KREU V PROBLEMATIKAT E STOME DHE E ARDHMJA E ZHVILLIMIT TURISTIK                                 NË SHQIPËRI DHE MAL TË ZI...
një degë me leverdi ekonomike ku valuta e huaj dhe turizmi masiv u pa si mundësi tëzhvillimit socio-ekonomik të vendit. Ng...
malazeze u dobësua shumë. Në këtë mënyrë Mali i Zi humbi tregjet e njohura turistike,siç ishte p.sh. tregu gjerman dhe i E...
Në Shqipëri rreth 70 % e investimeve direkte të huaja janë përqëndruar në aksin Tiranë -Durrës, ndërsa pjesa tjetër në zon...
heqjen e barierave për të huajt me qëllim marrjen e lejeve për të blerë truall për një periudhë99 vjeçare etj. Të gjitha k...
hotel megjithatë kriza finacire do të ndikoj që ndërtimi i hotelit te planifikuar nuk do tëbëhet realitet edhe për një per...
Shqipëria dhe Mali i Zi duhet të mësojnë nga gabime të tilla në mënyrë që të ruhet mjedisijetik, të mos dëmtohet dhe të mo...
KAPACITETET       KAPACITETET                                                                                        INDIR...
Skema 2: Faktorët përcaktues të një destinacioni turistik                                             Fokusimi i          ...
shifrën e 111.700, nga të cilët (100.000 në bregdet dhe 11.700 në pjesën kontinentale tëvendit).151 Në bazë të analizës mu...
aktualisht zënë rreth 64 % dhe hotelet me pesë yje përbëjnë vetëm 3 % të strukturës sëpërgjithshme të hoteleve në vend. Kr...
dhe hotelet e kategorive tjera zinin vetëm 1 %152. Tashmë kjo strukturë ka ndryshuar.Kjo më së miri mund të vërehet edhe n...
Harta 5. Harta turistike e Malit të Zi dhe e përqindjes së kapaciteve akomoduse                                           ...
Si rezultat i zhvillimeve që po perjeton turizmi në Mal të Zi kapacitetet e vendosjes duhet të zhvillohen me ritimin e kër...
Graf. 13: Numri i hoteleve në Shqipëri në vitet 2000-2010Burimi: MTKRS-së Shqipëris     Graf. 14: Numri i shtretërve në Sh...
Burimi: MTKRS-së Shqipëris
Trajuar në aspektin global struktura e kapaciteteve të vendosjes, si në Mal të Zi ashtu edhe nëShqipëri, paraqitet jo shum...
Infrastruktura komunale përbën faktor kyç në zhvillimin e turizmit. Kjoinfrastrukturë është e bazuar kryesisht në rrjetin ...
të ndikoj në trajtimin më te mirë të mbetjeve urbane. Një Landifld i tillë është ndërtuarnë komunën e Bushatit në Shkodër,...
Foto.11. Parku Kombëtar Theth – ( N.Avdiu Korrik 2011)Në shumë zona turistike si bregdetare, malore, historiko – kulturore...
Foto .12. Sinjalistikë turistike në Theth – ( N. Avdiu Korrik 2011 )                Foto .13. Edhe ketu zhvillohet turizem...
Në Mal të Zi sinjalistika turistike paraqitet më mirë si në zonën bregdetare, ashtu edhenë atë malore dhe në zonat e tjera...
probleme në furnizimin me energji elektrike. Si Shqipëria dhe Mali i Zi disponojnëresurse të mjaftueshme hidroenergjetike,...
5.3. Roli i transportit ne zhvillimin e turizmitTransporti sot në Shqipëri dhe Mal të Zi përbën një shtyllë kryesore të ek...
Shqipëria dhe Mali i Zi janë pjese te Rrjetit SEETO162. Korridori me i rëndësishëm nekëtë zone është segmenti i rrugës Shk...
 Rrugën për në Plazhin e Divjakës        Rruga Fier – Seman        Rruga Laç – Patok        Rruga për të Gjiri i Lalzi...
turisti nga Podgorica që preferon ti kaloj pushimet në Tivar ose Ulqin i duhet vetëm 45minuta kohë që të arrijë në këto pi...
Një pjesë e këtyre porteve shërbejnë kryesisht për lëvizjet e njerëzve dhe të mjeteve përqëllime turistike. Përmëndim këtu...
në këtë lloj transporti, i cili solli pjesërisht dhe një frenim në zhvillimin e turizmit, ështëMemorandumi i skafeve, i ci...
iu mundëson këtë lloj transproti. Kjo për Shqipërin do të kërkonte ndërtimin eaeroportëve të reja në qytetet bregdetare si...
turistik si hekurudhë më e rëndesishme është ajo Tivar-Beograd, nga e cila vijnë pjesamë e madhe e turistëve kryesisht nga...
Në tabelën e mëposhtme mund të vrehet se si funksionon stacioni i autobusave nëqytetin e Ulqinit.Tab. 17: Linjat e udhëtim...
efiçencë të plotë të rrugëve turistike dhe shtimin e pikave të kalimit kufitar nëmesShqipëris dhe Malit të Zi do të ndikon...
moszhvillimit të turizmit dhe infrastrukturës turistike. Ndërsa në Mal të Zi nga vitet 60-të qeveria e athershme filloi të...
Kombinati Aluminit në Podgoricë dhe Teci i Plevlës). Një dukuri e tillë vërehet edhe nëmjedisin e Shqipërisë ku industritë...
të Mirat Detare në mënyrë që komunës së Ulqinit ti rikthehen kompetenact nëmeaxhimin e hapsirës bregdetare172.Por gjendja ...
173këtij projekti filloi në vitin 2004 ku 10 plazhe fituan Flamurin e Kaltër         . Ky projektvazhdon dhe sot në bregde...
173      Drudi izvještaj o stanju životne sredine Republike Crne Gore – Nju Jork, Ženeva 2007, fq. 85
Të ardhurat nga kjo taske ekologjike u shfrytëzuan për financimim e projekteve meqëllim ruajtjen e mjedisit natyror. Por p...
tej në hartimin e projekteve të përbashkëta për lumin e Bunës, me qëllim mbrojtjen ngapërmbytjet dhe shfrytëzimin e tij pë...
dimensione të ndryshme, të cilët në çdo rast duhet të kenë në qënder zhvillimin eqëndrueshëm.                             ...
aspekteve të sipërpërmendur dhe ndikimi i tyre në natyrë, në rigjenerimin e punësimitdhe të ardhurave si dhe të zhvillimit...
Mjedisor në Shqipëri". Në këto dokumente përshkruhet koncepti strategjik i zhvillimittë turizmit, duke dhënë drejtimet str...
6.1. Analizë e Strategjive turistike të Shqipërisë dhe Malit të ZiAnaliza e potencialeve turistike tregoi që Shqipëria duh...
turistike për të garantuar një përfitim maksimal nga futja e valutës së huaj, hapjen evendeve të reja të punes dhe do të n...
 do të sigurojë angazhim dhe financim për turizmin nga qeveria qendrore dhe               vendore ,           do të bëj ...
shërbejë si platformë mbështetëse për studimet e tjera zonale që do të   ndërmerren për zonat turistike bregdetare. Në anë...
 Forcimi i pranisë gjithnjë e më tepër i Shqipërisë në internet. (Këtu veçohen          Websitet     bashkëkohore      të...
problemet mbi pronësinë duhet të zgjidhen përmes instancave ligjore mbi tokën           dhe të objekteve ndërtimore.      ...
   Zhvillimin rajonal, dukuri kjo që nuk po ndodh pasi rajoni bregdetar vazhdon te     dominoj ndaj rajoneve tjera dhe zo...
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi
Prochain SlideShare
Chargement dans... 5
×

Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi

2,183

Published on

0 commentaires
0 mentions J'aime
Statistiques
Remarques
  • Soyez le premier à commenter

  • Be the first to like this

Aucun téléchargement
Vues
Total des vues
2,183
Sur Slideshare
0
À partir des ajouts
0
Nombre d'ajouts
0
Actions
Partages
0
Téléchargements
21
Commentaires
0
J'aime
0
Ajouts 0
No embeds

No notes for slide

Transcript of "Kreu v problematikat e stome dhe e ardhmja e zhvillimit te turizmit ne shqiperi dhe mal te zi "

  1. 1. KREU V PROBLEMATIKAT E STOME DHE E ARDHMJA E ZHVILLIMIT TURISTIK NË SHQIPËRI DHE MAL TË ZI5.1. Probleme te zhvillimit soci-ekonomik dhe ndikimi i tyre në zhvillimin e turizmit.Për të pasur një panoramë sintetike për evolucionin e situatës ekonomike në Shqipëridhe Mal të Zi gjatë periudhës 1990 - 2011, është e domosdoshme të njihen, qoftë edhenë përgjithesi, tiparet themelore të ekonomisë shqiptare dhe asaj malazeze në prag tëviteve 90-të. Periudha e gjatë e vetizolimit që përjetoi Shqipëria në sistemin socialist, eshoqëruar me një politikë ekonomike voluntariste e me prirje autarkike, çoi në krijimine një strukture të çekuilibruar, të prapambetur e konservatore, që mbështetej nësundimin absolut të pronës shoqërore dhe drejtimin e centralizuar nga shteti. Për këtëaresye, cilido që i shqyrton ritmet e rritjes së ekonomisë shqiptare për periudhen nga viti1951 deri ne vitin 1990, vëren se ato bien në mënyrë tendeciale, pesëvjeçar paspesëvjeçari. Kjo si rezultat i shterimit te burimeve të rritjes ekstensive140. Shtesa einvestimeve paksohet që nga gjysma e viteve 70, pas ndërprerjes së ndihmësekonomike nga Kina, duke arritur nivelin më të ulët në periudhën 1986 - 1990141. Krizastrukturore u ndërthur gjatë viteve 80-të me një krizë koniunkturale që u shpreh edhe nëracionimin e një pjese të produkteve ushqimore, në rritjen e inflacionit dhe tëpapunësisë, në staniacionin dhe pastaj në rënien e të ardhurave reale për frymë.Gjendja tepër e vështirë ekonomike ishte pasojë edhe e mungesës së stabilitetit politik tëvendit, të cilat pengonin hartimin dhe zbatimin e një strategjie të qëndrueshme dhe afat-gjatë për reformat ekonomike. E gjithë kjo ndikoj pothuajse në mënyrë negative edhe nëzhvillimin e turizmit në Shqipëri.Mali i Zi si pjesë e ish- Jugosllavisë ndryshe nga Shqipëria zhvilloi një ekonomi tëbazuar në vetëqeverisje dhe ku prona private fare pak u cënua. Edhe pse ekonomia eish- Jugosllavisë dhe ajo malazeze ishte e centralizuar, nga vitet 1960 turizmi u pa si140 Vlerësimi i situates social – ekonomike në rajonet e Shqipërise – UNICEF Shqipëri , Tiranë 2000 fq.15141 Po aty
  2. 2. një degë me leverdi ekonomike ku valuta e huaj dhe turizmi masiv u pa si mundësi tëzhvillimit socio-ekonomik të vendit. Nga vitet 50-të e deri në fillim të viteve 90-të,bregdeti i Malit të Zi pësoi një transformim dhe një zhvillim më të shpejtë krahasuar mëpjesën qendrore dhe veriore të vendit. Zhvillimi i turizmit parasëgjithash ndikoj nëhapjen e vëndeve të reja të punës, sidomos në sektorin e shërbimeve, në përmirësimin enivelit socio-ekonomik etj.Qeveria shqiptare e dalë nga zgjedhjet pluraliste të vitit 1992 ndërmori një reformë tëgjerë ekonomike liberale, të improvizuar dhe me elementë të theksuar të terapisëshok142.Në fund të vitit 1996 u duk një përkeqësim i ri i gjëndjes ekonomike të vendit. Mefillimin e vitit 1997, këto tendenca u thelluan gjithnjë e më tepër, duke e çuar vendindrejt një kolapsi të ri ekonomik dhe shpërthimi social që shënoi shokun e dytë përekonominë shqiptare. Si shkak kryesor për këtë situatë sociale dhe ekonomike u bënëfirmat piramidale dhe ku aspekti më i dukshëm i kësaj krize është shembja einstitucioneve informale financiare që filloi në fund të nëntorit 1996. Këto institucioneshtriheshin në territorin e tërë Shqipërisë dhe kishin grumbulluar gjatë një periudhe 2-4vjecare kursimet e mbi 1/3 të numrit të përgjithshëm të familjeve shqiptare, të cilatvlerësohen në rreth 1,2 miliard USD143. Kjo për turizmin në Shqipëri si një degë e re eekonomisë ishte si një goditje tjetër e madhe pas asaj që pesoi gjatë regjimit komunist,por në një situate tjetër.Në mars të vitit 1999 ekonomia shqiptare pësoj një goditje tjetër nga ardhja e rreth500.000 refugjatëve kosovarë, që u shpërngulën me dhunë nga politika e spastrimitetnik, e ndjekur nga regjimi i Millosheviqit. Infrastruktura e brishtë e vendit u dobesuamë tej nga fluksi i papritur i popullsisë. Pa ndihmën e shërbimeve publike të afta për tëpërballuar një situatë të tillë, shqiptarët u përkujdesen për nevojat e refugjatëve mebujari dhe mikpritje.Një situatë të tillë pothuasje përjetoi edhe ekonomia malazeze gjatë viteve 90-të, ku sipasojë e shpërbërjes së ish-Jugosllavisë dhe luftërave që pasuan si dhe izolimin dhebllokaden ekonomike nga OKB-ja si rezultat i situatës politike ekonomia e brishtë142143Po aty, fq. 16 Malaj A. Mema F. “Karakteristikat dhe efektet e tregut jo zyrtar financiar”, Ekonomia dhe Tranzicioni,1998.
  3. 3. malazeze u dobësua shumë. Në këtë mënyrë Mali i Zi humbi tregjet e njohura turistike,siç ishte p.sh. tregu gjerman dhe i Europës Përendimore në përgjithësi e më këtë biendjeshëm edhe numri i turistëve. Një karakteristikë tjetër që ndikoj në rënien e situatessocial – ekonomike në Mal të Zi ishte edhe iflacioni galopan ku zhvlerësimi i parasë(dinarit) u bë me një shpejtësi të paparë. Gjithashtu edhe lufta e Kosovës e vitit 1999pati një ndikim në ekonominë malazeze, ku shteti u ndodh përpara një situate të re nëpritjen e një numri të konsiderueshëm refugjatësh të luftës të cilët kryesisht u strehuannë Ulqin.Një karakteristikë tjetër e tranzicionit ekonomik në Shqipëri është ekstroversioni144 i tij,domethënë konsumi i brendshëm është më i madh se prodhimi, ndërsa diferencambulohet nga transfertat private të emigracionit shqiptar dhe ndihma e organizmavendërkombëtare. Nga viti 1991 deri në fund të vitit 1999 Shqipëria pati një ndihmë tëjashtme të konsiderueshme nga Komuniteti Europian. Ndërsa dërgesat e emigracionitshqiptar gjatë viteve 90-të e në vazhdim, si mesatare vjetore, kanë qënë rreth 400 - 450milione USD145.Nga pikpamja e injektimit të flukseve financiare, e krahasuar me ekonomitë e tjera nëtranzicion të Evropës qëndrore e lindore, si pasojë e përmasave të vogla dheemigracionit të madh, Shqipëria është i vetmi vend që përngjan në këtë aspekt meGjermaninë e Lindjes146 .Struktura ekonomike në të dy vendet (Shqipëri , Mali i Zi) kaloi nga një disekuilibër nëtjetrin.Disekuilibri i ri u shfaq edhe në zhvillimin rajonal të këtyre vendeve, që erdhi si pasojë ekrizës dhe zhvillimit të pabarabartë ekonomik.Megjithëse flukset e investimeve të huaja në Shqipëri kanë qenë në rritje tëvazhdueshme, ato mbeten në nivele shumë të ulta nëse i krahasojmë me Malin e Zi dhevendet e tjera të rajonit. Kjo si pasoje e një trashëgimie negative të dëmtimit të rëndë teklimës së biznesit, për shkak të pengesave të konsiderueshme administrative,korrupsionit të përhapur, dobësive regullatore, si dhe riskut të përceptuar ekonomik dhepolitik të vendit.144145 SAMSON I., Albania experience among transition trajectories, Working Paper, Grenoble 1996.146 Po aty Vleresimi i situates social – ekonomike ne rajonet e Shqipëris – UNICEF Shqiperi , Tiranë 2000, fq.16
  4. 4. Në Shqipëri rreth 70 % e investimeve direkte të huaja janë përqëndruar në aksin Tiranë -Durrës, ndërsa pjesa tjetër në zonat perëndimore dhe jugore të vendit. Investimet direkte tëhuaja dhe krijimi i ndërmarrjeve të reja nga kapitali vendas, kanë qënë faktori kryesor që kapërcaktuar hapjen e vendeve të reja të punës, kanë ndikuar në nivelin e të ardhurave tëpopullsisë, në ritmet e zhvillimit ekonomik e social sipas rretheve, etj.Zonat ku janë përqëndruar IHD janë zona me të ardhura më të larta dhe infrastrukturëmë të zhvilluar. Pjesa e brendshme qendrore si dhe verilindja e vendit, janë ndër zonatmë pak të preferuara nga investitorët e huaj. Perveç infrastrukturës së pazhvilluar tëkëtyre zonave dhe marketingut të munguar, një rol të rëndësishëm mendohet të ketëluajtur migrimi i brëndshem dhe i jashtem, i cili veshtirëson gjetjen e fuqisë punëtore tëkualifikuar në to.Nga pikëpamja e origjinës, Italia dhe Greqia ruajnë një pozicion mbizotërues nëinvestimet e huaja direkte në Shqipëri. Kështu 51 përqind e ndërmarrjeve të investimitdirekt janë me pjesemarrje të kapitalit të huaj italian dhe 24 përqind me kapital të huajgrek147. Ndjekësit më të afërt janë kapitali turk (4 perqind) dhe ai amerikan (3 perqind).Nderkohe, verehet nje hapje drejt Lindjes së Mesme, shoqeruar edhe me rritjen eflukseve të kapitalit nga këto vende148.Shqipëria ofron mundësi të shumta për investime në sektorë te veçantë si:  Industria e lekurë – kepucëve dhe veshjeve  Bujqësia dhe Agrobiznesi  Minierat  Nafta dhe gazi  Turizmi  Telekomunikacioni  Infrastruktura  Elektor – Energjia etj.Më situaten politike që u krijua në vend pas vitit 2006 ku Mali i Zi fitoi pavarësinë dhe ushkëput nga Serbia, Qeveria e Malit te Zi ndërmori një sërë masash lehtësuese për tëtërhequr investitor të huaj në vend. Këto masa kryesisht kishin të bënin më uljen e taksave,147148 Banka e Shqipëris – Investimet e huaja direkte në Shqipëri (IHD) Po aty
  5. 5. heqjen e barierave për të huajt me qëllim marrjen e lejeve për të blerë truall për një periudhë99 vjeçare etj. Të gjitha këto masa lehtësuese ndikuan që investimet e huaja të rriten nga38.7 milion € që ishin në vitin 2003 në 944 milion € në vitin 2009149. Si rezultat i krizësfinanciare botërore në vitin 2010 investimet e huaja në Mal të Zi pësuan rënie duke arriturnë nivelin e vitit 2008. Si fusha më të preferuara për investime në Mal të Zi vazhdojnë tëmbeten : 1. Energjia elektrike 2. Turizmi 3. Telekomunikacioni. 4. Infrastruktura etj.Turizmi padyshim që është sektori më i prefëruar për investime pasi ai sjell një tëardhur të shpejtë, prandaj edhe investitoret e huaj në Mal të Zi si: slloven, hungarez, rus,irlandez etj. preferuan këtë sektor të ekonomisë. Mali i Zi është jë treg i vogel turistikkrahasuar me vendet e rajonit, si: Kroacia, Greqia etj, por që pretendon që të zhvilloj njëturizëm te lartë ose siç quhet ndryshe elit, që bazohet në potencialet tërheqese natyrore,trashëgiminë historike dhe kulturore, në cilësinë e shërbimeve, në infrastrukturë etj. Kylloj turizmi kërkon një gamë të gjërë komoditetësh dhe kërkesash ku hotelet me 4 – 5yje duhet të luajnë një rol parësor në këtë drejtim. Prandaj procesi i privatizimit tëobjekteve hoteliere që nisi pas viteve 90-të në vend më së tepërmi u përqendrua nëzonën e Budvës ku si rezultat sot kemi numrin më të madhë të hoteleve te kategorive tëndryshme 3, 4 dhe 5 yje siç është hoteli "Splendid" që plotesojnë kërkesat e turistëvë tënjë klasi më të lartë. Ndryshe kemi të bëjmë me objektet hoteliere në Ulqin, Kotorr,Herceg Novi etj. Në Ulqin procesi i privatizimit nuk ka dhënë rezultatet e pritura.Kështu disa hotele të ndërmarrjes shtetore "Riviera e Ulqinit" si hoteli "Lido","Bellevu" etj, edhe pse janë privatizuar akoma nuk po shohin investimet. Ato sot poqëndrojnë të prishura duke u bërë problem edhe për mjedisin përrreth. Një fenomenmjaft intersat ndodhi edhe me hotelin "Galeb" në afërsi te Plazhit te Vogel kuprivatizimi solli prishjen e tij. Dikur ky hotel, pra "Galebi" gjatë gjysmes se dytë teviteve 80-të ishte hoteli me luksos me një akitekturë moderne në tërë bregdetin e Malitte Zi. Edhe pse egziston projekti që në vend te ish hotelit "Galeb" të ndërtohet një tjetër149 Plani Hapësinor i Ulqinit deri në vitin 2020 – fq.136
  6. 6. hotel megjithatë kriza finacire do të ndikoj që ndërtimi i hotelit te planifikuar nuk do tëbëhet realitet edhe për një periudhe disavjeçare. Probleme me privatizim po kalon edhehoteli "Otrant" që ndodhet ne Plazhin e Madh ku firma privatizuese "Barkly" nga Rusiaka shfaqur probleme. Këto probleme që trajtuam më lart dhe probleme të tjera pondikojnë në renien e ofert[s turistike te Ulqinit, ne shfaqjen e problemeve sociale,mjedisore etj. Ndërsa ne Budva, si metropol i turizmit, një dukuri e tillë nuk ndodhpasi privatizimi i hoteleve ka dhënë efekte pozitive ne zhvillimin e turizmit. Megjithatesi në Shqipëri ashtu edhe në Mal të Zi zonat bregdetare janë objekt kryesor iinvestimeve në turizëm. Problemet me pronat (në Shqipëri), mungesa e planeveurbanistike rregulluese si dhe kriza finaciare që ka prekur ekonomitë e vendeve nga tëcilët vijnë investitorët etj., janë disa nga faktorët që ndikojnë në hezitimin dhepasigurinë e investitoreve në turizëm. Mendoj se si Shqipëria ashtu edhe Mali i Zi duhet tëterheqin ato investitor te cilët kanë një traditë në të bërit turizëm dhe jo investitor të cilëtmund të ndikojnë negativisht në ecurinë e zhvillimit te turizmit, në mjedisin përrreth etj.Raste te tilla te keqperdorimit te hapësirave bregdetare nga inestitore te huaj ne Mal të Zimund të shihen më se miri në gjirin "Zavalla" në Budva, ku kompleksi turistik për arsyefinaciare, probleme me pronësinë etj, që ka shfaqur firma "MIRAX" nga Rusia ka bërë qepunimet në këtë kompleks te pezullohen. Kjo më së miri vërehet edhe në pamjen emëposhte. Foto.10. Kompleksi turistik në gjirin Zavalla në Budva (N.Avdiu prill, 2011)
  7. 7. Shqipëria dhe Mali i Zi duhet të mësojnë nga gabime të tilla në mënyrë që të ruhet mjedisijetik, të mos dëmtohet dhe të mos shkohet drejt betonizimit të hapësirave bregdetare, pasikëto dukuri nuk sjellin ndonjë perfitim ekonomik. Raste të tilla të betonizimit të bregdetitkanë ndodhur në Majorka të Spanjes ku orijentimi drejt zhvillimit të turizmit tëqëndrueshëm ka bërë të mundur shmangëjen e problemeve të tilla dhe shpëtimin e Majorkësnga fenomeni i betonizimit të zonës bregdetare.5.2. Gjendja e infrastrukturës turistike dhe ndikimi i saj në zhvillimin e turizmit.Në zonat turistike, aty ku ushtrohet funksioni turistik infrastruktura turistike përbënfaktorin kryesor, më anen e së cilës kryhen shërbimet e vendosjes, ushqimit, të pijeve,argëtimit etj.Shkalla e zhvillimit të bazës materiale të turizmit të një vendi shpreh shkallën e ofertësturistike dhe me këtë kapacitetet e drejtperdrejta ose ato indirekte kryejnë funksionekryesore të ofertës turistike sidomos lidhur më qarkullimet e turistëve dhe me vendosjene tyre150.Shpeshherë ndodh që gjatë sezoneve turistike rrugët e qarkullimeve të turistëve si dhedestinacionet e tyre në të shumtën e rasteve paraqesin hapësira të krijimit të pëngesavedhe problemeve të mjeteve të trafikut dhe të njerëzve, gjë që ndikon në mënyrë negativenë procesin e qarkullimeve të turistëve në vendet e destinuara.Kështu p.sh. plazhet si në Mal të Zi ashtu edhe në Shqipëri si dhe hapësirat tjeraturistike të rekreacionit ose të zbavitjeve në të shumtën e rasteve mund të shkaktojnëmbingarkim dhe ndotje të mjedisit të këtyre zonave, gjë që është në kundërshtim me atëse çfarë turisti kërkon dhe pret në destinacionin e preferuar turistik.Në tabelën e mëposhtme pasqyrohet qartë lidhshmëria e infrastrukturës turistike tëdrejtpërdrejtë me atë indirekte ose të terthortë në vendet turistike.150 Dr. Gashi M . - Bazat e Turizmit – Prishtinë 1986 , fq. 190
  8. 8. KAPACITETET KAPACITETET INDIREKTE E DREJTPERDREJTAKapacitetet për vendosje Kapacitetet për sherbime teushqim dhe pije ndryshme dhe tregti Kapacitetet kurative dhe Hotelet Motelet Agjensite Turistike Kampet Pushimoret Ndermarrjete transportit Kolonite turistike Sanatoriumet Tregtia Pansionet Banjat termale Serviset Dhomat Private Pishinat Zanatet Bujtinat Saunat Objektet kulturore Vetesherbimet Teleferiket Bankat Restorantet Terrenet Sportive Sigurimi Expres-restorantet Marina per lundrim PTT Kafeterite Infrastruktura lokale Pasticerite Objekte te tjera Burimi: Dr. Gashi M.- Bazat e Turizmit Skema 1: Paraqitja e infrastrukturës turistike Studimet e shumta tregojnë se veprimtaria kryesore në ofertën turistike të një vendi, përveç bukurive të shumta natyrore dhe historiko-kulturore, bazohet edhe në infrastrukturen turistike që ka të bëjë me objektet e akomodimit, si: hotelet, motelet, pansionet, bujtinat private, restorantet, baret, pubet, diskotekat etj. Në këtë mënyrë gjatë prezantimit të ofertës turistike të një vendi ose zone të caktuar turistike është e nevojshme që në mënyrë precize të shikohet gjendja egzistuese e infrastrukturës (objekteve të vëndosjes) dhe se çfarë planifikohet të bëhët në këtë drejtim. Skema e mëposhtme ka të bëjë më 5 faktorët kryesorë më të cilët mbështetët tërheqja dhe qendrimi i një turisti në një destinacion të caktuar turistik.
  9. 9. Skema 2: Faktorët përcaktues të një destinacioni turistik Fokusimi i turisteve Kualiteti Origjinaliteti Risitë IntegrimiBurimi: Martinovic P.- Turisticki proizvod Crne Gore i strateski pravci njenog razvoja ( Magistarski rad),Lublane 2003Infrastruktura e vendosjes - Në këtë lloj infrastrukture turistike përfshihen të gjithëobjektet e vendosjes (hotelet,motelet,objektet private etj.), që janë të lidhura direkt meqarkullimet turistike. Pa një infrastrukturë të zhvilluar të vendosjes në zhvillimet esotme të turizmit as që mund të mendohet dhe të preceptohet zhvillimi i turizmit në njëvend.Mali i Zi deri në fund te shek.XX-të ishte pjesë përbërese dhe njëra nga Republikat eJugosllavisë me infrastrukturë me të dobët. Strategjia e zhvillimit te turizmit dhe tëinfrastruktures turistike në shtetin e përbashket (ish-Jugosllavi) bazohej në zhvillimin eturizmit masiv. Zhvillimi i këtij lloji turizmi që për bazë kishte kryesisht turistët mebuxhet të mesëm dhe të vogël, ndikon edhe në zhvillimin e infrastrukturës së vendosjes,e cila u bazua në zhvillimet e turizmit masovik.Dinamika e zhvillimit të infrastrukturës së vendosjes në Mal të Zi më së miri mund tëvërehet në strategjinë e zhvillimit të kapaciteteve të vendosjes, si pjesë integrale e"Masterplanit" të zhvillimit të turizmit në Mal të Zi deri në vitin 2010. Në bazë të këtij"Masterplani" dinamika e kapaciteteve të vendosjes parashikonte rreth 55.850 shtretër,nga këto rreth (50.000 në zonën bregdetare dhe 5.850 në zonën kontinentale). Kjotregon se për të arritur një qëllim të tillë duhen rreth 23.126 shtretër. Ndërsa sipasStrategjisë dhe Planeve deri në vitin 2020 parashikohet që nurmi i shtretërve do të arrijë
  10. 10. shifrën e 111.700, nga të cilët (100.000 në bregdet dhe 11.700 në pjesën kontinentale tëvendit).151 Në bazë të analizës mund të vërejmë se deri në realizimin e këtij plani duhettë ndërtohen edhe 79.026 shtretër, që ndryshe e kthyer në shifra do të duhej të ndërtohejrreth 7.900 shtretër në vit. Më ritmet dhe më krizën financiare globale arritja e këtijqëllimi shihet si mjaft e vështirë. Kjo parasegjithash ngadalësohet edhe nga mungesa einvestimeve gjatë këtyre 2 viteve të fundit (2009-2011), ku kemi një stanjacion tëinvestimeve si të huaja ashtu edhe vëndase (shtetërore dhe private) në sektorin eturizmit.Tabela e mëposhtme tregon për strukturën qe kanë ndjekur hotelet në Mal të Zi në vitet1989 - 2009 .Tab. 15: Struktura e hoteleve në Mal të Zi (krahasim i viteve 1989 – 2009)Kategorite Nr.i Nr.i Nr.i Nr.i Nr.i Nr.i hoteleve dhomave shtretërve hoteleve dhomave shtretërve 1989 1989 1989 2009 2009 2009 5* 1 118 254 4 370 1.075 4* 12 1.984 4.317 67 3.604 8.391 3* 55 8.027 17.363 85 3.883 8.921 2* 3 103 219 78 5.091 11.629 1* 3 128 352 20 1.303 2.708 Gjithsejt 74 10.360 22.505 254 14.251 32.724Burimi: Prof.Dr. Ratkovic R.–Strateski izazovi Crnogorskog turizma u drugoj deceniji trecegmilenijuma – Budva 2010, fq. 4Sipas tabelës vërejmë se në vitin 2009 hotelet me katër dhe tre yje zinin rreth 33 % tënumrit të përgjithshëm të hoteleve në Mal të Zi. Ndërsa hotelet me dy dhe një yll
  11. 11. aktualisht zënë rreth 64 % dhe hotelet me pesë yje përbëjnë vetëm 3 % të strukturës sëpërgjithshme të hoteleve në vend. Krahasuar me periudhën e para tridhjet viteve kudominonin hotelet me tre yje që zinin rreth 78 % ndërsa hotelet me kater yje zinin 19 %151 V.Gašparović – Istraživanje stavova turistikih posrednika i potrošača o imidžu i promociji Crne Gore– Master rad , Beograd 2010 , fq.27
  12. 12. dhe hotelet e kategorive tjera zinin vetëm 1 %152. Tashmë kjo strukturë ka ndryshuar.Kjo më së miri mund të vërehet edhe nga paraqitja grafike : Graf. 12: Struktura e hoteleve në Mal të ZiBurimi: Strategija razvoja turizma Crne Gore do 2020, Ministarstvo turizma i zastite zivotnesredine, Podgorica 2008Përsa i përket shpërndarjes gjeografike Rajoni bregdetar dominon në strukturen ehoteleve dhe objekteve private të akomodimit me rreth 95 % në krahasim me Rajoninverior i cili absorbon vetm 4 % të strukturës akomoduese. Rajoni qendror me rreth 1 %zë përqindjen më të vogël në strukturen e hoteleve dhe objekteve private akomoduesenë Mal të Zi153. Kjo shperndarje e tillë më së miri mund të verehet edhe në harten emëposhtme turistike të Malit të Zi.152153Masterplan turizma Crne Gore – Ministarstvo turizma i zastite zivotne sredine, Podgorica 2001 Strategija razvoja turizma Crne Gore do 2020 – Ministarstvo turizma i zastite zivotnesredine, Podgorica 2008
  13. 13. Harta 5. Harta turistike e Malit të Zi dhe e përqindjes së kapaciteve akomoduse 4% 1% 95%Burimi: Strategija razvoj turizma Crne Gore do 2020 – Ministarstvo turizma i zastite zivotnesredine, Podgorica 2008Në strukurën e objekteve kryesore në Mal të Zi dominojnë hotelet me rreth 76 % . Kategoritë ehoteleve në Mal të Zi pothuajse janë të njëanshem të dominuar nga hotelet e kategorive me3*** dhe 2**, ndërsa hotelet me 4**** dhe 5***** yje kanë një pjesëmarrje te vogël.Sipas një studimi të bërë nga Horwath Consulting nga Zagrebi dhe Fakulteti i Turizmit në Tivarme temë: “Poslovanja hotelijerstva Crne Gore" (Të arriturat e hoteleve në Mal të Zi) vërehetqartë se në përgjithësi hotelet në Mal të Zi janë relativisht të mëdhenj me rreth 139 dhoma, menjë vjetërsi prej rreth 26 vitesh, të renovuar gjatë 3-4 viteve të fundit, me një kualitet të mesëmme (3 ***yje ), të profilizuar kryesisht për pushime me aktivitete të pakta ku sipas studimit(çdo i dyti hotel përmban sallë konferencash, çdo i treti hotel ka pishinë, kurse çdo i pesti 154hotel ka wellness, ndërsa çdo i gjashti hotel është i paisur edhe me fitness .154 Ivanovic. M – Menadzment ljudskih resursa u hoteljierstvu Crnogorskog primorja – Novi Sad2010, fq.142
  14. 14. Si rezultat i zhvillimeve që po perjeton turizmi në Mal të Zi kapacitetet e vendosjes duhet të zhvillohen me ritimin e kërkesave të turistëve. Kështu që struktura egzistuese e kapaciteteve të vendosjes nuk i plotëson kërkesat dhe nevojat e një turizmi më të konsoliduar ose elitë, që pretendon të zhvilloj Mali i Zi. Prandaj është e nevojshme ndërtimi i hoteleve me katër ose pese yje si dhe rikonstruksioni i hoteleve qe ndodhen ne proces te privatizimit. Hotelet si objekte bazë të ofertës turistike që planifikohen të ndërtohen në zonat turistike të Malit të Zi duhet tiu pershtaten zhvillimeve aktuale të turizmit, duke i kushtuar vëmendje hapësirës brenda, si të dhomave, banjove, enterierit, duke u kombinuar me objektet të tjera përcjellese si : palestrat, fitnes dhe SPA etj. Përsa i përket Shqipërisë infrastruktura e vendosjes deri në vitin 1990 ishte e papërfillshme krahasuar më Malin e Zi. Kjo infrastrukturë ishte e bazuar kryesisht në disa hotele dhe shtëpi pushimi për punëtor që u ndërtuan gjatë viteve 70-80-të me një numër të kufizuar të dhomave dhe shtretërve, ndërsa sektori privat ishte i ndaluar. Pas viteve 90-të dhe kryesisht gjatë 10 viteve të fundit (2000 – 2010) infrastruktura e vendosjes ka pësuar një transformim të shpejtë, ku kemi ndërtimin e një numri të konsiderueshëm të hoteleve private si dhe vilave dhe me këtë numri i shtretërve është rritur ndjeshëm. Rritja e hoteleve dhe shtretërve në Shqipëri më së miri vërehet edhe në tabelën dhe në grafiket e mëposhtme. Tab. 16: Hotelet dhe kapaciteti i tyre në Shqipëri në vitet 2000 – 2010 Vitet 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010Hotele 142 185 194 199 170 220 223 230 235 244 290Shtretër 5919 7677 7996 5373 5650 6742 7248 8649 8750 10880 11793 Burim : MTKRS
  15. 15. Graf. 13: Numri i hoteleve në Shqipëri në vitet 2000-2010Burimi: MTKRS-së Shqipëris Graf. 14: Numri i shtretërve në Shqipëri në vitet 2000-2010
  16. 16. Burimi: MTKRS-së Shqipëris
  17. 17. Trajuar në aspektin global struktura e kapaciteteve të vendosjes, si në Mal të Zi ashtu edhe nëShqipëri, paraqitet jo shumë e favorshme. Në Mal të Zi vetëm 13 % e objekteve kryesore marrinpjesë në numrin e përgjithshem të kapaciteteve të vendosjes155. Ndërsa në Shqipërisipas të dhënave të MTKRS – së, vetëm objektet kryesore turistike në vend si hotelet,motelet etj, paraqiten me një kapacitet prej 11.793 shtretër. Nëse e krahasojmë meMalin e Zi struktura e vendosjes në Shqipëri është me rreth 20.931 shtretër më pak seMali i Zi, ku e shprehur në përqindje përbën rreth 38.2 % më pak shtretër në objektetkryesore se Mali i Zi. Kjo përparësi e Malit të Zi sipas disa analizave është si rezultat iobjekteve hoteliere të tipit Jugosllavë të trashëguara para viteve 90-të si p.sh. kompleksihotelere në "Rivieren e Ulqinit", "Koralet në Sutomore", "Slovenska Plazha" ne Budva,ose komlekset e hoteleve në Herceg – Novi etj.Sipas disa të dhënave mesatarja e përqindjes së pjesëmarrjes së objekteve bazë tëvendosjes (hoteleve) në BE është 42.18 % kurse në disa vende me turizëm të zhvilluarsi në Spanjë kjo përqindje është 52.55 %, Itali 46.38 %, Greqi 88.23 %, Qipro 95.70%156.Ajo çka është e përbashkët për të dy vendet ndryshe nga vendet e sipërpërmendura janëobjektet private dhe shtëpitë e tipit uikend, që në literaturën turistike përbëjnë objektemë pak të frekuentura në tregun turistik ndërkombëtar. Kurse në turizmin që zhvillojnëkëto dy vende (Shqipëri – Mali i Zi) këto objekte përbëjnë mbi 55 % të kapaciteteve tëvendosjes.Gjithashtu një rëndësi në infrastrukturen turistike paraqesin edhe objektet ndihmëse sirestorantet, baret, diskotekat etj, që në të dy vendet përbëjnë një faktor mjaft tërheqespër turistë. Në këtë kuadër restorantet tradicionale, sidomos në zonat bregdetare, nëzonat historiko-kulturore si p.sh. në kalanë e Prezës, Krujës, Pëtrelës në kalnë e Ulqinit,Kotorit, Budvas etj, dhe në zonat malore të Parqeve Kombëtare etj, të të dy vendevejanë objekte mjaft tërheqese për turistë. Këtij faktori padyshim duhet ti shtohet edhegastronomia dhe shërbimi të cilat në turizëm zënë një vend të rëndësishëm.155 Prof.Dr.Ratkovic R.–Strateski izazovi Crnogorskog turizma u drugoj deceniji treceg milenijuma –Budva 2010, fq. 4156 Po aty
  18. 18. Infrastruktura komunale përbën faktor kyç në zhvillimin e turizmit. Kjoinfrastrukturë është e bazuar kryesisht në rrjetin e kanalizimeve, ujësjellsit, në mbetjeteurbane, në furnizimin me energji elektrike etj. Mali i Zi dhe Shqipëria karakterizohennga prania e rezervave të konsiderueshme ujore sipërfaqesore dhe nëntokësore. PërMalin e Zi furnizimi me ujë i zonave turistike bregdetare po përben një problem pasindertimi i rrjetit të ujësjellsve nuk është ndërtuar me intensitetin e ndërtimeve urbanekjo më së miri verehet në zonën e Ulqinit, Budvës, Herceg Novit etj, ku ndërtimet pakriter dhe pa plane urbanistike, gjatë sezoneve verore nëmes tjeras shfaqin probleme mefurnizmin me ujë .Megjithatë, me projektin që po aplikon për ndërtimin e ujësjellsit Rajonal (ku uji do tëmerret nga liqeni i Shkodres) i cili do te furnizoj të gjithë bregdetin dhe qytetin eCetinës, Mali i Zi do të zgjidhë një problem shumë të madh të infrastrukturës komunale.Në Shqipëri furnizimi me ujë në zonat turistike po përbën një problem tepërshqetësues. Ky problem pothuasje i trasheguar që nga vitet 90-të po krijon shqetësimesidomos në zonën e plazheve si në Durrës, Velipojë, Shëngjin, Sarandë etj. Mungesa eujit në këto zona turistike gjatë sezonit veror herë pas here krijon probleme për turistët,gjë që çon në largimin e tyre nga hotelet ose shtëpitë private ku ato vendosen. Përzgjidhjen e këtij problemi shumë pronarë të hoteleve dhe shtëpive private janë detyruartë paisen me rezervuar uji të madhësive të ndryshme.Trajtimi i ujrave të zeza dhe i mbetjeve urbane është një problem me të cilin poballafaqohen të dy shtetet. Mali i Zi si shtet ekologjik më orijentim drejt zhvillimit tëturizmit të qëndrueshëm mbetjete urbane dhe ujrat e zeza po i trajton më një përkushtimshumë të madhë. Në anën tjetër rrjeti i vjetër dhe i amortizuar i kanalizimeve shpeshshoqërohet më probleme pasi ndërtimet e shumta urbane kërkojnë ndryshim të këtyrerrjeteve, si dhe ndërtimin e kolektoreve të rinj për pastrimin e ujrave të zeza si p.sh: nëzonën e Durrësit, pastaj në zonën e Shëngjinit dhe Velipojës, Vlorës dhe Sarandës etj.Deri në vitin 2004 në Mal të Zi nuk ka egzistuar asnjë deponi e rregullt për hedhjen embetjeve urbane por vetëm deponi ilegale të destinuara në çdo qytet ose ne zona jashtëvendbanimeve dhe të pakontrolluara157. Një problem i tillë është i pranishem edhe nëShqipëri. Landfildi që planifikohet të ndertohet në hapsiren midis Tivarit dhe Ulqinit do157 Prostorni plan Republike Crne Gore – Podgorica 2006, fq. 80
  19. 19. të ndikoj në trajtimin më te mirë të mbetjeve urbane. Një Landifld i tillë është ndërtuarnë komunën e Bushatit në Shkodër, i cili do të ndikoj në përimërsimin e trajtimit tëmbetjeve urbane në zonën e Shkodrës. Karakteristikë për të dy shtetet është ndërgjegja epaket e komunitetit në mbajtjen pastër dhe ruajtjen e mjedisit, ku hapësirat përgjatërrugeve kryesore dhe zonave të plazheve ose hapësirave të tjera qofshin këto malore,Parqeve Kombëtare, zonave arkeologjike dhe historike etj., bëhen objekt i hedhjes sëmbeturinave urbane. Këto mjedise janë si pika të "zeza" dhe ndikojnë negativisht përsyrin e turistit.Mjaft zona turistike në Shqipëri si problem kryesor kanë trajtimin e mbetjeve urbanedhe ujrave të zeza. Një fenomen i tillë më së miri vërehët në zonën e Golemit në Durrësku mungesa e një rrjeti të mirfilltë të kanalizimeve si rezultat i ndërtimeve të shumtaurbane lenë shumë për tu dëshiruar.Një problem tjetër në infarstrukturen turistike është edhe sinjalistika turistike, e cilaluan një rrol të rëndësishem në lëvizjet turistike. Sinjalistika turistike orijenton turistëtpër në destinacionet e preferuara. Ajo nënkupton emërtimin e vendeve turistike,distancën në kilometra, Parqet Kombëtare, objektet historiko – kulturore, vendetarkeologjike, muzetë, hotelet, agjensitë dhe zyrat e informacionit turistik etj, të cilëtshënohen në tabelë të veçantë me ngjyrë të kafet, të verdhë ose të kaltërt dhe meshkronja standardë me ngjyrë të verdhë, të bardhë ose të zezë në dy gjuhë, ku njërapërveç gjuhës së vëndit, duhet të jetë në gjuhën me të njohur p.sh. në gjuhen angleze,franceze ose gjermane etj. Në Shqipëri sinjalistika turistike është shumë e varfër dhe nëtë shumtën e rasteve është e vendosur vend e pa vend. Një vend turistik pa sinjalistikënpercjellëse turistike është si hartë memece. Vendosja e sinjalistikës turistike ështëkopetencë e Ministrisë së Turizmit dhe Kulturës dhe institucioneve përkatese si p.sh. nëParqet Kombëtare sinjalistika tursistike vendoset nga Drejtoritë e Shërbimeve Pyjore nërajonet ku ato ndodhen, të cilët duhet të kujdesen edhe për mirëmbajtjen e tyre. Nëpamjen e mëposhtme vërehet angazhimi i Drejtorisë së Sherbimit Pyjor Shkodër përvendosjen e tabelave ne Parkun Kombëtar Theth.
  20. 20. Foto.11. Parku Kombëtar Theth – ( N.Avdiu Korrik 2011)Në shumë zona turistike si bregdetare, malore, historiko – kulturore, Parqe Kombëtaredhe arkeologjike, qytete etj., në Shqipëri sinjalistika turistike shpeshë herë demtohetnga persona të papërgjegjëshem. Si rezultat i përmirësimit të infrastrukturës rrugore dhe vendosjes së sinjalistikës së duhur turistike kalaja e Prezes është një objekt kulturor-historik mjaft i vizituar. Si mungesë e sinjalistikës turistike një turistë mund të udhetoj me orë të tëra duke mos ditur se në cilën zonëmund të jetë. P.sh në zonën turistike të Parkut Kombëtare Theth gjatë ekspeditës që kamzhvilluar në korrik të vitit 2011 vërejtëm angazhimin e komuntetit për të vendosursinjalistiken turistike. Pamjet e mëposhtme tregojnë qartë se edhe në këtë zonë munddhe duhet të zhvillohet turizmi.
  21. 21. Foto .12. Sinjalistikë turistike në Theth – ( N. Avdiu Korrik 2011 ) Foto .13. Edhe ketu zhvillohet turizem ( N.Avdiu Korrik 2011 )Prandaj është e domosdoshme që të vëndoset sinjalistika e duhur turistike dhe tëzëvendësohet e vjetra pasi gjërat kanë ndryshuar dhe orjentimi përmes sinjalistikës sëduhur turistike përbën një ndër kushtet e domosdoshme të infrastruktues turistike tëShqipërisë. Ajo se çka vërehet këto vitet e fundit në disa zona turistike të Shqipërisë,është përmirësimi i sinjalistikës turistike dhe vendosja e disa tabelave dhe hartaveturstike të Shqipërisë ku këto të fundit më së tepërmi janë vendosur në pikat e kalimitkufitar etj.
  22. 22. Në Mal të Zi sinjalistika turistike paraqitet më mirë si në zonën bregdetare, ashtu edhenë atë malore dhe në zonat e tjera turistike. P.sh. në zonën turistike të Budvëssinjalistika turistike është shumë më në nivel se në Ulqin. Në Budvë pothuajse çdohotel, stacioni i autobusave, objekt kulturo-historik, agjensi turistike, zyrë einformacionit turistik etj., është i percaktuar në sinjalistikën turistike. Kjo mund tëvërehet edhe në pamjen e mëposhtme. Foto .14. Pamje nga sinjalistika turistike në zonën turistike të (Shën Stefanit) N. Avdiu qershor 2011Një situatë të tillë të sinjalistikës turistike mund ta takojmë edhe në zonat e tjera si nëKotorr, Tivat etj. Megjithate informacionet mbi zonat dhe vendet ose objektet turistikeduhet të jenë më të kompletuara, duke e paraqitur më të qartë një zonë turistike.Shembuj të tillë se si duhet të paraqitet sinjalistika turistike mund të merren në vendetme turizëm më të zhvilluar, si p.sh. Kroacia, Greqia etj.Situata elektroenergjike dhe furnizimi më energji të zonave turistike në Mal të Zi dheShqipëri përben një çështje tjetër me rëndësi të veçantë në infrastrukturen turistike.Rrjeti i energjisë elektrike në Shqipëri dhe Mal të Zi nuk u zhvillua me ritmet endërtimeve urbane, prandaj rrjeti elektrik në zonat turistike po paraqitet me mjaftë
  23. 23. probleme në furnizimin me energji elektrike. Si Shqipëria dhe Mali i Zi disponojnëresurse të mjaftueshme hidroenergjetike, por ato nuk i plotesojnë nevojat e veta dhe nëkëtë drejtim krijojnë defiçite158. Prandaj Mali i Zi me hidrocentralet egzistuese si ai iPives, termocentralin e Plevles etj, dhe Shqipëria me hidrocentralet në kaskaden e lumitDrin nuk i plotesojnë nevojat me energji. Për këtë arsye qeveria e Malit të Zi poplanifikon ndertimin e disa hidrocentraleve, si në lumin Moraça, në rrjedhen e sipermete lumit Tara, ndërtimin e fazës së dytë te termocentralit te Plevles159 etj. Gjithashtuedhe qeveria e Shqipërisë po planifikon dhe është duke ndërtuar hidrocentrale, si ai iAshtës në lumin Drin si dhe në jug të vendit që do të ndikojnë në përmiresimin esituates energjetike.Të dy vendet duhet të orijentohen në mundesitë e gjetjes së energjive alternative, si ajoe erës ose e energjisë diellore, ku mundësitë për këto janë të medha të favorizuara edhenga pozicioni gjeografikë që të dy vendet kanë në pellgun e Mesdheut. Burimi: PHU – i Ulqinit deri në vitin 2020Me sa u trajtua më sipër, infrastruktura komunale përbën faktorin kryesor në zhvillimine turizmit, ku për Malin e Zi dhe Shqipërinë paraqet llojin akoma më pak të zhvilluar tëgjithë infrastruktures turistike, e cila po përbën një faktor pengues në zhvillimin eturizmit dhe të jetës në përgjithësi.158 Nacionalna strategija odrzivog razvoja CrneMinistarstvo za – Podgorica, 2007 - 2008159 Prostorni plan Crne Gore do 2020 godine – Gore – UNDP ekonomski razvoj
  24. 24. 5.3. Roli i transportit ne zhvillimin e turizmitTransporti sot në Shqipëri dhe Mal të Zi përbën një shtyllë kryesore të ekonomisëkombëtare si dhe të turizmit, duke vepruar si një mekanizëm për levizjen e njerëzve dhemallrave. Përditë e më shumë po vleresohet roli i transportit jo vetem ne zhvilliminekonomik të vendit, por dhe impakti pozitiv që ai ka ne zhvillimin social, ekonomik,turistik160.Zhvillimi dhe masivizimi i turizmit janë të lidhur ngushtë me zhvillimin etransportit dhe mjeteve të tij161. Me rritjen dhe persosjen e mjeteve të transportit dhepërmirësimin e infrastrukturës është bëre e mundur lëvizja e një numri gjithnjë e me tëmadhe njerëzish, me shpejt e me një kosto më të ulët.Mjetet e reja të transportit kane ndikuar dukshëm ne zhvillimin dhe masivizimin eturizmit, por edhe vetë turizmi ndikon në zhvillimin dhe përsosjen e mëtejshme tëtransportit.5.3.1. Llojet e transportit dhe ndikimet ne turizëma) Transporti rrugorTransporti dhe infarstruktura rrugore përbëjnë një nga premisat kryesore për sektorinpublik. Kjo duket në investimet e mëdha që janë bërë në infrastrukturë me qëllimngritjen e një rrjeti të përshtatëshëm rrugor. Pas viteve 90-të e veçanarishtë pas vitit2000 e në vazhdim janë bërë investime të konsiderueshme në ndërtimin, përmirësimindhe zgjerimin e rrugëve, duke përfshirë mijëra kilometra rrugë Kombëtare dhe lokaleduke konkuruar dukshëm me llojet e tjera të transportit. Të gjitha këto po ndikojnë nëlidhjet e Shqipërisë me vendet e rajonit.160161 Po aty Staregija razvoja saobracajne infrastrukture u Crnoj Gori- Ministarstvo saobracaja Crne Gore
  25. 25. Shqipëria dhe Mali i Zi janë pjese te Rrjetit SEETO162. Korridori me i rëndësishëm nekëtë zone është segmenti i rrugës Shkodër – Podgoricë, i cili lidhet nëpërmjet Hanit teHotit. Ky korridor bën pjese ne Rrjetin e Rrugëve Kryesore Evropiane.Një nga rrugët që po shihet si një shansë për ekonominë e vendit është rruga Durrës-Kukës-Prishtinë e cila njihet ndryshe si Rruga e Kombit. Rëndësia që ka kjo rrugë ikalon kufijtë e saj rel. Ajo jo vetëm lidhi dy kombet tanë, por tashmë kjo rrugë ka njëimpakt pozitiv në rajon, e cila do të shërbejë si rrugë lidhëse e tregtisë mes vendeve tëBallkanit, Detit Mesdhe dhe Detit Adriatik163. Përveç kësaj kjo rrugë ka një rëndësi tëveçantë duke ndikuar në lehtësinë e lëvizjeve të shqiptarve të Kosovës, të cilët përbëjnënumrin më të madh të turistëve në Shqipëri dhe në qytetin e Ulqinit. Kështu një turistinga Prizreni, Prishtina etj, tashmë i duhet vetëm (3 - 3.5 orë) për të mbërritur nëbregdetin e Velipojës, Shëngjinit, Durrësit, Ulqinit. Nga ana e MTKRS me të drejtëkonsiderohet ndërtimi i kësaj rruge si një nga investimet më të mëdha në fushën eturizmit të bëra ndonjëherë nga qeveria. Kjo rrugë do ti japë edhe më tej frymarrjeturizmit në Shqipëri, duke e konsideruar si një nga projektet afatgjata për zhvillimin eturizmit, jo vetëm në Shqipëri, por edhe në rajon.Një rrugë tjetër me rëndësi turistike është ajo e Jugut ose ndryshe rruga e Bregut, e cilapërbën një nga akset kryesore të Jugut të Shqipërisë me një gjatësi më shumë se 120km. Kjo rrugë lidh Vlorën me Sarandën. Mund të themi se qëllimi kryesor i ndërtimit tëkësaj rruge ka qenë zhvillimi i turizmit në Jugun e Shqipërisë. Të gjithë e dimë se kjozonë përbën një zonë shumë të rëndësishme të turizmit në Shqipëri, por edhe përimpaktin ekonomik që ka turizmi në këtë zonë. Për këtë qëllim u pa e rëndësishmendërtimi i kësaj rruge.Gjithashtu gjatë viteve të fundit janë ndërmarrë një sërë investimesh në rehabilitimindhe ndërtimin e shumë rrugëve të tjera turistike ku përmendim:162 Observatori Juglindor i Transportit, Korridoret Rrugore dhe Lidhjet përfshinë: Shqipërinë, Bosnie -Hercegovinën, Kroacinë163 Dr.Draçi B., Dr. Pushka A.- Integrimi i hapësirave shqiptare përmes sistemit të komunikacionit-Kërkime Gjeografike nr.14, Prishtinë 2008
  26. 26.  Rrugën për në Plazhin e Divjakës  Rruga Fier – Seman  Rruga Laç – Patok  Rruga për të Gjiri i Lalzit  Rruga për në Velipojë  Ruga për në Shëngjin – Delta e Bunës etj.Me rëndësi në infrstrukturë gjatë viteve të fundit ka qenë edhe ndërtimi i disa rrugëvepër në qëndrat historike, dhe arkeologjike si: ndërtimi i rrugës për në Kalanë e Rozafës,në Kalanë e Lezhës, Prezes, Pëtrelës, në Bylis, Amantia etj.Si rezultat i pozitës gjeografike karakteristikave dhe morfologjisë së relievit, tëardhurave për frymë të banorëve, si dhe trajtimit të infrastrukturës rrugore që iupërkushtua në ish- Jugosllavi ku Mali i Zi ishte pjesë përbërese, vërehet qartë se në këtëdrjetim Mali i Zi cilesohet më i zhvilluar në aspektin e infrastrukturës rrugore.Megjithate ajo çka vërehet sot në infrastrukturen rrugore të Malit te Zi ështëtrashëgimia e një infrastrukture rrugore tepër të amortizuar nga ish-Jugosllavia, dhendërtimi jo i njëtrajtshëm i rrugëve. Kjo si rezultat i pozicionit, tërrenit, kohës kur janëndertuar si dhe teknologjisë që është perdorur në ndertimin e rrugeve në ishJugosllavi164. Gjithashtu ndryshe nga Shqipëria, Mali i Zi nuk ka ende rrugë të nivelit tëautostradave. Kështu në rreth 1.800 km e rrugëve të kësaj Republike rreth (47 %) epërbëjnë magjistralat si: (E 65, E 80, E 752, E 760, E 762). Drejtimet më të rëndësishmetë akseve rrugore në Mal të Zi janë :a) Magjistrala e Adriatikut e cila fillon nga qyteza e Igallos (në drejtim të Dubrovnikut)e deri në Pertrovac (E 65, E 80) dhe nga Petrovaci deri në Ulqin madje deri në afërsi tëkufirit më Shqipërinë.b) Aksi Tivar – Podgoricë (E 65, E 80) – Bjello Polje (E 760) që vazhdon për nëBeograd ku planet janë që kjo rrugë të shendrrohet në autostradë si dhec) Aksi Budvë – Cetinë – Podgoricë (E 652)165.Ndërtimi i tunelit të Sozinës me gjatësi prej 4.1 km në vitin 2007 shkurtoj distancengjeografike nga Podgorica dhe pjesa qëndrore për në zonën bregdetare. Tashmë një164165 Strategija Saobracaja u Crnoj Gori – Ministarstvo Saobracaja Crne Gore - 2008 Po aty
  27. 27. turisti nga Podgorica që preferon ti kaloj pushimet në Tivar ose Ulqin i duhet vetëm 45minuta kohë që të arrijë në këto pika turistike.Një investim tjetër i rëndësishëm në infrastrukturën rrugore të Malit të Zi është edherruga nga Kotorri (nga vendi i quajtur Grahovo) për në zonën turistike të Zhablakut ecila bën të mundur që brenda dites një turist të shijoj bregdetin dhe zonën maloreParkun Kombëtar të Durmitorit.Rikonstruksioni i rrugëve, zgjerimi dhe standardizimi i tyre në zonat turistike është njëprioritet që do të ndikojë në lehtësimin levizjet turistike.Një projekt që po realizohet në përmirësimin e infrastruktures rrugore ka të bëjë edheme aksin Muriqan – Ulqin i cili do të ndikoj në lehtësimin e qarkullimeve turistike, dhedo të lidh më shpejt bregdetin e Malit të Zi – Shqipërisë – Kroacisë etj.Ajo çka e karakterizon infrastrukturën rrugore të Malit të Zi në ndryshim nga Shqipëriajanë rrugët shumë të amortizuara në pjesën jugore, qëndrore dhe veriore të vendit tëcilat ndikojnë negativisht në zhvillimin e turizmit dhe nuk mund të ecin në menyrë tënjëtrajteshme me zhvillimin e qëndrueshëm të vendit.b) Transporti UjorShqiperia dhe Mali i Zi janë vendosur ne një pozicion të favorshëm gjeografik ne pjesënperendimore te Ballkanit, me dalje te gjerë në detin Adriatik gjë që është shfrztëzuar nëzhvillimin e turizmit balnear. Duke qënë vënde bregdetare Shqiperia dhe Mali i Zi,ofrojne mundesi te medha për zhvillimin edhe të transportit ujor jo vetëm për tregëti poredhe per qellime turistike. Nga ana e sektorit publik janë bërë investime tëkonsiderueshme në ndërtimin dhe përmirësimin e porteve detare.Portet kryesore në Shqipëri janë :  Porti i Durrësit  Porti i Vlorës  Porti i Sarandës  Porti i ShëngjinitNdërsa portet kryesore ne Mal te Zi jane :  Porti i Tivarit  Porti i Tivatit  Porti i Zelenikës
  28. 28. Një pjesë e këtyre porteve shërbejnë kryesisht për lëvizjet e njerëzve dhe të mjeteve përqëllime turistike. Përmëndim këtu portet e Sarandës, Himarës dhe pjesërisht porti iVlorës, të cilët aktivitetin e tyre e kanë në lëvizjen e njerëzve dhe pritjen e flukseveturistike. Kurse në Mal te Zi si port turistik me i rëndësishem është ai i Tivatit, në tecilin zhvillohet turizmi i jahteve me projektin e quajtur Porto Montenegro. Një investimi drejtëperdrejtë në turizëm nga ky lloj transporti ështe ndertimi i porteve te vegjël ne tedy brigjet e këtyre vendeve, gjë e cila do të mundësonte zgjerimin e gamës sëaktiviteteve turistike në det dhe tërheqjen e turistëve te huaj të cilët disponojnë varka tetilla.Në planet urbanistike që priten të miratohen parashikohët edhe ndërtimi i porteve përjahte në bregdetin e Ulqinit në hapësiren e Plazhit të Madhë166. Kjo do të ndikoj nëzhvillimin e turizmit nautik. Në afersi të qytetit të vjetër të Ulqinit është ndërtuar njëport i vogel që shërben kryesisht për varka më kapacitet të vogël.Foto.15. Pamje nga porti i vogel në vendin e quajtur "Kacema" në afërsi të qytetit të vjetër të UlqinitVlenë të permëndet se gjatë dy- tre viteve të fundit në portin e Durresit dhe Sarandës nëShqipëri dhe Kotorrit në Mal të Zi po praktikohet udhëtimi me Kruazier, ku përfshihenturistë nga vendet përendimore, vendet nordike etj. Një problem i madh për Shqipërinë166 Plani hapësinor i Ulqinit- Podgoricë 2011
  29. 29. në këtë lloj transporti, i cili solli pjesërisht dhe një frenim në zhvillimin e turizmit, ështëMemorandumi i skafeve, i cili nuk lejon lundrimin e këtyre motorike, përveç atyre tëpëshkimit dhe tragetëve. Mendoj se ky Memorandum duhet të hiqet duke i dhënëprioritet zhvillimit të turizmit nautik.c) Transporti ajrorAeroporti i vetëm sot në Shqipëri është Aeroporti Ndërkombëtare i Rinasit NënëTereza, ku kryhen të gjitha fluturimet ndërkombëtare. Duhet të theksojmë se ështëndërtuar edhe aeroporti i Kukësit por që nuk është akoma në funksionim.Aeroporti "Nënë Tereza" shfrytëzohet gjëraëisht nga agjensitë e udhëtimeve turistikepër udhëtime outgoing, kryesisht ne linjat per ne Turqi, dhe vendet e EvropesPerëndimore. Lëvizja e flukseve turistike mund të realizohet si përmes linjave tërregulltaajrore, ashtu edhe përmes fluturimeve charter, ose me porosi te cilat aplikohen mjaft nëudhëtimet turistike. Në dallim nga Shqipëria, Mali i Zi, si shtet i vogël disponon dyaeroporte të trashëguara nga ish-Jugosllavia që janë: aeroporti i Podgoricës dhe i Tivatitsi dhe disa lokacione te destinuara për ndërtimin e aeroporteve te tipit charter si nëUlqin, Berane167 etj. Afërsia me aeroportin e Qilipit ne Dubrovnik ndikon pozitivisht nëtransportin e turisteve drejt brgedetit malazes. Aeroporti i Tivatit është i destinuarkryesisht për udhëtime turistike të favorizuara edhe nga vetë pozicioni gjeografik pasindodhet në bregdet dhe qarkullimi i turistëve nga ky aeroport drejt destinacioneve tëtjera turistike si: Budva , Ulqin etj, bëhet me një koh me të shkurter se nga Podgorica168.Në Mal të Zi kompania ajrore "Montenegroairlines" përbën boshtin kryesor nëkomunikacionin ajror.Si perspektive mendoj se rajonit te Shkodres dhe Ulqinit do ti duhej nje aeroport iperbashket me qellime fluturimi charter që do te ndikonte në qarkullimin dhe arritjenme shpejt të turisteve në desitinacionet turistike ( Ulqin-Velipoj-Shengjin ).Komunikacinoi ajror duhet të shihet si një përspektivë për zhvillimin e turizmit nëShqipëri dhe Mal të Zi pasi edhe pozicioni gjeografik që ato kanë në rajonin e Mesdheut167168 Prostroni plan Crne Gore do 2020 Grup autorësh: Turisticka geografija Crne Gore
  30. 30. iu mundëson këtë lloj transproti. Kjo për Shqipërin do të kërkonte ndërtimin eaeroportëve të reja në qytetet bregdetare si: Vlorë, Sarandë që do të ndikonte nëvëndosjen e një linje të brendeshme ajrore në katërkendeshin Tiranë – Kukës –Vlorë –Sarandë. Kjo do të ndikonte në shtimin e levizjeve turistike nga Kosova dhe vëndet etjera drejtë jugut të Shqipëris.Planifikimi i ndërtimit të një aeroporti të vogël turistik në fshatinturistik te Kakomesë, do të shërbeje për pritjen e turistëve që do të akomodohen nëkëto struktura, por që do të ketë një ndikim të madh për turizmin e kësaj zone.Gjithashtu në perpektivë mendoj se rajonit të Shkodrës dhe Ulqinit do ti duhej njëaeroport i përbashket më qëllime charter që do te ndikonte në qarkullimin dhe arritjenmë shpejt të turistëve ne desitinacionet turistike (Ulqin-Velipoj-Shengjin). Në pjesënveriore të Malit të Zi vënia në funksion të aeroportit në qytetin e Beranes do të ndikontenë zhvillimin turistik dhe ekonomik të rajonit verior. Megjithate projektet nuk duhet tëmbesin vetëm në letër ose në sirtaret e dikastereve përkatese por ato duhet të vihen nëzbatim nga ku komuntetet e të dy vëndeve duhet të gjejnë përfitimet e tyre ekonomike.d) Transporti hekurudhoreKy lloj transporti është i vetmi që nuk ka bërë hapa perpara. Kjo si pasojë e mungesëssëinvestimeve. Ky lloj transporti sot përdoret kryesisht për transportin e prodhimevekimike, metalurgjike, etj, dhe fare pak për transportin e njerezëve. Mund të themi sendikimet e këtij transporti janë shumë të vogla në ekonominë e vendit dhe shumëpak nëturizëm. Është folur për një investim nga ana e qeverisë në vitin 2004, me një financimnga Banka Amerikane prej rreth 50 mln$, për ndërtimin e një rrjeti hekurudhorelektrik me trena të një shpejtësie të madhe që do ta lehtësonte së tepermi lëvizjen enjerëzve në Shqipëri, por kjo do te ndikonte indirekt dhe në zhvillimin e turizmit. Kjombeti thjesht në letër dhe nuk gjeti zbatim. Zhvillimi i transportit hekurudhor në Mal tëZi pothuajse ka ndjekur ritmet e infrastruktures rrugore që do të thotë se ky llojtransporti nuk është i zhvilluar por krahasuar më Shqipërinë është më në avantazh. NëMal të Zi janë të ndërtuara dy drejtime rrugësh hekurudhore që janë : Podgoricë-Nikshiq dhe Tivar-Podgoricë-Bjello Polje që vazhdon për në Beograd. Në aspektin
  31. 31. turistik si hekurudhë më e rëndesishme është ajo Tivar-Beograd, nga e cila vijnë pjesamë e madhe e turistëve kryesisht nga Serbia.Strategjia e zhvillimit të transportit hekurudhor në të dy vendet parashikon që kytransport të jepet në koncesion si dhe të futen operatorë të tjere. Një nga objektivatafatmesem duhet të jetë integrimi i rrjetit hekurudhor shqiptarë dhe ai malazez ne rrjetethekurudhore ballkanike, duke bërë të mundur thithjen e flukseve turistike nga Kosova,vendet e Ballkanit dhe të rajonit. Për këtë nevojiten investime nga qeverite e te dyvendeve me mbështetje edhe nga fondet e BE-së.Nga sa më lart mund të nxjerrim disa përfundime lidhur me relitetin ne transportit nëShqipëri dhe mal të Zi. Për të gjitha llojet e transportit në të dy vendet ekziston njëstrategji afatgjatë.Në Shqipëri gjatë viteve të fundit janë bërë investime të konsiderueshme nga ana esektorit publik, ndërsa në Mal të Zi akoma trashëgohet një infrastruktur e amortizuar etipit Jugosllav, larg standardeve europiane. Në transportin hekurudhor për të dy vendetshpëtimin e shohim vetëm te privatizimi.Mungesa e stacioneve për autobuzë urban që vërehet në të gjitha qytetet turistike tëShqipërisë si: Durrës, Vlorë etj, sjell një konfuzion te turistët që duan të udhëtojnë drejtdestinacioneve të tjera turistike. Një turisti që vjen në Durres ose në ndonje qytet tjetër iduhen disa orë që të gjej informacion për stacionin e autobuzave. Në mungesë tëstacioneve të mirëfillta autobuzët qëndrojnë në rruge. Kjo peë një qytet turistik është njëmangësi shumë e madhe. Një dukuri e tillë në Mal të Zi është zgjidhur në dekadat emëparshme. Kështu në dallim nga Shqipëria në Mal të Zi çdo qytet ka stacionin nga icili çdo udhëtar ose turistë merr informacionin e duhur për destinacionin që preferonbrenda dhe jashtë vendit.
  32. 32. Në tabelën e mëposhtme mund të vrehet se si funksionon stacioni i autobusave nëqytetin e Ulqinit.Tab. 17: Linjat e udhëtimit në stacionin e autobuzave në Ulqin Lloji i linjave të Emertimi i linjave Koha e nisjes / Koha udhetimit Linja e udhetimit Ulqin - Prishtinë e mbërritjes 8.oo/18.oo ndërkombëtar Ulqin - Prizren 18.oo/19.oo Ulqin - Sarajevë 9.oo/9.30 Ulqin - Beograd 20.oo/20.oo Ulqin - Tivar 8.30/7.05 Ulqin - Tivar 14.30/13.30 Ulqin - Tivar 6.30/7.30 Ulqin- Podgoric 18.oo/20.oo Ulqin- Podgoric 11.oo/21.oo Ulqin- Podgoric 14.oo/16.25Linjat e brendeshme Ulqin- Podgoric 7.34/9.43 nderurbane Ulqin- Podgoric 12.49/14.50 Ulqin - Budvë 10.28/7.42 Ulqin - Budvë 12.28/8.28 Ulqin - Budvë 9.04/7.24 Ulqin - Budvë 19.oo/14.45 Ulqin - Budvë 16.oo/18.20 Ulqin - Kotorr 9.20/6.37 Ulqin - Rozhajë 14.15/11.15Burimi : Plani hapsinor i komunës Ulqin – 2020, fq. 93Mendoj se në të ardhmen afatshkurtër në qytetet kryesore turistike, si Durrës, Vlorë etj,të ndërtohen stacionet e mirëfillta për urbanë. Kjo do të zgjidhte njëherë e mirë këtëproblem. Rikonstruksioni dhe ndërtimi i rrugëve të reja për në zonat turistike bregdetaredhe malore do të ndikojn në shtimin e levizjeve dhe numrit të turistëve.Gjithashtu mendoj se duhet të ketë një përshtatje të strategjisë afatgjatë të transportit mestrategjinë e turizmit, si dy fenomene të lidhur ngushtë me njeri – tjetrin. Venien në
  33. 33. efiçencë të plotë të rrugëve turistike dhe shtimin e pikave të kalimit kufitar nëmesShqipëris dhe Malit të Zi do të ndikonin në levizjen e njerzëve dhe mallrave.Infrastruktura rrugore kërkon një mirëmbajtje dhe menaxhim më të mirë të sistemitrrugorë dhe si mundësi duhet të shihet dhënia me konçesion të shërbimeve të transportit.Një alternativë tjetër do të ishte që Qeveria repektivisht Ministria përkatëse të dyfishoibuxhetin për mirëmbajtjen e rrjetit rrugor kombëtar etj.5.4. Gjendja mjedisore dhe ndikimi i saj në zhvillimin e turizmitTurizmi dhe mjedisi natyror janë aq të lidhura midis tyre sa nuk mund të kuptohet panjëri-tjetrin. Zhvillimi i shpejtë urban dhe turizmi, mungesa e stimujve ekonomikë përruajtjen, zhvillimin dhe përdorimin e burimeve natyrore, ndotja e trashëguar, lëvizja epakontrolluar e popullsisë, praktikat jo të efektshme të menaxhimit në fushën eshkarkimeve në mjedis dhe mungesa e një sistemi të fortë për kontrollin e tyre, janë disanga faktorët kryesorë që kanë rënduar gjendjen e mjedisit duke përkeqësuar treguesitmjedisor në vend169. Shqetësimi global për mjedisin lidhet me rolin që ai ka për vetëbazën e ekzistencës së shoqërisë njerëzore. Prandaj që të ruhet kjo bazë, mjedisi duhetmbrojtur prej të gjitha veprimtarive që prishin drejtpeshimin natyrë – njeri.Faktorët kryesorë në prishjen e drejtpeshimit mjedis –njeri janë veprimtaria ekonomikedhe zhvillimet demografike, të cilat për këtë arsye duhet tu nënshtrohen parimeve tëshkencës ekologjike. Zhvillimi ekonomik e shoqëror, ruajtja e shëndetit të njeriutkërkojnë krijimin e kushteve që mjedisi të mbrohet prej shoqërisë.Zhvillimi ekonomik i centralizuar i para viteve 90 të i shekullit të kaluar në Shqipëridhe Mal të Zi si dhe periudha e gjatë e tranizicionit ndikuan negativisht në mjedisinnatyror. Tashmë dihet dhe është e njohur struktura e peizazhit në Shqipëri nën ndikimine sistemit komunist, ku çdo pëllëmb toke nuk u la pa u punuar duke hapur tokë të rejadhe duke ndikuar negativisht në mjedis. Në anën tjetër tarracimi i kodrave që u bë nëmjaftë rajone të Shqipërisë veçanarisht në zonën bregdetare, i dha pamje tjetër peizazhitduke e bërë disi "interesantë" për syrin e atyre vizitorëve që preferuan ta vizitojnë këtëvend. Deri në vitet 90-të mjedisi bregdetarë në Shqipëri ishte i ruajtur kjo si rezultat i169 Agjensia Kombëtare e Mjedisit e Shqipëris
  34. 34. moszhvillimit të turizmit dhe infrastrukturës turistike. Ndërsa në Mal të Zi nga vitet 60-të qeveria e athershme filloi të ndërtoj disa komplekse turistike kryesisht në zonënbregdetare dhe më pak në zonën qendrore dhe veriore170. Në këtë priudhë kohore sirezultat i zhvillimit të turizmit masiv ndryshon edhe mjedisi, duke iu nënshtruar njëurbanizimi të ri turistik. Zhvillimi ekonomik gjatë këtyre 50 viteve të fundit qëpërjetuan të dy vendet, i bazuar në zhvillimin e bujqësisë, industrisë, pylltarisë,peshkimit, urbanizimit, transportit dhe turizmit ka patur efekte të forta edhe në mjedisindhe diversitetin biologjik e peizazhor. Pasojat dhe dëmet kryesore të këtij aktiviteti do tëpërmbllidheshin si mëposhtë:  dëmtim, varfërim dhe degradim të ekosistemeve dhe habitateve;  shqetësim, dëmtim i kafshëve të egra në natyrë;  erozion, zhdukje llojesh apo kërcënim për zhdukje;Një faktor tjetër që po ushtron një presion mbi mjedisin është edhe migrimi i brendshëmi popullsisë së këtyre vendeve (Shqipërisë dhe Malit të Zi). Këto lëvizje të lira e tashmëtë popullsisë prej zonave rurale drejt atyre urbane, kryesisht drejt zonave bregdetare kudhe presioni dhe ndikimi i njeriut në këto hapësira është më i madh po ndikon nëmënyrë negative në zhvillimin e turizmit. Ky fenomen më së tepërmi u ndie pas viteve90-të, ku dhe vazhdoi gjatë gjithë përiudhës së tranzicionit. Tashmë mjaft hapësiramjedisore përgjatë bregdetit Adriatik dhe Jonian iu nënshtruan ndertimeve kaotike dhepa plane urbanistike, të cilat sollën prishjen e mjedisit dhe ndotjen e tij.Mali i Zi si shtet ekologjik, i vetmi në botë i shpallur nga Parlamenti në vitin 1991,ruajtja dhe mbrojtja e mjedisit është pjesë përbërse e sistemit politik dhe ekonomik tëvendit. Ky koncept i shetit ekologjik është pjesë përbërse e zhvillimit të qëndrueshëm.Në Mal të Zi gjendja e mjedisit është disi në nivel më të mirë krahasuar me Shqipërinë.Kjo bazohet në atë se në Mal të Zi, si në pjesën jugore ashtu edhe në ate qendore dheveriore në të cilat zhvillohet turizmi nuk ka industri të zhvilluar (perjashtim bën
  35. 35. Kombinati Aluminit në Podgoricë dhe Teci i Plevlës). Një dukuri e tillë vërehet edhe nëmjedisin e Shqipërisë ku industritë e periudhës komunsite janë jashtë funksionit, por sitë tilla në mjediset ekzistuese mund të paraqiten me rrezik për komunitetin.Hapësira bregdetare e të dy vendeve, e cila përbën edhe potencialin kryesor përzhvillimin e turizmit, gjatë dekades së fundit përjetoi ndryshime të theksuara në mjedis.Kështu si zona gjeografikisht të afërta, Ulqini dhe Velipoja, në këtë drejtim kanëdallime të theksuara. Si rezultat i ndërtimeve kaotike mjedisi në zonën e plazhit tëVelipojes pësoi një trysni dhe transformim të madh. Ndërtimet këtu janë të një tipikonglomerat pa plane urbanistike dhe pa infrastrukturën e nevojshme ku mungesa, ekanalizimeve për ujra të zeza, hapësirave për parkim, prerja e drurëve (pishavebregdetare) etj, ndikojnë ngeativisht në mjedisin e kësaj zone turistike. Ajo çka ështëmë e rëndësishme dhe e pa rekuperueshme për Velipojën dhe mjedisin në Shqipëri ështëndërtimi i objekteve private më qëllim përfitimin nga turizmi në vënde të ndryshme osevend e pa vend jashtë parametrave të lejura dhe në tokën bujqësore. Ligji 7501 mjaftbanorë të Shqipërisë i bëri me tokë, ku shteti shperndau tokën dhe nuk ishte në gjendjetë frenoi ndërtimet që pasuan më vonë sidomos pranë zonave turistike, si: Velipojë,Shëngjin, Durrës etj. Ky fenomen ndikoi negativisht në mjedis.Ndërsa zona e Ulqinit, veçanarisht zona e Plazhit të Madh edhe pse i është nënshtruarnjë presioni me kërkesë për ndërtime në funksion të turizmit, hapësira me gjëresi rreth2 km nga bregu i detit është ruajtur në gjendje pjesërisht të paprekur. Në ruajtjen e kësajhapësire një rol ka luajtur edhe politika e shtetit të drejtuara nga ndërmarrja e quajtur "Të Mirat Detare " (Morsko dobro) . Kjo ndërmarrje nga viti 1992 po merret memenaxhimin e brezit detarë171. Ndonëse nga autoritete vendore ky lloj menaxhimi ngakjo ndërmarrja që disa ndoshta me të drejtë e quajnë "Të keqijat detare", nuk ka sjellëndonjë perfitim të madh për Ulqinin. Kjo rezultoj edhe gjatë bisedave të zhvilluara mepunonjës të dikastereve përkatëse si ai i ekonomisë ku deklarojnë se: "Të Mirat detare"vjelin shuma të medha nga bregdeti Ulqinit por investimet nga kjo ndërmarrje nëqytetin e Ulqinit janë minimale prandaj qeveria e Malit të Zi duhet ta rishikoj ligjin per
  36. 36. të Mirat Detare në mënyrë që komunës së Ulqinit ti rikthehen kompetenact nëmeaxhimin e hapsirës bregdetare172.Por gjendja e mjedisit në këtë zonë turistike paraqitet me mjaftë probleme ku në mestjerash problem paraqesin ndërtimet pa leje përgjatë lumit Buna dhe në disa zona tëUlqinit si dhe ujrat e zeza, pastaj mbeturinat urbane, kanali i Port Milenës në afërsi tëPlazhit të Madh etj. Edhe në intervistat që zhvilluam në rajonin turistik të Ulqinit gjatëqershorit 2009 banorët dhe turistët e intervistuar ishin të mëndimit se mjedisi këtu duhettë ruhet edhe më tepër dhe të hartohen planet urbanistike të cilët do ta zhvillojnë edhemë tej qytetin. Një i intervistuar deklaron se "ka rreth 20 vite që nuk kemi planeurbanistike shihni se çfarë është bërë në mjedisin e këtij qyteti ku ka lulëzuar ndërtimikaotik. Prandaj planet janë çelësi ose burimi kryesor i zhvillimit ekonomik të qytetit tëUlqinit".Sa i përket gjendjes së plazheve, zona e Ulqinit dallohet shumë nga ajo e Velipojes.Këto dallime janë të lidhura më cilësinë e pastertisë së plazheve, sigurinë në plazhe etj.Këto cilesi vërehen në plazhet private të Ulqinit, si: MCM, MAJAMI, COPA CABANAetj. Ndërsa plazhet shtetërore paraqiten me probleme sa i përket pastërtisë. Krahasuarme disa plazhe të bregdetit shqiptar cilësia e ujit në plazhin e Velipojes sipas studimevetë Ministrisë së Mjedisit është brenda parametrave. Ndërsa në Durrës, Vlorë etj, cilësiae ujit është nën normat e lejuara për larje. Ky fenomen më se tepërmi vërehet në plazhine Golemit ku dëndesia e madhe e ndërtimeve dhe mungesa e kanalizimeve për ujra tëzeza ka bërë që në disa zona të këtij plazhi të dalin edhe tubacionet e ujrave të zeza tëcilët derdhen direkt në rërë dhe ujin e detit. Edhe ky fenomen ndikon ngeativisht nëzhvillimin e turizimit dhe e ulë ofertën turistike të këtij plazhi.Në vitin 2002 Ministria e Turizmit e Malit të Zi në bashkëpunim me OJQ EKOM(Shoqata për Konsultime Ekologjike në Mal të Zi) ndërmorën aksionin për promovimine Flamurit të Kaltër për plazhet (Plava zastava) që bazohet në 27 kritere që duhet tiplotësojnë plazhet e që kanë të bëjnë me: kualitetin e ujit dhe cilësinë e rërës, edukiminekologjik, sigurinë në plazhe etj. Viti 2003 ishte si vit prove, ndërsa implementimi i
  37. 37. 173këtij projekti filloi në vitin 2004 ku 10 plazhe fituan Flamurin e Kaltër . Ky projektvazhdon dhe sot në bregdetin e Malit të Zi rreth 19 plazhe kanë Flamurin e Kaltër.Foto .16. Pamje nga Flamuri i Kaltër në plazhet e Malit të ZiNjë projekt të tillë duhet të ndjekin edhe plazhet në bregdetin e Shqipërisë i cili do tëndikoj edhe në përmirësimin e ofertës turistike.Një problem tjetër shqetësues, si për mjedisin ashtu edhe për komunitetin janë edhembetjet urbane. Edhe pse Mali i Zi është shtet ekologjik dhe ku mbrojtja e mjedisitpërbën një faktor kryesor në çdo strategji zhvillimi, ky problem vazhdon të jetëshqetësues. Strategjitë e ndryshme që qarkullojnë në vend akoma nuk po e zgjidhin këtëproblem. Në mjaft zona si në afërsi të bregdtetit të Uliqinit mbetjet urbane digjen nënatyrë të hapur. Kjo ndikon negativisht në mjedisin jetësor, në kualitetin e ajrit dhe nëzhvillimin e turizmit, ku erërat transportojnë gazra të ndryshme që mund të jenëshqetësuese për komunitetin. Në përmirësimin e mjedisit Mali i Zi që nga viti 2008 poaplikon edhe taksen ekologjike për automjete më vlerë nga 10-150€.Eko taksa për automjete
  38. 38. 173 Drudi izvještaj o stanju životne sredine Republike Crne Gore – Nju Jork, Ženeva 2007, fq. 85
  39. 39. Të ardhurat nga kjo taske ekologjike u shfrytëzuan për financimim e projekteve meqëllim ruajtjen e mjedisit natyror. Por pas shumë debateve dhe analizave të bëra,qeveria e Malit të Zi në janar të vitit 2012 ka vendosur që këtë takse ta heq pasi sipasdhomës së ekonomisë dhe biznesit në Podgoricë kjo takse ka sjellë mjaftë probleme dhenuk ka patur efektet e prituara. Një takse të tillë shteti shqitar nuk e aplikon.Mbetjet urbane gjithashtu janë një problem tepër shqetësues edhe për mjedisin nëShqipëri. Kjo vërehet në mjaft zona turistke dhe akse rrugore ku mbetjet urbane janëprezente. Edhe në Shqipëri nuk ekziston impiant për riciklimin e mbetejeve urbane. Atosi në Mal të Zi digjen në natyrë të hapur duke shkaktuar mjaftë probleme. Kohëve tëfundit mbetejet urbane janë bërë debat lidhur me projektin për të importuar mbetjeurbane nga shtetet e tjera të rajonit. Kjo ka hasur në kundershtime të forta si ngapolitikanë, ambientalistë dhe shoqeria civile. Mendoj se kjo nuk sjell ndonjë të mirë përShqipërinë pasi ajo ka mjaft probleme me mbetjet urbane, gjë që ndikon negativisht nëmjedis. Kjo vetëm do ta rëndojë më tepër mjedisin. Sot flitet për turizmin eqëndrueshëm që duhet të zhvilloj Shqipëria, por ndotja e mjedisit nuk i korespondonkonceptit "zhvillim i turizmit të qëndrueshëm".Një problem mjaft shqetësues është edhe erozioni që po iu shkaktohen lumejve tëShqipërisë. Në mungesë të ushtrimit dhe të vakumeve që kanë ligjet për ruajtjen elumejve, është lejuar që mjaft firma të ushtrojnë aktivitet të paligjeshëm me qëllimpërfitimi në mënyrë jo të ligjëshme. Kjo ka shkaktuar probleme në shtretërit e lumenjveduke i shkatërruar shtretërit e tyre dhe njiherit ka krijuar probleme mjedisore. Raste tëtilla kanë ndodhur edhe në lumin Moraça në Mal të Zi dhe në disa lumenjë të tjerë. Pokështu raste të plagëve mjedisore takohen në mjaft zona të Shqipërisë. Gjithashtu nëzonën e Krujës, ku nxjerrja e gurit gelqerorë dhe djegja e gëlqerës nga banoret e kësajzone, ka krijuar probleme të pa rekuperueshme mjedisore. Këto plagë mjedisore në këtëzonë ndikojnë negativisht për çdo turistë që viziton qytetin dhe Kalanë e Krujës. Siprobleme të rëndësishme për mjedisin e të dy shteteve, sidomos në zonën kufitare janë,përmbytjet që shkaktohen nga dalja e lumit Buna nga shtrati i vet. Kjo po shkaktonprobleme si për mejdisin, ashtu edhe për komunitetet e të dy zonave kufitare. Në këtëdrejtim qeveritë e të dy vendeve si dhe pushtetet vendore të Shkodrës dhe Ulqinit pobashkëpunojnë në këtë drejtim. Mirpo ky bashkëpunim duhet të intensifikohet edhe më
  40. 40. tej në hartimin e projekteve të përbashkëta për lumin e Bunës, me qëllim mbrojtjen ngapërmbytjet dhe shfrytëzimin e tij për qëllime turistike. Megjithatë në këtë drejtimakoma nuk po ndërmerren hapa konkrete.Edhe në zonat malore dhe ato te Parqeve Kombëtare të të dy shtetëve mjedisi herë pashere paraqitet me probleme. Në këto zona, ku Mali i Zi po tenton të zhvillojë turizmindimëror dhe ekoturizmin, kujdesi ndaj mjedisit është në nivel të kënaqshëm. Kjo përshkak edhe të mungesës së banorëve dhe të objekteve te industrise në këto zonaturistike. Në këto zona veçanarisht në Parqet Kombëtare mjedisi ndotet kryesisht ngaturistët e papergjegjshem. Ndërsa për Shqipërinë akoma nuk mund të flasim për njëturizëm malor të konsoliduar, si në Mal të Zi. Në këto zona si rezultat i mungesës sëinfrastrukturës rrugore, p.sh. rruga për në Theth etj, ka ndikuar që mjedisi të mbetet ipaprekur. Në këtë mënyrë këto zona malore dhe Parqet Kombëtare, për mjedisin që atokanë për ajrin e pastër etj, ofrojnë mundësi të shumta për zhvillimin e turizmit tëqëndrueshëm (ekoturizmit, turizmit dimëror, avanturesk etj.). Si problem për zonatmalore, përveç infrastrukturës dhe kushteve të vështira për jetesë, largimi i popullsisëdhe braktisja e këtyre zonave po përbën një problem tepër shqetësues. Largimi ibanorëve ndikon negativisht në mungesën e kuadrove dhe krahut të punës në zhvillimine turizmit.Si konkuluzion duhet që si Strategjitë aktuale të zhvillimit të turizmit, ashtue dhe ato qëdo të hartohen, mbrojtjen e mjedisit duhet ta trajtojnë në mënyrë integrale me planethapësinore dhe ato detaje për zona të veçanta turistike. Rëndësi në ruajtjen e mjedisitdo të ishte edhe zonimi i tij, si instrumenti më i rëndësishëm në rregullimin e hapësirës.Në këtë mënyrë ato mjedise që aktualisht nuk janë "prekur" nga urbanizimi ipakontrolluar turistik që vështirë të gjenden të planifikohen në mënyrë integrale meplanet urbanistike me qëllim zonimin e tyre. Kjo do të ndikoj në ruajtjen dheplanifikimin më të mirë të hapësirës gjeogafike të të dy vendeve. Gjithashtu çlirimi izonave që janë zënë nga ndërtimet kaotike duhet të shihet si mundësi për ti rikthyermjedisit atë rëndesi që ka dhe duhet të ketë në zhvillimin e turizmit.Në këtë mënyrë gjendja e mjedisit gjeografik në Malit të Zi dhe Shqipëri përbën sfidënse si duhet trajtuar për zhvillimin e turizmit. Kjo duhet parë edhe në prizmin se në tëardhmen hapësira gjeografike do të jetë në qënder të investitoreve me qëllime dhe
  41. 41. dimensione të ndryshme, të cilët në çdo rast duhet të kenë në qënder zhvillimin eqëndrueshëm. KRUE VI STRATEGJITË DHE POLITIKAT TURISTIKE ME NDIKIMIN E TYRE NË ZHVILLIMIN E PËRBASHKËT DHE TË VEÇANTË TURISTIK TË DY VENDEVEPlanifikimi strategjik në turizëm nga një metodë e pergjithëshme për planifikimndryshon në atë të shtrirjes se turizmit si një aktivitet specifik me karakteristikat e vetaqë e dallojnë atë në krahasim me industritë e tjera. Për përcaktimin e planifikimitstrategjik të turizmit sipas autorit (Hall) duhet të ndjekim dhe të kemi parasysh disaparime si:  Ku ndodhemi tani ? – Analizë (monitorim)  Ku duam të shkojmë ? – Plani  Si mund të arrijmë stadin e dëshiruar ? – Veprim174Baza për planifikimin strategjik konsiston në planin afatgjatë dhe gjithpërfshirës, i cilisynon të përmirësojë pozitën e tanishme, ose të ruajë nivelin aktual të burimevenatyrore dhe historiko-kulturore175. Duhet patur parasysh se turizmi është një dinamikdhe fenomen që kërkon një planifikim strategjik për të arritur një zhvillim të caktuar176.Megjithate për shkakë të veçantisë që ka turizmi destinacionet e ndryshme turistike dotë reagojnë në mënyra të ndryshme177. Për këtë arsye planifikimi strategjik në fushën eturizmit është një proces gjithpërfshirës i cili duhet të ketë parasysh karakteristikat edestinacioneve duke përfshirë çështje të ndryshme si: zhvillimin e infrastrukturës,zhvillimin e politikave aktive turistike, zhvillimin e burimeve turistike etj. Sipas dyautorëve, Godfrey dhe Clark, procesi i planifikimit duhet të vazhdojë në analizën e174 Hall M. C.: Tourism Planning: Policies, Processes and Relationships. Edinburg:Pearson Education Limited, 2000 fq.236175 Po aty176 Jovicic Ž: Fenomenologija turizma. Beograd: IDP Nauna177knjiga, 1992 fq. 230 Për më tepër shih: Godfrey, Clarke: The Tourism Development Handbook: A Practical Approach toPlanning and Marketing. London, New York: Cassell, 2000
  42. 42. aspekteve të sipërpërmendur dhe ndikimi i tyre në natyrë, në rigjenerimin e punësimitdhe të ardhurave si dhe të zhvillimit ekonomik, socio-kulturor, në përmirësimin ecilësisë së jetës, në ruajtjen dhe kujdesin e mjedisit, në favorizimin e klimës sëinvestimeve etj.Zhvillimi i sektorit turistik ka qenë një ndër elementët kryesorë të politikave publikeshqiptare dhe malazeze. Në mënyrë të vazhdueshme institucionet publike kanë parësektorin turistik si një ndër të vetmit elementë që mund të ndikojnë në rritjen ekonomikenëpërmjet prurjes së fondeve të reja në ekonominë vendase, rritjes së nivelit tëpunësimit dhe krijimit të një efekti multiplikator në investime për të gjithë ekonominë evendit.Të dy vendet, si Shqipëria dhe Mali i Zi përballen sot më konkurrencën reciproke dherajonale në turizëm nga shtete, si: Kroacia, Turqia, Greqia etj, që dallohen me njëinfrastrukturë më të avancuar në turizëm, por me bukuri natyrore e historiko-kulturorepothuasje të ngjashme.Si dokument me rëndësi në zhvillimin e turizmit të një vendi është Ligji mbi Turizmin icili njiherit përbën aktin kryesor normativ dhe ligjor, në bazë të cilit qeveritë dherespektivisht ministritë përkatëse rregullojnë këtë aktivitet. Ligji mbi turizmin paraqetnjë akt juridik në bazë të cilit rregullohen kushtet dhe faktoret që merren me veprimtarituristike dhe hoteliere, si dhe të marketingut dhe promovimeve në turizëm. Ligji iturizmit është akt kryesor ligjor nga i cili rrjedhin disa akte dhe nënakte të tjera ligjore.Përveç Ligjit mbi turizmin në faza të ndryshme mund të hartohen edhe projekte tëndryshme. Ligji i turizmit duhet ta trajtoj veprimtarinë turistike me të gjitha aspektet eveta të cilat ndikojnë dhe pritet të ndikojnë në zhvillimin e turizmit. Gjithashtu Ligji iturizmit duhet që tiu korespondoj planeve zhvillimore si dhe strategjive dhe ti përshtatetsistemit aktual të zhvillimit ekonomik në mënyrë që të jetë sa më praktik në aplikimin etij.Politika Kombëtare e Zhvillimit të turizmit në Shqipëri bazohet në dokumentin"Strategjia Sektoriale e Turizmit 2007-2013"178. Krahas kësaj MTKRS në vitin 2006hartoi edhe "Strategjinë dhe Planin e Veprimit për Zhvillimin e Turizmit Kulturor dhe178 Noti E. Politika strategjike për zhvillimin e turizmit në Shqipëri – Ekonomicua 4 – Revistëshkencore fq.5 Tiranë 2009
  43. 43. Mjedisor në Shqipëri". Në këto dokumente përshkruhet koncepti strategjik i zhvillimittë turizmit, duke dhënë drejtimet strategjike dhe zhvillimin e produkteve turistike qëShqipëria të jetë një destinacion turistik i ardhshëm në tregun turistik, si rajonal ashtuedhe ndërkombëtar.Duke patur parasyshë rrethanat e ndryshme mundë të konkludojmë se pjesa e dytë esidomos dekada e fundit e shek. XX-të, ishte periudha më e vështirë për turizminshqiptar dhe malazez. Ngjarjet e ndryshme politike dhe shoqërore si (instalimi i sistemitkomunist), ndryshimi i sistemit ekonomik, izolimi ndërkombëtar dhe humbja e tregjeveturistike, luftërat në (ish-Jugosllavi), konkurenca në tregjet turistike rajonale etj., patënndikim negativ në ecurinë e zhvillimit të turizmit në Shqipëri dhe Mal të Zi. Si rezultatgjatë kësaj dekade u vërejt rënie e numrit dhe ndërrim i strukturës së turistëve, si dhehumbje e imazhit të Malit të Zi si destinacion turistik në kuadër të ish-Jugosllavisë nëfillim të viteve 90-të të shek. XX-të. Gjendja dhe perspektiva e turizmit malazez ështëtrajtuar në mjaft dokumenta dhe strategji zhvillimi edhe në ish- Jugosllavi.Nga trajtimi i planeve zhvillimore në Mal të Zi konkludojmë se për nga vlera dheanaliza vendin kryesor e zënë dy strategji :a) Strategjia e zhvillimit të turizmit në Mal të Zi deri në vitin 2010 hartuar nga MT nëvitin 1996b) Master plani – Strategjia e Zhvillimit të turizmit në Mal të Zi deri në vitin 2020 ,hartuar nga MT dhe DEG ( German Investment and Development Company) në vitin,2008.Këto Strategji e trajtojnë zhvillimin e turizmit në këndveshtrime të ndryshme. Epërbashkëta e këtyre strategjive është se zona bregdetare zë pjesën më të rëndësishme tëzhvillimit të turizmit ndërsa pjesa qendrore dhe ajo veriore i është kushtuar më pakvëmëndje. Kjo pasi bregdeti përbën potencialin kryesor turistik në Mal të Zi.Në bazë të analizës Strategjia Sektoriale e Turizmit 2007-2013 mund të konkludojmëse:Shqipëria mund të zhvillojë imazhin e saj si një destinacion i ri turistik dhe shembuj tëzhvillimit për këtë qëllim të logove me sllogane mund të jenë:“Shqipëria – sekreti i fundit i Europës!”“Shqipëria – E juaja për t’u zbuluar!”
  44. 44. 6.1. Analizë e Strategjive turistike të Shqipërisë dhe Malit të ZiAnaliza e potencialeve turistike tregoi që Shqipëria duhet të përdorë burimet e saj nëinteres të turizmit shumë më tepër se sa deri më sot179.Shqipëria ka një gamë të gjerë atraksionesh historike, kulturore dhe natyrore, qëpërbëjnë një interes të madh për turistët ndërkombëtarë. Në mes tjerash Strategjia eTurizmit në Shqipëri vlerëson se vendi është i sigurte dhe njerëzit janë mikpritës dhemiqësorë. Ajo që është më e rëndësishme të thuhet se vendi është ende “autentik.”, ipaprekur nga ndikimi i huaj, njerëzit jetojnë dhe punojnë në mënyrat tradicionale nëshumicën e vendit, madje edhe kultura lokale shprehet në mënyra nga më të ndryshmetnë bazë rajonale. Kombinimi i këtyre faktorëve e bën vendin të jetë i veçantë dhe vlerapotenciale e ti për tregjet e turizmit ndërkombëtar është shumë e lart.Gjithsesi, Shqipëria nuk është një destinacion turistik i lehtë për t’u kuptuar nga tregjetndërkombëtare. Vendi ofron potenciale për dhjetra aktivitete të ndryshme turizmi nëdhjetra destinacione.Qëllimi i zhvillimit të turizmit për Shqipërinë, është të rrisë cilësinë e jetesës, tëbanorëve. Zhvillimi i turizmit do të duhet të matet dhe të vlerësohet në një periudhëafatmesme e afatgjatë. Ai duhet të jetë një pjesë e strategjisë së vendit për arritjen eprioriteteve të zhvillimit, të tilla si angazhimet e vendit për Synimet e Zhvillimit tëMijëvjeçarit.Strategjia e Zhvillimit te Turizmit ne Shqiperi deri ne Shqiperi 2003 – 2010 dheStrategjia Sektoriale e Turizmit 2007-2013 si dokumentet me të rëndësishëmpërshkruajn konceptin strategjik të zhvillimit të turizmit, duke dhënë drejtimetstrategjike dhe zhvillimin e produkteve turistike që Shqipëria të jetë një destinacionturistik i ardhshëm në tregun turistik ndërkombëtar në sjelljen e turistëve të huaj.Tërheqja e turistëve të huaj do të influencojë që Shqipëria të shfrytëzojë kapacitetet179 Strategjia e Zhvillimit te Turizmit ne Shqiperi deri ne Shqiperi – Ministria e Turizmit dhe rregullimitte territorit – 2003 fq.5
  45. 45. turistike për të garantuar një përfitim maksimal nga futja e valutës së huaj, hapjen evendeve të reja të punes dhe do të ndikojë në funksionimin e sektorit të turizmit nëShqipëri me të njëjtat parime me të cilat funksionon industria e turizmit në botë.Duke iu referuar analizës së gjendjes, struktura e hoteleve ekzistuese në Shqipërikryesisht i korrespondon kapacitetit deri në 20 dhoma, e cila, e parë nga këndvështrimii marketingut të turizmit dhe srategjisë dhe të kapaciteteve të vendeve të rajonit është epamundur që të tërheqë grupe të mëdha turistësh të organizuar në paketa turistike ngaoperatorët perëndimorë. Këto kapacitete i përgjigjen kryesisht kërkesës së një klienteleindividuale ose grupeve të vogla të turistëve180. Kapacitetet e reja të akomodimit tërekomanduara për zhvillim janë llogaritur për të plotësuar kërkesën e tregjeve të huajasi dhe standartet ndërkomëtare të kërkuara nga këto tregje.Ndërkohë, kërkesa e turistëve vendas dhe e shqiptarëve etnikë do të plotësohet ngakapacitetet ekzistuese dhe kapacitete të reja që do të përcaktohen. Por deri më sotshumë pak është bërë për ndërtimin e kapacitetëve për turistët e huaj. Më tepër pofokusohet ne kapacitetet tradicionale që tërheqin klientelë të ulët dhe të mesme.Për këtë qëllim drejtimet e parashtruara në Strategji kërkojnë të sigurojnë që Shqipëriado të rrisë në maksimum potencialin e sektorëve dhe do të zhvillojë turizmin në njëmënyrë që të jetë i qëndrueshëm në kohë nga ana: kulturore, sociale, mjedisore dheekonomike.Në këto kushte Strategjia e Zhvillimit të Turizmit në Shqipëri :  do të ndihmojë këtë sektor të menaxhojë rritjen në mënyrë që të sigurohet qëndrueshmëria afat-gjatë ,  do të japë mënyrat e menaxhimit të konflikteve nëpërmjet rritjes së zhvillimit të turizmit dhe vlerave mjedisore, sociale dhe kulturore që janë të rëndësishme si për Shqipërinë dhe vizitorët e saj ,  do të japë strukturën e përshtatshme brenda së cilës investimet dhe përfitueshmëria e industrisë turistike mund të lehtësohen dhe të rriten në maksimum bashkëpunim-përgjegjësi ,  do të reduktojë mbivendosjet dhe boshllëqet brenda sektorit ,180 Strategjia Sektoriale e Turizmit 2007-2013
  46. 46.  do të sigurojë angazhim dhe financim për turizmin nga qeveria qendrore dhe vendore ,  do të bëj më të lehtë veprimin e operatorëve për të kryer biznes në këtë sektor ,  do të sigurojë integritet të drejtimeve strategjike etj.Sipas vizionit deri në vitin 2013 "Shqipëria parashihet si një destinacion i sigurt, mevlerë të lartë që karakterizohet nga një larmi e pashoqe e atraksioneve natyrore ekulturore të rangut botëror në një siperfaqe të vogël gjeografike, i menaxhuar nëmënyrë të përgjegjshme mjedisore e sociale, lehtësisht e mbërritur nga tregjet turistikeeuropiane."181 Arritja e këti vizioni në situaten e problemeve financiare globale shihet sie pamundur kur dihet se afati kohor i kësaj strategjie tashmë është drejt përfundimit dheqë shihet si e nevojshme hartimi i një strategjie të re për zhvillimin e turizmit. Në anëntjetër faktorët e ndryshëm si: politikë, infrastruktura, shërbimet etj, nuk lejuan arritjen ekëti vizioni.Strategjia e Zhvillimit të Turizmit e shpallura në vitin 2003 ishte si një instrument i cilisolli realizimin dhe hartimin e:  Ligjit të ri "Për Turizmin" i cili u miratua në muajin Maj të vitit 2007. Ky ligj synon krijimin e një sektori turistik me standarde ndërkombëtare dhe për të ndihmuar konkretisht zhvillimin e industrisë turistike në përputhje me drejtimet strategjike të zhvillimit të turizmit duke u dhënë prioritet burimeve të trashëgimisë kulturore dhe natyrore me zhvillimin e turizmit.  Miratimi i ligjit të ri "Për portet turistike".  Zhvillimin infrastrukturor: Aeroporti kryesor ndërkombëtar i Rinasit pranë Tiranës dhe Durrësit, tashmë prezanton standarde ndërkombëtare.  Rehabilitimin e disa akseve rrugore dhe projekteve për investime në rrugë dytësore rreth (6000 km), si dhe projekte në zhvillim e sipër për rehabilitimin e porteve detare.  Projekti i Bankës Botërore dhe Qeverisë Shqiptare për Hartimin e Planit të Integruar për Zhvillimin e Turizmit në Bregdetin e Jugut. Ky masterplan do të181 Strategjia Sektoriale e Turizmit 2007-2013
  47. 47. shërbejë si platformë mbështetëse për studimet e tjera zonale që do të ndërmerren për zonat turistike bregdetare. Në anën tjetër ky masterplan do të përcaktojë kriteret kryesore të zhvillimit të zonave duke mbrojtur parqet natyrore, zonat e mbrojtura, fshatrat e jugut më vlera kulturore dhe historike, peizazhet natyrore etj. Me qëllimin e rritjes së promovimit të Shqipërisë si destinacion turistik, marketingut të produktit turistik shqiptar monitorimit, standardizimit të strukturave akomoduese u krijua në vitin 2005 Enti Kombëtar i Turizmit i cili në bazë të Ligjit të ri për turizëm u shëndërrua në Agjenci Kombëtare të Turizmit. Gjithashtu krahas pjesëmarrjes në panairet e njohura ndërkombëtare të turizmit gjatë viteve të fundit janë shfaqur spote publicitare në rrjete të njohura televizive si CNN, EURONEWS etj, para dhe gjatë sezonit turistik. Spote televizive janë shfaqur edhe në vendet e rajonit veçanarisht në Kosovë dhe Maqedoni si dy tregje më rëndesi të veçantë për turizmin shqiptarë. Një rol pozitiv në përmirësimin e imazhit turistik të vendit kanë ndikuar edhe prezantimi gjatë dy-tre viteve të fundit i guidave të ndryshme turistike për Shqipërinë, hartimi i paketave të ndryshme turistike për 10 turet e medha të Shqipërisë dhe 11 itineraret kulturore dhe natyrore në bregdetin e jugut. Në pamjet e mëposhtme janë paraqitur disa nga guidat turistike që qarkullojn në vend, përmes të cilave tursti mund të gjej informacionin e nëvojshem për Shqipërin. Burimi: www.albaniantourism.com,
  48. 48.  Forcimi i pranisë gjithnjë e më tepër i Shqipërisë në internet. (Këtu veçohen Websitet bashkëkohore të AKT-së http:∕∕www.albaniantourism.com, www.akt.gov.al si dhe të MTKRS-së www.mtkrs.gov.al), të cilët janë një përpjekje shumë e madhe nga këto institucione për të siguruar që vizitorët të cilët preferojnë ta vizitojnë Shqipërinë mund të gjejnë informacion shumë të detajuar për potencialet e vendit, për akomodimet, cilësin e shërbimeve etj. Por këto websi-te përcjellin edhe një mesazh tjetër më rëndësi përveç atij që vendi është atraktiv për tu vizituar. Ato njiherit potencojnë ate se vendi është i hapur për investime në sektorin e turizmit.  Kjo strategji ndikoj që qeveria të shtoj buxhetin për turizimin vit pas viti pikërisht buxhetin e MTKRS-së ku u ngriten Zyra të Informacionit Turistik dhe u përmirësua sinjalistika turistike në disa qytete të Shqipërisë.  Por problemet në këtë drejtim janë akoma të shumta si p.sh. infarstruktura turistike (në veçanti ajo komunale, shërbimet, sinjalistika etj.)Disa nga parakushtet për zhvillimin e turizmit në Shqipëri mendoj se duhet të bazohennë:  Zbatimin e parimeve të zhvillimit të qëndrueshëm nga të gjitha nivelet e planifikimit, vendimarrjes, menaxhimit, si në nivel qendror dhe lokal, ashtu dhe në sektorin privat,  Plotësimin e kuadrit ligjor në turizëm,  Zhvillimi infrastrukturor i transportit tokësor, ujor dhe ajror, furnizimi i rregullt me energji elektrike, përmirësimi dhe krijimi i sistemeve efiçente të menaxhimit dhe trajtimit të mbetjeve të urbane dhe ujrave të zeza etj.  Telekomunikacioni dhe interneti,  Rishikimi dhe vendosja e standardeve për hartimin e planeve të përdorimit të tokës, për zonat me potenciale të larta për zhvilimin e turizmit,  Pronësia, që përbën një nga parakushtet për zhvillimin e turizmit dhe krijimin e klimës së qëndrueshme te investimeve në fushën e turizmit. Nga kjo del se
  49. 49. problemet mbi pronësinë duhet të zgjidhen përmes instancave ligjore mbi tokën dhe të objekteve ndërtimore.  Rritjen e financimeve, që ka të bëjë kryesisht me ruajtjen e aseteve natyrore e kulturore, përmirësimin e sistemeve të mënaxhimit për zonat me interes kulturor dhe natyror, zhvillimin e burimeve njerëzore dhe përmirësimin e imazhit turistik të vendit.Shqipëria duhet të investojë në burime të ndryshme natyrore, kulturore dhe humane nëmënyrë që sektori i turizmit të zvillohet efektivisht.Rëndësi në këtë drejtim ka edhe sistemi i grumbullimit dhe i përpunimit të të dhënavenë nivel kombëtar, rajonal dhe lokal sipas standardeve ndërkombëtare. Këto të dhënakanë të bëjnë kryesisht me vizitat turistike, shpenzimet, profilin e turistëve etj. Kjokërkon një investim më të madhë të qeverisë shqiptare pasi pa keto të dhëna planifikimii turizmit pothuajse është i pa mundur.Megjithate kjo stregji nuk trajtoi problemet e mjedisit natyror sidomos të trajtimit tëmbetjeve urbane të cilët po përbëjn problemin kryesor dhe që paraqesin një sfid përkonceptin e turizmit të qëndrueshëm.Nga analiza e potencialeve turistike të Shqipërisë dhe faktoreve të tjerë që ndikojnë nëzhvillimin e ti dhe në bazë të Strategjisë turistike Shqipëria do të vazhdoi bazohet nëllojet e mëposhtme të turizmit : 1. Turizmi i diellit dhe plazhit 2. Turizmi i interesit të veçantë 3. Turizmi i qendrave urbane ( turizmi qytetarë) / Turizmi i biznesit dhe i konferencaveSipas strategjisë dhe analizave të bëra rezulton se viteve të fundit turizmi i interesit tëveçantë është në rritje me 15 deri në 20% dhe përfaqeson rreth 25% të tregut turistik,ndërsa turizmi i diellit dhe plazhit përbën ende segmentin më të madhë të turizmitndërkombëtar me një rritje prej 2 deri në 4% në vit182.Si qëllim kryesor i kësaj strategjie u konceptua:182 Grup autorësh: Turizmi, sektor i rëndësishëm për rritjen e ekonomisë shqiptare – 2007
  50. 50.  Zhvillimin rajonal, dukuri kjo që nuk po ndodh pasi rajoni bregdetar vazhdon te dominoj ndaj rajoneve tjera dhe zonave të tjera turistike që nuk perputhet me strategjine turistike, Shtimin dhe zgjerimin e zonave të mbrojtura (p.sh. Parqet Kombëtare, Rezervate Biosferë), por që gjatë këtyre viteve akoma nuk po vërejmë zgjerim të zonave të mbrojtura ose shtim të Parqeve Kombëtare që do te ndikonin ne rritjen e ofertës turistike. Mendoj se Bjeshkët e Namuna në Shqipëri ashtu si në Mali të Zi duhet të shpallen Park Kombëtar. Gërmime të mëtejshme dhe mirëmbajtje të qendrave arkeologjike në Apolloni, Butrint dhe zona të tjera. Kjo është një nga projektet që deri diku po vazhdon të realizohet dhe që duhet ti kthej këto lokalitete në zona me interes të veçantë të turizmit kuluturor.• Ngritje e qendrave të reja historike, por që nuk tregohen se cilat qendra mund te quhente tilla.• Vazhdimi i zhvillimit të Beratit dhe Gjirokastrës si “qytete muze”. Kjo sipasstrategjisë është një vlerësim i qëlluar, por deri me tani le shumë për të dëshiruar ne çdoaspekt.• Zhvillimi i rajonit të liqeneve të Ohrit dhe Prespës për turizëm rural dhe ekologjik. Nëkëtë kuadër mund të përfshihet edhe liqeni i Shkodrës• Zhvillimi i parqeve kombëtare për turizëm ekologjik dhe natyror. Mendoj se këtoduhet të jenë boshti kryesor i zhvillimit të turizmit të qëndrueshëm duke ruajtur natyrëndhe duke promovuar ato vlera që këto i disponojne ndryshe nga Mali i Zi, ose vendet etjera të rajonit.• Caktimi dhe zhvillimi i qendrave shtesë të interesit historik dhe kulturor p.sh. në jug tëvendit. Mendoj se edhe në këtë pjesë të Shqipërise duhet të vazhdoj projekti "DyzetHanet".• Caktimi i rajoneve me fshatra tradicionale. Në këtë aspekt Shqiperia mund te zhvillojetno-turizmin, i cili bazohet në traditën e zonës si p.sh. fshatrat ne veri te vendit ose nejug qe dallohen me natyrën, traditën , mikpritjen dhe gastronominë vendase.Një nga objektivat e rëndësishme që verehet në këtë strategji është edhe arritja e njëbalancimi gjeografik në shpërndarjen e aktiviteteve turistike në të gjithë vendin. Kjo në

×