîíâåíöè õ¿÷èí òºãºëäºð ìºðäºãäºæ áàéíà. ãýðýý, êîíâåíöèä íèéöýæ áàéãàà òàëààðõ åðºíõèé 2010 îíû ñóäàëãààãààð ãîë õóóëèóäûí òàëààðõè ¿íýëãýý 3.9 îíîîòîé ãàðñàí áàéíà. Ýíý íü ìàíàé èðãýäèéí ìýäëýã îéëãîëò ÿìàð áàéãààã õàðüöóóëæ óëñûí äîòîîäûí õóóëü òîãòîîìæèéí îëîí óëñûí ¿çýõýä 2008 îíû ñóäàëãààíû ä¿íãýýñ áàãà çýðýã õ¿íèé ýðõèéí ãýðýýòýé íèéöýæ áóé áàéäàë Ìîíãîë àõèñàí áàéíà. Òóõàéëáàë, õ¿íèé ýðõòýé ãîë Óëñûí õóâüä “äóíä çýðýã”-èéí ò¿âøèíä áóþó õóóëü õîëáîîòîé Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí õóâüä òîãòîîìæèéã øèíý÷ëýí íèéö¿¿ëýõ øààðäëàãà 2008 îíûõîîñ 5.5 íýãæýýð, ñîíãóóëèéí òóõàé áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. õóóëèéí ìýäëýã 1.0 íýãæýýð òóñ òóñ äýýøèëñýí áàéíà.33 Àæëûí ¿ð ä¿í 2008 îíä õèéãäñýí ¿íýëãýýíýýñ 0.5 íýãæýýð èë¿¿ ãàðñàí áºãººä ýíý íü ¿íäýñíèé 2009-2010 îíä Õàðúÿàòûí òóõàé õóóëüä ººð÷ëºëò õóóëü òîãòîîìæèéã Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí îðóóëñàí áàéíà. Æåíäåðèéí òýãø ýðõèéí òóõàé ãýðýýíä íèéö¿¿ëýõ àæèëä áàãà áîëîâ÷ àõèö ãàð÷ õóóëü, ¯íäñýí õóóëüä íýìýëä ººð÷ëºëò îðóóëàõ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí 2 æèëèéí æóðìûí òóõàé õóóëèéã øèíýýð áàòàëæýý. õóãàöààíä ìàíàé óëñ ͯÁ-ààñ áàòàëñàí Õºãæëèéí Íèéãìèéí áàéäëààð ÿëãàâàðëàõ áàéäàë ãàð÷ áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöè, áàéãàà íü Õ¿íèé ýðõèéí çºð÷ëèéí ãîë áàéð ¯íäýñòýí äàìíàñàí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé ãýìò ñóóðèéã ýçýëæ áàéíà. Õîò, õºäºº, íàñíû áîëîí õýðãèéí ýñðýã Íýãäñýí ¯íäýñòíèé Áàéãóóëëàãûí ÿäóó áàÿíû ÿëãàà, íàìûí õàðúÿàëàë, àæèë àëáàíû Êîíâåíöèéí íýìýëò áîëîõ Õ¿í, ÿëàíãóÿà çèíäàà, õ¿éñýýð ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõ áàéäàë ýìýãòýé÷¿¿ä, õ¿¿õýä õóäàëäààëàõààñ óðüä÷èëàí ºìíºõ îíóóäààñ íýìýãäñýí áàéíà. ßëãàâàðëàí ñýðãèéëýõ, òàñëàí çîãñîîõ, øèéòãýõ òóõàé ïðîòîêîë, ãàäóóðõàëò òºðèéí çàõèðãààíû àëáà (2.63 õóâü) Ýäèéí çàñàã, íèéãýì ñî¸ëûí ýðõèéí òóõàé îëîí áîëîâñðîë (2.64 õóâü), ýð¿¿ë ìýíäèéí (2.73 õóâü) óëñûí ïàêòûí íýìýëò ïðîòîêîëä òóñ òóñ íýãäýí ñàëáàðò ìóó áàéíà.34 îðñîí íü òºð çàñãààñ èðãýäèéíõýý ýðõèéã õàíãàõàä àíõààð÷ áàéãààã õàðóóëæ áàéíà. 33 Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт-2009-2010. УБ., 2010 Ìîíãîë Óëñàä 2010 îíû 12 äóãààð ñàðûí 1-íèé 34 Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт -2009-2010. áàéäëààð 439 õóóëü, Ìîíãîë Óëñûí ñî¸ðõîí УБ., 2010, 14-15-р талууд126
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝËÝäèéí çàñàã, íèéãýì, ñî¸ëûí ýðõèéí òóõàé íü 18-21 íàñíû, 34 õóâü íü 21-26 íàñíû, 6.3 õóâüîëîí óëñûí ïàêòàä ºãñºí øèíæýý÷äèéí ¿íýëãýý íü 26-30 íàñíû ýìýãòýé÷¿¿ä áàéíà. Õîõèðîã÷äûíºññºí ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéõàä Õ¿¿õäèéí ýðõèéí òóõàé 63.4 õóâü íü áóñäàä èòãýí õóóðòàãäñàí, 24.3 õóâüêîíâåíöè áîëîí ò¿¿íèé íýìýëò ïðîòîêîëóóä íü õ¿÷èíä àâòñàí, 7.3 õóâü íü çàð ñóðòàë÷èëãààíäáîëîõ Õ¿¿õäèéã õóäàëäàõ, õ¿¿õäèéí áèåèéã èòãýñýíýýñ õ¿í õóäàëäààëàõ ãýìò õýðãèéí çîëèîñ¿íýëýõ, õ¿¿õäèéã ñàäàð ñàìóóíä òàòàí îðóóëàõûí áîëæýý.35ýñðýã õ¿¿õäèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèä îðóóëàõíýìýëò ïðîòîêîë, Õ¿¿õäèéã çýâñýãò ìºðãºë人íä Ø¿¿õèéí øèéäâýð ã¿éöýòãýëèéí áîäèò õóâü õýìæýýîðîëöóóëàõûí ýñðýã õ¿¿õäèéí ýðõèéí òóõàé 2010 îíä ºìíºõ îíûõîîñ áóóðñàí ¿ç¿¿ëýëòòýéêîíâåíöèä îðóóëàõ íýìýëò ïðîòîêîëóóäàä ºãñºí ãàð÷ýý.¿íýëãýý äîîãóóð ¿ç¿¿ëýëòòýé áàéíà. Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñë¿¿ä, ñýòã¿¿ë÷èäÕ¿íèé ýðõèéã ñàõèí õàìãààëàõ, áîäëîãî áóñäûí íºëººíä äàëäóóð îðîõ áîëîìæèéã õààæòîäîðõîéëîõ, îëîí óëñûí õ¿íèé ýðõèéí ãýðýýíèé çîõèöóóëàëò õèéñýí õóóëü ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòáèåëýëò, ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçàð, ÿàì àãåíòëàãóóä, îðîí îäîîãîîð áàéõã¿é áàéíà. Îäîî ÓÈÕ-ûííóòãèéí òºð çàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóäààñ ãàð÷ õýëýëö¿¿ëãèéí øàòàíä áàéãàà õýâëýë ìýäýýëëèéíáóé õóóëü òîãòîîìæóóä, øèéäâýð íü õ¿íèé ýðõèéí ýðõ ÷ºëººíèé õóóëüä ýíý òàëûí çîõèöóóëàëòûã¿íäñýí çàð÷èì, îëîí óëñûí ãýðýý êîíâåíöèóäàä òóñãàõ øààðäëàãòàé þì. Õýâëýë ìýäýýëëèéíõýðõýí íýãäýæ áóéã Ìîíãîë Óëñûí õ¿íèé ýðõèéí ýðõ ÷ºëººíä òºðººñ ÿìàð íýã õýëáýðýýðêîìèññ õÿíàí õîëáîãäîõ ñóäàëãààã õèéæ, ä¿ãíýëò äàðàìò øàõàëò ¿ç¿¿ëýõ íü áàãàñ÷, õàðèí òºðèéíãàðãàí, æèë á¿ð ÓÈÕ-ä òàíèëöóóëæ áàéíà. Õ¿íèé áîäëîãî, ¿éë àæèëëàãààã ø¿¿ìæëýõ ýð¿¿ë ñàðóóëýðõ çºð÷èãäºæ áàéãàà òàëààð èðãýäèéí ãîìäëûã ¿çýãäëèéí õàæóóãààð òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàíõÿíàí õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãà, óäèðäëàãóóäàä òóøààëòíóóäûí íýð òºðä õàëäàõ, ã¿òãýõ, öóóðõàëøààðäëàãà, çºâëºìæ õ¿ðã¿¿ëæ áèåëýëòèéã õÿíàí òàðààõ çýðýã çºð÷èë áóóðàõã¿é áàéíà. ßëàíãóÿààæèëëàæ áàéíà. 2009 îíä øààðäëàãà 6, çºâëºìæ ñîíãóóëü äºõººä èðýõýýð ýíý áàéäàë óëàì èõ5-èéã õ¿ðã¿¿ëæ áàéñàí áîë 2010 îíä øààðäëàãà áîëäîã.366, çºâëºìæ 8-ûã õ¿ðã¿¿ëæýý, èðãýäýýñ ÕݯÊ-äèð¿¿ëñýí ãîìäîë 2009 îíä 169 áàéñàí áîë 2010 Õ¿ñíýãò 37-ààñ õàðàõàä òºðººñ õýâëýë ìýäýýëëèéíîíä 218 áîëæ òóñ òóñ ºññºí áàéíà. àæèëä îðîëöäîã ãýñýí òºñººëºë èðãýäèéí äóíä ò¿ãýýìýë áàéíà. Òºðººñ õýâëýë ìýäýýëëèéíÕ¿íèé íàéìààíû ãýìò õýðýã ãîëäóó áýëãèéí õýðýãñýëä íºëººëäºãã¿é ãýñýí èðãýä 17.0ìºëæëºã, áîîë÷ëîë, õ¿íèé ýä ýðõòýíèé õóäàëäààíû îð÷èì õóâèéã ýçýëæ áàéíà. Õýâëýë ìýäýýëëèéíõýëáýðýýð èëýð÷ áàéíà. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä õýðýãñëèéí ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ íü õàðààò áàéäàãýíý òºðëèéí ãýìò õýðãèéí ãàðàëò íýìýãäýæ, ãýñýí òºñººëºë ñóäàëãààíä õàìðàãäàãñäûí 40.0õîõèðîã÷äûí òîî ºññººð áàéãàà íü ýíý òàëààð ãàðóé õóâèéã ýçýëæ áàéíà. ¯íäýñíèé õýìæýýíèéòºðèéí áîäëîãûí õ¿ðýýíä òîìîîõîí õýìæýýíèé õýâëýë ìýäýýëëèéí áàéãóóëëàãóóäàä èðãýäèéíàæëóóäûã çîõèîí áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàéã èòãýõ áàéäëûã äàðààõü õ¿ñíýãò 36-ä íýãòãýíõàðóóëæ áàéíà. ¿ç¿¿ëëýý.37Ìîíãîëä 2001 îíä õ¿í õóäàëäààëàõ 2 ãýìò õýðýãá¿ðòãýãäýí øàëãàãäàæ áàéñàí áîë 2010 îíûáàéäëààð 300 ãàðóé õýðýã á¿ðòãýãäýýä áàéíà.Öàãäààãèéí ãàçðààñ ÿâóóëñàí ñóäàëãààãààð 1000ãàðóé ìîíãîë îõèä Ìàêàî, Ñèíãàïóð, Áýýæèí,Ñîëîíãîñò áèåý ¿íýëæ, òýäíèé 300-500 îð÷èì íüñàóí, ìàññàæ, øºíèéí öýíãýýíèé ãàçàðò àæèëëàæ, 35 Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт-2009-2010. УБ., 2010, 29-30-р талуудýäãýýðèéí 70 îð÷èì õóâü íü õ¿÷èðõèéëëèéí 36 Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт-2009-2010.çîëèîñ áîëæ áàéíà. Ñóäàëãààíààñ õàðàõàä íèéò УБ., 2010, 137-р талõîõèðîãîã÷äûí 9.7 õóâü íü íàñàíä õ¿ðýýã¿é, 50 õóâü 37 Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт-2009-2010. УБ., 2010, 138-р тал 127
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Õ¿ñíýãò 38. Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí óëñ òºð, ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí õàðààò áóñ áàéäëûí òàëààðõ èðãýäèéí òºñººëºë (óëñûí äóíäàæ õóâèàð) Á¿ðýí Íèéòëýãäýýã¿é Íèéòëýãäýýã¿é Äóíä çýðýã Íèéòëýãäñýí Ìýäýõã¿é ¯ç¿¿ëýëò íèéòëýãäñýí 2009 2010 2009 2010 2009 2010 2009 2010 2009 2010 2009 2010 Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí 1 10.5 9.35 30.9 39.94 21.7 24.56 15.8 11.92 1.1 0.72 20.0 25.28 óëñ òºðººñ õàðààò áóñ áàéäàë Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýë íü 2 ýäèéí çàñàã, ñàíõ¿¿ãýýñ õàðààò 8.5 8.77 29.3 31.75 21.8 22.43 13.8 11.12 1.0 0.66 25.6 25.28 áóñ áàéäàã Ìîíãîë÷óóä ñàíàë áîäëîî 3 5.3 6.0 18.5 17.12 31.0 29.15 35.0 38.66 6.7 3.82 3.6 5.25 ÷ºëººòýé èëýðõèéëäýã Ýõ ¿¿ñâýð: Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäàëä ãàðñàí ººð÷ëºëò, 2009-2010. ÓÁ. 2010 Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä îëîí íèéòèéí ìýäýýëëèéí á¿ëýãëýë, òîìîîõîí õóâèéí êîìïàíè, ìºíãºòýé õýðýãñë¿¿ä óëñ òºð, ýäèéí çàñãèéí òîäîðõîé õóâü õ¿íèé íºëººíä äàëäóóð îðîõ õàíäëàãà õ¿÷òýé áîëîâ. Õ¿ñíýãò 39. Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýëä èòãýæ áóé èðãýäèéí òºñººëºë (õóâèàð) Õýâëýë ìýäýýëëèéí Îãò èòãýäýãã¿é Èòãýäýãã¿é Äóíä çýðýã Èòãýäýã Á¿ðýí èòãýäýã Ìýäýõã¿é áàéãóóëëàãà 1 ¯íäýñíèé ðàäèî 1.11 4.37 21.13 52.99 10.48 9.93 2 FM ðàäèî 1.71 8.74 29.42 29.56 3.87 26.69 3 Ìîíãîëûí ¯ÎÍÒåëåâèç 0.83 2.82 17.06 56.8 20.11 2.38 4 Õóâèéí òåëåâèç 0.97 7.16 32.8 45.13 6.44 7.49 5 Îðîí íóòãèéí òåëåâèç 1.0 5.09 23.51 35.87 4.73 27.81 6 ªäºð òóòìûí õýâëýë 2.41 11.92 32.52 30.56 3.84 18.75 7 Øàð õýâëýë 8.88 24.36 29.26 12.64 1.69 23.17 Ýõ ¿¿ñâýð: Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí òºëºâ áàéäàëä ãàðñàí ººð÷ëºëò, 2009-2010. ÓÁ. 2010 Ýíýõ¿¿ õ¿ñíýãòýýñ õàðàõàä èðãýä ¯ÎÍÒåëåâèç, àðèëãàõ, ¿¿íòýé óÿëäóóëàí òîãòîîë øèéäâýðèéã ¯íäýñíèé ðàäèîä èë¿¿ èòãýäýã áàéäàë ¿ðãýëæèëñýýð ãàðãàõ, õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä õÿíàëò òàâèõ, áàéíà. Áóñàä õýâëýë, ìýäýýëëèéí õýðýãñýëä èòãýõ øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ á¿õèé àëáàí òóøààëòíóóäûí èðãýäèéí èòãýë èõýýõýí äîîãóóð áàéãàà íü òýä óëñ ìýðãýæèë ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëýõ ÿâäàë ÷óõàë òºðèéí áîëîí ýäèéí çàñàã ñàíõ¿¿ãèéí íºëººëºëä çîðèëò áîëîí òóëãàð÷ áàéíà. äàëäóóð îðñîí áàéäàãòàé øóóä õîëáîîòîé þì.  Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä Ìîíãîë Óëñûí Òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë íýãäñýí îðñîí îëîí óëñûí ãýðýýíä çààñàí àãóóëãà, ¿çýë ñàíààã òóñãàñàí áàéäàã áîëîâ÷  Õóóëü áîëîâñðóóëàõ, áàòëàõ ÿâöàä õóóëèéí ñàëáàð õóóëèóä, òóõàéëáàë, Ýð¿¿ãèéí õóóëü, òºñëèéí àãóóëãà, íýð òîìú¸îã îëîí óëñûí ãýðýý, Ýð¿¿ãèéí áàéöààí øèéòãýõ õóóëü áóñàä õóóëüä êîíâåíöèä íèéö¿¿ëýõ ÿâäàë äóòìàã, ñóäàëãàà õàíãàëòòàé òóñãààã¿éãýýñ òóõàéí êîíâåíöèéí øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, ìýðãýæèëòí¿¿äèéã çààëòûí õýðýãæèëò õàíãàëòã¿é áàéíà. òàòàí îðîëöóóëàõ, ñàíàë ä¿ãíýëòèéã íü òóñãàõ ÿâäàë õàíãàëòã¿é áàéíà.  Õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õàíãàõ ÷èãëýëýýð ãàðñàí õóóëü òîãòîîìæèéã íàðèéâ÷ëàí òîäîðõîé  ßàì, àãåíòëàã, îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû áîëãîõ ÿâäàë øààðäëàãàòàé áàéíà. Òóõàéëáàë, ãàðãàæ áóé øèéäâýð íü õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã ¯íäýñíèé öººíõèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ, õàíãàõ õóóëü òîãòîîìæ, îëîí óëñûí ãýðýý õ¿íèéã óëñ òºðèéí ¿çýë áîäëîîð íü ÿëãàâàðëàõ, êîíâåíöèóäòàé çºð÷èëäºõ ÿâäàë áàéãààã ãàäóóðõàõ ÿâäàëòàé õèéõ òýìöëèéã ýðõ ç¿éí òîäîðõîé çîõèöóóëàëòààð äýìæèõ íü ÷óõàë áàéíà.128
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Õ¿íèé íàéìàà, õ¿÷èðõèéëëèéí ýñðýã áîëîí õîëáîãäîõ çîõèöóóëàëòóóäûã íàðèéâ÷èëæ ãàäààäûí èðãýíòýé ãýð á¿ë áîëæ àìüäðàõ òóñãàæ ºãºõ; èðãýäýä çóó÷ëàõ, õ¿¿õäèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ, áýëãèéí ìºëæëºãèéã òàñëàí  Áîîë÷ëîë, áîîëûí õóäàëäàà áàéõã¿é ÷, ýíý çîãñîîõ ÿâäàëòàé õèéõ òýìöëèéí õóóëü ýðõ ç¿éí òàëààð òóñãàéëàí çîõèöóóëñàí ¿íäýñíèé ýðõ çîõèöóóëàëòûã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ õýðýãòýé. ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áèé áîëãîõ; Ýìçýã á¿ëãèéí èðãýäèéí ýðõèéã çîõèöóóëñàí  Àðüñ, ¿íäñýýð àëàã÷èëàõ ¿çëèéí á¿õ õýëáýðèéã îëîí óëñûí ãýðýýíä íýãäýí îðñîí íü óñòãàõ òóõàé îëîí óëñûí êîíâåíöèéí 16 äóãààð ñàéøààëòàé õýäèé ÷ òýäãýýð èðãýäèéí íýð òºð ç¿éëä õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéã íèéö¿¿ëýõ, ýìçýã áàéäëûã íü õ¿íäýòãýõ òàëààð òóñãàéëñàí ¿¿íòýé óÿëäóóëàí Çàõèðãààíû õàðèóöëàãûí õóóëèéí çîõèöóóëàëò áàéõã¿éãýýñ êîíâåíöèéí òóõàé, Áîëîâñðîëûí òóõàé, Ãýð á¿ëèéí çààëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ, îëîí óëñûí ºìíº õ¿ëýýñýí õ¿÷èðõèéëëèéí òóõàé õóóëèóäàä ººð÷ëºëò ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõýä õ¿íäðýë ó÷èð÷ áàéíà. îðóóëàõ; Õýâëýë ìýäýýëëèéí õàðààò áóñ áàéäëûã  Ýð¿¿äýí ø¿¿õ áîëîí áóñàä õýëáýðýýð àðèëãàõ, ìýäýýëýë îëæ àâàõ ýðõ ÷ºëºº, õýðöãèé, õ¿íëýã áóñààð áóþó õ¿íèé íýð õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí øóäàðãà ¿éë òºðèéã äîðîìæëîí õàðüöàæ øèéòãýõèéí àæèëëàãààã õàíãàõ àæëûã õóóëèàð íàðèéí ýñðýã êîíâåíöèä çààñàí “ýð¿¿äýí ø¿¿õ” çîõèöóóëàõ àæëûã õîéøëóóëàõã¿é øèéäýõ ãýñýí òîäîðõîéëîëòòîé ¿íäýñíèé õóóëèéí øààðäëàãà áàéíà. òîãòîîìæèéí àãóóëãûã íèéö¿¿ëýí íàðèéâ÷ëàõ;Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà õýìæýý  Õ¿¿õäèéí ýðõèéí òóõàé êîíâåíöèéí çààëòóóäàä ¿íäýñíèé õóóëü òîãòîîìæèéí çîõèöóóëàëòûã Ìîíãîë Óëñûí õóóëèéã Ìîíãîë Óëñûí îëîí íèéö¿¿ëýõòýé õîëáîãäóóëàí øèíý÷ëýí íàéðóóëæ óëñûí ãýðýý, êîíâåíöèä íèéö¿¿ëýõäýý ñóäàëãàà áóé ãýð á¿ëèéí õóóëèéí òºñºëä êîíâåíöèéí øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, ìýðãýæèëòí¿¿äèéã 16, 19 ä¿ãýýð ç¿éëèéí çîõèöóóëàëòûã òóñãàõ; òàòàí îðîëöóóëæ, ñàíàë ä¿ãíýëòèéã íü ãàðãóóëàí òóñãàõ àæëûã òîãòìîëæóóëàõ;  Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñëèéí õàðààò áóñ áàéäëûã õàíãàõ, ìýäýýëëèéí ýðõ ÷ºëººã õàíãàõ Îëîí óëñûí ãýðýý êîíâåíöèéí òàéëàíã ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã áèé áîëãîõ; õóãàöààíä íü èëãýýõ, ͯÁ-ûí õîðîîäîîñ èðñýí çºâëºìæèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäëûã ñàéæðóóëàõ;  Õ¿í á¿ðèéí õ¿ðýëöýõ¿éö àìüæèðãààòàé áàéõ ýðõèéí àñóóäàë ìàíàé óëñûí õóâüä Îëîí óëñûí ãýðýý, êîíâåíöèéã îëîí íèéòýä àíõààðàë òàòàæ áàéíà. Àæèëã¿é ÿäóó, íýí ñóðòàë÷ëàõ, òºâ áîëîí îðîí íóòãèéí çàõèðãààíû ÿäóó÷óóäûí çýðýãöýýãýýð “õºäºëìºð ýðõýëäýã” áàéãóóëëàãûí àæèëòíóóä, óäèðäëàãóóäûí ÿäóó÷óóäûí òîî èõ, òºäèéëºí áóóðàõã¿é, ìýðãýæëèéí ìýäëýãèéã äýýøë¿¿ëýõ ñóðãàëòûã öàëèí õºëñ íü “õóâèéí áîëîí àì á¿ëèéíõýý áàéíãà çîõèîí áàéãóóëàõ òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ; àõóé àìüæèðãààã õ¿íèé çýðýãòýé àâ÷ ÿâàõàä õ¿ðýëöýõ¿éö” õýìæýýíä áàéæ ÷àäàõã¿é áàéãàà Õºãæëèéí áýðõøýýëòýé õ¿ì¿¿ñèéí ýðõèéí íü Õ¿íèé ýðõèéí Ò¿ãýýìýë Òóíõàãëàëààð òóõàé êîíâåíöèä ìàíàé óëñ íýãäýí îðîîä 1 æèë áàòàëãààæóóëñàí õ¿íèé ñóóðü ýðõ çºð÷èãäºõºä áîëæ áàéãàà õýäèé ÷ òóõàéí èðãýäèéí õóâèéí õ¿ðãýæ áàéíà. ßëàíãóÿà, Ìîíãîë Óëñûí ýäèéí õàëäàøã¿é áàéäàëòàé õîëáîîòîé ýðõ ç¿éí çàñàãò íààøòàé ººð÷ëºëò ãàð÷ áàéãàà ºíºº çîõèöóóëàëòóóä ¿íäýñíèé õóóëü òîãòîîìæèä ¿åä õ¿í á¿ð “õ¿ðýëöýõ¿éö àìüæèðãààòàé áàéõ” íèéòëýã áàéäëààð õóóëü÷ëàãäñàí ãýæ øèíæýý÷ ýðõèéã áàòàëãààæóóëàõ àðãà õýìæýý àâàõ; íàð ¿çæýý. Ýíý íü íýã òàëààñ ýäãýýð èðãýäèéí ýðõèéã áàòàëãààæóóëñíààðàà ñàéí òàëòàé ÷  2010 îíû 11 ä¿ãýýð ñàðä ͯÁ-ûí Õ¿íèé ýðõèéí íºãºº òàëààñ ýìçýã á¿ëãèéí èðãýä íèéòëýã Ǻâëºë Ìîíãîë Óëñûí õ¿íèé ýðõèéí òºëºâ çîõèöóóëàëòûí “ãàäíà ¿ëäýõ” ýðñäýëòýé òóë áàéäëûã õýëýëöýæ, 126 ç¿éë á¿õèé çºâëºìæ 129
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ ãàðãàñàí áºãººä ¿¿íèé ìºðººð õýðýãæ¿¿ëýõ  Ìîíãîë Óëñûí íýãäýí îðñîí îëîí óëñûí ãýðýý, àæëûí òºëºâëºãººã õýðýãæ¿¿ëýõ, øààðäàãäàõ êîíâåíöèóäûã ýõ õýëíýý îð÷óóëäàã àëáûã õºðºíãèéã óëñûí òºñºâò òóñãàõ; Ãàäààä õàðèëöààíû ÿàìíû õàðüÿàíä áàéãóóëàõ;  Õ¿íèé ýðõèéí ¯íäýñíèé Êîìèññ, èðãýíèé  Ìîíãîë Óëñûí íýãäýí îðñîí îëîí óëñûí ãýðýý íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóä çýðýã õ¿íèé ýðõèéí êîíâåíöèóäûã áàãòààñàí òóñãàé öóâðàë áîòü õºíäëºíãèéí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãóóäûã ãàðãàõ; áýõæ¿¿ëýõ;  Ìîíãîë Óëñûí íýãäýí îðñîí îëîí óëñûí ãýðýý, êîíâåíöèéã ø¿¿õèéí ïðàêòèêò õýðýãëýõ ÿâäëûã ºðãºæ¿¿ëýõ. Çîðèëò 23. Àðä×èëëûí ¯íäñýí çàð×èì, õýâ ìàßãèéã àìüäðàëä õýâø¯¯ëýõ ªíªªãèéí áàéäàë ãàð÷ áàéæýý. Òºðèéí áîëîí îðîí íóòàã, çàðèì àãåíòëàã, áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààíû Ìîíãîëûí àðä÷èëàë ºíãºðñºí 20 æèëä õýð òàëààðõè èðãýäèéí òºñººëëèéã 2009, 2010 îíû óðàãøèëñàí ÿìàð ò¿âøèíä õ¿ðýýä áàéãàà áîëîí ñóäàëãààãààð àâ÷ ¿çæýý. íèéãýìä õýð òºëºâøèæ áàéãàà òàëààð ñóäàëãààíû íýëýýä àæèë õèéãäýæ çîõèõ ä¿ãíýëò¿¿äèéã ºã÷ Ñóäàëãààíû ä¿íãýýð èðãýäýä ¿éë÷èëäýã óëñ áàéíà. òºðèéí óäèðäëàãóóä, çàðèì áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààã èðãýä òààðóóõàí, äóíä çýðýã ãýæ Ìîíãîëûí àðä÷èëëûí ºíººãèéí õ¿ðñýí ò¿âøèíã ¿íýëñýí áàéíà. ̺í òºðèéí áàéãóóëëàãóóäàä íýãòãýí öýãíýæ ¿çâýë, àðä÷èëàëä øèëæèõ òºâºãòýé èòãýõ îëîí íèéòèéí èòãýë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä áóóðæ öàã ¿åèéã àðäàà îðõèæ, àðä÷èëëûã òºëºâø¿¿ëýõ, áîëçîøã¿é áàéãàà òàëààð äóðüäñàí áàéíà. áýõæèëòèéã õàíãàõ õàðèóöëàãàòàé ¿åäýý îðîîä áàéãààã Ìîíãîë Óëñûí ØÓÀ-ûí ôèëîñîôè, Àðä÷èëëûí ¿íäñýí çàð÷èì õýðõýí õýðýãæèæ ñîöèîëîãè, ýðõèéí õ¿ðýýëýíãýýñ ãàðãàñàí áóéã õàðóóëäàã íýã ãîë ¿ç¿¿ëýëò áîë óëñ òºðèéí “Ìîíãîëûí àðä÷èëëûí òºëºâøèë” ñýäýâò íàìóóäûí òºëºâøèë þì. “Ìàíàé íàìóóä ºíãºðñºí ñóäàëãààíû á¿òýýëä äóðäæýý. 20 æèëèéí õóãàöààíä óëñ òºðèéí ¿éë àæèëëàãààíû çîõèõ òóðøëàãà õóðèìòëóóëæ àëäàà, îíîîí äýýðýý Àðä÷èëëûí ãîë çàð÷ìóóäûí íýã áîëîõ “Àðä ñóðàëöàí òºëºâøèí áîéæèõ ºñºëòèéíõýý íýëýýä ò¿ìýí òºðèéí ýðõ áàðèõ” àñóóäàë òºëººëëèéí õýñãèéã òóóëñàí íü òîäîðõîé áîëîâ÷ óëñ òºðèéí àðä÷èëëûí õýëáýðýýð ÿàæ õýðýãæèæ áàéãàà íü íàì õýìýýõ á¿õýë àìüä îðãàíèçìûí õóâüä á¿ðýí àðä÷èëñàí òºðèéí áàéãóóëàìæóóä, òýäãýýðèéí òºëºâøèí öýãöýð÷ àìæààã¿é áàéíà. ªíººäºð òýíöâýð ÿàæ õàíãàãäàæ áàéãààãààð áóþó òºðèéí Ìîíãîëä äýëõèéí ñîíãîäîã óëñ òºðèéí íàìóóäòàé áàéãóóëëàãóóäûí òºëºâøèë, ¿éë àæèëëàãààíû ä¿éõ õýìæýýíèé íàìóóä õàðààõàí á¿ðýëäýæ òàëààðõ èðãýäèéí ¿íýëãýýãýýð èëýðõèéëýãääýã àìæààã¿é, ººðèéí îðíû óëñ òºðèéí àìüäðàëûí áàéíà. ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí õîðîîíîîñ ºíººãèéí ºâºðìºö îíöëîãèéã òóñãàñàí íàìóóä ýðõëýí ãàðãàäàã ªðõèéí íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí áàéãàà þì.”38 ãýæýý. ñóäàëãààíä “Àðä÷èëñàí çàñàãëàë” õàâñðàëò ìîäóëèéã 2008 îíîîñ áèé áîëãîí æèë á¿ð 3744 Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä óëñ òºðèéí íàìóóäàä èòãýõ èðãýíýýñ ñóäàëãàà àâ÷ áàéíà. Ýíý ìîäóëèàð òºðèéí èðãýäèéí èòãýë áóóðàõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Ýíý áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààíû òàëààðõè íü íàìóóäûí ÿâóóëæ áóé ¿éë àæèëëàãàà èðãýäèéí èðãýäèéí òºñººëëèéã ãàðãàäàã. Àðä÷èëëûí ¿íäñýí ñýòãýëä õ¿ðýõã¿é, óëñ îðíîî õºãæ¿¿ëýõ, àþóëã¿é çàð÷èì, õýâ ìàÿã àìüäðàëä õýâø¿¿ëýõ ÷èãëýëýýð áàéäëûã õàíãàõ, áàéãàëü îð÷íîî õàìãààëàõ, õèéñýí ýõíèé ñóäàëãààíä èðãýä íèéãìèéí äààòãàë, ÿäóóðëûã áóóðóóëàõ òàëààð íàìóóäààñ òºð çàñãèéí õàëàìæèéí áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààíä øèéäâýðò òóñãàí õýðýãæ¿¿ëæ áóé àæëûí ¿ð ä¿íã ñýòãýë õàíàìæòàé, õàðèí óëñ òºðèéí áàéãóóëëàãà, ýð÷èìæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàéã õàðóóëæ áàéíà. èðãýäèéí òºëººëëèéí áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààíä ñýòãýë äóíäóóð áàéíà ãýñýí ä¿í 38 ШУА. ФСЭХ. Монголын ардчиллын төлөвшил. Судалгааны бүтээл. УБ., 2011. 95-р тал130
  • ¯ÍÄÝÑÍÈÉ ÄªÐªÂ ÄÝÕ ÈËÒÃÝË Ä¿ðñëýë 36. Íàìä õàíäàõ èðãýäèéí èòãýë 39 Õ¿ñíýãò 40. ÒÁÁ õýðõýí àæèëëàäàã òàëààðõ ¿íýëýìæ,40 õóâèàð 40 2005 2008 2010 35 35 33 1 Ìàø ñàéí àæèëëàäàã 3.3 2.4 2.2 30 28 28 2 Ñàéí àæèëëàäàã 7.9 8.2 9.5 25 3 Äóíä çýðýã àæèëëàäàã 35.2 33.8 34.6 20 21 4 Áàãà àæèëëàäàã 17.6 25.2 21.1 20 18 5 Îãò àæèëëàäàãã¿é 11.3 0.0 9.9 15 6 Õàðèóëæ ìýäýõã¿é 23.0 30.4 22.8 10 7 Õàðèóëààã¿é 1.7 0.0 0.0 5 Íèéò 100.0 100.0 100.0 0 1997 1999 2000 2003 2004 2006 2008 Èðãýäèéí îðîëöîîíû õýëáýð¿¿äèéã Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí Õóóëüä ¿íäñýíä íü òóñãàñàí áîëîâ÷ õóóëèéí“Íàìä õàíäàõ èðãýäèéí èòãýë” ñóäàëãàà íü 2008 ýíý çààëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ ìåõàíèçìûã íàðèéâ÷ëàíîíîîñ õîéø õèéãäýýã¿é áàéãààä õàðèí óëñ òºðèéí çààñàí õóóëü òîãòîîìæ ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòíàìûí ðåéòèíãèéí ñóäàëãààãààð íàìóóäûí íýðõ¿íä èõýýõýí óíàæ áóé ä¿ð òºðõ õàðàãäàæ áàéíà. äóòàãäàæ áàéíà. Äîîðõè õ¿ñíýãòýýð ÒÁÁ-ûí òàëààðõè èðãýäèéí ¿íýëýëòèéã ¿çýæ áîëíî.Äýëõèéí îëîí îðíû õºãæëèéí òóðøëàãààñ õàðàõàäèðãýíèé íèéãìèéí ¿¿ðýã îðîëöîî íü àðä÷èëëûí Õ¿ñíýãò 40-ººñ õàðàõàä, èðãýíèé íèéãìèéííýã ãîë çàð÷èì áîëäîã áàéíà. Èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäûí òºëºâøèë òºãñ ñàéíã¿é áàéíà.òàëààð ÿíç á¿ðèéí ñóäàëãàà ìýäýýëýë áàéãàà Èõýíõè ÒÁÁ íü õ¿í àìûí òºâëºðºëºº äàãàæáîëîâ÷ òýäãýýðèéí òîî áàðèìò íèëýýä çºðººòýé íèéñëýë õîòîä áàéãàà, í¿¿äëèéí ñî¸ë èðãýíøëèéíó÷èð ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà áîëîõ Ìîíãîë ºâºðìºö áàéäàëä íèéöýæ á¿òýö çîõèîí áàéãóóëàëòÓëñûí ØÓÀ-ûí Ôèëîñîôè, ñîöèîëîãè, ýðõèéí íü òºãºëäºð溺ã¿é, ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä õ¿íäðýëòýéõ¿ðýýëýíãýýñ õèéñýí “Ìîíãîëûí àðä÷èëëûí áàéãàà íü ýíäýýñ õàðàãäàæ áàéíà. ÒÁÁ-óóä ¿íäñýíòºëºâøèë” ñóäàëãààíû á¿òýýëýýñ ãîëëîí àâ÷ ýíä ÷èã ¿¿ðãýý õýð çýðýã áèåë¿¿ëæ áàéãààã èðãýäýýðîðóóëëàà. Òºð íü íèéãìèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëäàã ¿íýë¿¿ëýõýä èðãýäèéí äóó õîîëîé áîëæ àæèëëàõ,áîë õóâü õ¿íèé ýðõ àøãèéã èðãýíèé íèéãýì ¿¿ðãýý áîëîìæèéí áèåë¿¿ëæ áóé áàéäàë õàðàãäàæõàìãààëäàã áºãººä ýíý õî¸ð çºâ çîõèöîëäîí áàéíà.õºãæñºíººð àðä÷èëëûã òºëºâø¿¿ëýõýä ãîëëîõ¿¿ðýãòýé. Èðãýíèé íèéãìèéã õºãæ¿¿ëýõ îð÷íûã Õ¿ñíýãò 41. ÒÁÁ-óóä ¿íäñýí ÷èã ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæòºð áèé áîëãîæ ºãäºã áàéíà. ¯¿íèé äàãóó òºðèéí ÷àääàã ãýæ ¿çñýí îðîëöîã÷äûí õàðèóëò,41 õóâèàðáóñ áàéãóóëëàãûí (èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãà Òèéìãýñýí ¿ã) Çàñãèéí ãàçàðòàé õàìòàð÷ àæèëëàõ ¯ç¿¿ëýëò 2005 2008 2010æóðìûã áàòëàí ìºðäºæ áàéãàà áºãººä 2010 îíû 1 Èðãýäèéí äóó õîîëîé áîëäîã 25.0 28.3 34.1áàéäëààð 8329 ÒÁÁ àæèëëàæ áàéíà. ÒÁÁ-ûí 80ãàðóé õóâü íü íèéñëýë õîòîä áàéãàà áºãººä ¿éë Òºð çàñãèéí øèéäâýðò 2 17.1 22.6 25.2 íºëººëäºãàæèëëàãààíûõàà 90 ãàðóé õóâèéã ãàäààäûí îëîíóëñûí áàéãóóëëàãààñ äýìæëýã àâ÷ ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ Íóòãèéí óäèðäëàãûí øèéäâýðò 3 17.7 13.5 21.6 íºëººëäºãáàéíà. Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ ÒÁÁ-ûã ñàíõ¿¿ãèéí õóâüä äýìæèõ ÿâäàë õºðºí㺠Íèéãìèéí ýðõ àøãèéã 4 19.9 24.7 26.3 õàìãààëäàãñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðýýñ õàìààðàí õÿçãààðëàãäìàë, Ãèø¿¿äèéí ýðõ àøãèéãöººí áàéãóóëëàãûã ãýðýýíèé äàãóó ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ 5 31.4 22.7 26.2 õàìãààëäàãáàéíà. Õàðèí ñóäàëãààíû àæëóóäûã ÒÁÁ-ààð Ãàäààäûí òóñëàìæààñ ìºíãºã¿éöýòã¿¿ëýõýä çîõèõ õýìæýýíèé ñàíõ¿¿æèëòèéã 6 28.0 13.7 24.7 õ¿ðòýõ àðãàîëãîäîã. Ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä òºðèéí çàðèì ÷èã¿¿ðãèéã ÒÁÁ-ààð ã¿éöýòã¿¿ëýõ àæèëä çàðèì àõèöãàð÷ áàéíà. 40 МХЗ-9 төсөл. НҮБХХ. Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан өөрчлөлт- 2009/2010. УБ., 2010. 105-р тал39 ШУА. ФСЭХ. Монголын ардчиллын төлөвшил. Судалгааны бүтээл. 41 МХЗ-9 төсөл. НҮБХХ. Ардчилсан засаглалын төлөв байдалд гарсан УБ., 2011. 95-р тал өөрчлөлт- 2009-2010. УБ., 2010. 106 -ртал 131
  • ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÌßÍÃÀÍÛ ÕªÃÆËÈÉÍ ÇÎÐÈËÒÓÓÄÛÍ ÕÝÐÝÃÆÈËÒ Èðãýä, áàéãóóëëàãûí óëñ òºðèéí ñî¸ë áîë îíöãîé àíõààðàõ øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà. àðä÷èëëûí ãîë çàð÷ìóóä õýðõýí õýðýãæèæ áóéã õàðóóëàõ íýã ¿ç¿¿ëýëò áîëäîã. Óëñ òºðèéí ñî¸ëûí  Òºðèéí ìýðãýøñýí àëáàí õààã÷èéã áýëòãýõ, òºëºâøèë õýð áàéãàà, ò¿¿íèéã èðãýä õýðõýí òºðèéí àëáàíû øèíý÷ëýëèéí òàëààð íýãäñýí õýâø¿¿ëæ áóé òàëààð õèéãäñýí ñóäàëãàà ñ¿¿ëèéí áîäëîãîã¿é áàéíà. æèë¿¿äýä áàãà áàéíà. Ýíý àñóóäëûã õºíäºæ ÿðèõ  Òºð çàñàã, èðãýíèé íèéãìèéí áàéãóóëëàãóóäûí íü èðãýä, óëñ òºðèéí íàìóóäûí ò¿âøèíä òºäèé ë õàìòûí àæèëëàãààã ñàéæðóóëàõ, ÒÁÁ-óóäûí ¿éë õàíãàëòòàé áóñ áàéíà. Óëñ òºðèéí ñî¸ëä òºð, óëñ àæèëëàãààã èäýâõèæ¿¿ëýõ ìåõàíèçìûí õóóëü òºðèéí íàì ãîë ¿¿ðýãòýé áºãººä ìýäýýæ õýðýã ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëò áèé áîëãîõ øààðäëàãàòàé ñî¸ë ãýäýã íü õóâü õ¿íòýé õîëáîîòîé. Èéìýýñ áàéíà. òºðèéí ºíäºð àëáàí òóøààëòíóóäûí ¸ñ ç¿é, óëñ òºðèéí ñî¸ë, óëñ òºðèéí íàìóóäûí òºëºâøèë íü  Íèéãýìä óëñ òºðèéí áîëîí èðãýíèé ñî¸ëûã óëñ òºðèéí ñî¸ëûã èë¿¿ òîäîðõîé õàðóóëäàã. äýýøë¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí ýðõ ç¿éí áîëîí áîëîâñðîë, ãýãýýðëèéí áîäèò ¿éë àæèëëàãààã ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé ¸ñ ç¿éí ä¿ðìèéã 2009 îíû 4 èäýâõèòýé ÿâóóëàõ áèåý äààñàí áîäëîãî, ä¿ãýýð ñàðä õýëýëöýæ áàòàëñàí áºãººä óã ä¿ðìýíä õºòºëáºð áîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ íü ÷óõàë “Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿íèé òºðèéí áàéíà. àëáàíä áàðèìòëàõ çàð÷èì, ¸ñ ç¿éí õýì õýìæýýã òîãòîîí ìºðä¿¿ëæ, òºðèéí ¿éë àæèëëàãààã  Íóòãèéí óäèðäëàãûí áàéãóóëëàãóóäûí ÷àäàâõè õóóëèéí õ¿ðýýíä ÿâóóëàõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ, ñóë, õºðºí㺠ñàíõ¿¿ãèéí áîäèò ýðõ ìýäýë õóâèéí àøèã ñîíèðõîëûí íºëººë뺺ñ õàìãààëàõ, õàíãàëòã¿é, òºâëºðëèéã ñààðóóëàõ, îðîí íóòàãò òºð îëîí íèéòèéí èòãýëöëèéã áýõæ¿¿ëýõýä ýíý ýðõ ìýäýë øèëæ¿¿ëýõ àæèë óäààøðàëòàé áàéíà. ä¿ðìèéí çîðèëãî îðøèíî” ãýæ çààñàí áàéíà. ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé ¸ñ ç¿éí ä¿ðýì íü Ìîíãîëûí Öààøèä àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí àðãà òºðèéí õºãæèëä ïàðëàìåíòûí äîòîðõ óëñ òºðèéí õýìæýý ýð¿¿ë ñî¸ë, çºâ õàíäëàãûã òîãòîîõîä ýåðýã íºëºº ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîòîé þì. Ýíäýýñ ìºí áóñàä òºðèéí áàéãóóëëàãà, èðãýä ¿ëãýð æèøýý àâàõ ñàéí òàëòàé.  Òºð çàñãèéí áàéãóóëëàãóóä ¿éë àæèëëàãààíû òýíöâýðòýé áàéäëûã õóóëèéí õ¿ðýýíä Ìîíãîë äàõü óëñ òºðèéí ñî¸ëûí òºëºâøëèéí ñàéæðóóëàõ øààðäëàãàòàé çàðèì õóóëüä òàëààð ñóäàëãààíû á¿òýýë¿¿äýä òºëºâøëèéí ¿éë öàã àëäàëã¿é íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ, ÿâö óäààí áºãººä òºâºã áýðõøýýëòýé çàìûã òóóëæ ÿëàíãóÿà, óëñ òºðèéí íàìóóäûí òºëºâøèëòòýé áàéíà, çàðèì òàëààð îëñîí àìæèëòààñàà óõðàõ óÿëäóóëàí óëñ òºðèéí íàìûí òóõàé õóóëü áîëîí ¿çýãäýë àæèãëàãäàæ áàéíà çýðãýýð ä¿ãíýæýý. ñîíãóóëüòàé õîëáîîòîé ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàëòûã ñàéæðóóëàõ; Èðãýäèéí óëñ òºðèéí ñî¸ë, ¸ñ ç¿é íü íèéãìèéí  Õóóëü òîãòîîõ áîëîí çàõèðãàà