Kamus bahasa sansekerta
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Kamus bahasa sansekerta

on

  • 1,507 vues

 

Statistiques

Vues

Total des vues
1,507
Vues sur SlideShare
1,507
Vues externes
0

Actions

J'aime
0
Téléchargements
115
Commentaires
0

0 Ajouts 0

No embeds

Accessibilité

Catégories

Détails de l'import

Uploaded via as Adobe PDF

Droits d'utilisation

© Tous droits réservés

Report content

Signalé comme inapproprié Signaler comme inapproprié
Signaler comme inapproprié

Indiquez la raison pour laquelle vous avez signalé cette présentation comme n'étant pas appropriée.

Annuler
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Votre message apparaîtra ici
    Processing...
Poster un commentaire
Modifier votre commentaire

    Kamus bahasa sansekerta Kamus bahasa sansekerta Document Transcript

    • i
    • KAMUS SANSEKERTA INDONESIA Dr. Purwadi, M.Hum Eko Priyo Purnomo, SIPLisensi Dokumen:Copyright © 2008 BudayaJawa.ComE-book ini dipublikasikan secara resmi melalui BudayaJawa.com. Semua teks dan grafisyang ada di dalamnya merupakan hak cipta BudayaJawa.com. Tidak satupun daripublikasi ini boleh digandakan, disebarkan, atau direproduksi dengan cara apapun juga,termasuk mengcopy tanpa ijin tertulis dari penulis. ii
    • KATA PENGANTAR Bahasa Sansekerta mempunyai nilai logika, etika, dan estetika yang sangat tinggidalam lingkungan kebudayaan Jawa. Sejak dulu kala, bahasa Sansekerta digunakandalam penyebaran dan pengembangan ilmu pengetahuan. Banyak kitab Jawa Kuno yangditulis dengan menggunakan unsur serapan bahasa Sansekerta. Pada perkembangannya,bahasa ini lebih popular dengan penyebutan Bahasa Kawi. Sesuai dengan makna harfiahnya, Kawi berarti pujangga. Bahasa Kawi berartibahasa yang digunakan oleh para pujangga. Pada jaman dahulu bahasa Sansekerta ataubahasa Kawi memang digunakan oleh para cendekiawan, ilmuwan, dan bangsawan. Halini menyebabkan bahasa ini menjadi sangat tinggi kedudukannya dalam masyarakatJawa. Komunikasi antar kelas menengah kerap kali diukur dari tinggi rendahnyaseseorang dalam berbahasa. Karya sastra yang bermutu tinggi kualitas filosofisnya selalu memakai barometerparama sastra, parama kawi, mardawa lagu, nawung kridha, dan sambegana. BukuKamus Sansekerta – Indonesia ini menjadi kunci untuk membuka lembaran kebudayaanJawa yang sudah berusia berabad-abad lamanya. Sebuah kamus bermutu dan bergunabagi siapa saja. Selamat membaca! Yogyakarta, 25 Mei 2005 Dr. Purwadi, M.Hum iii
    • Eko Priyo Purnomo, SIP BIOGRAFI PENULIS DR. PURWADI, M.HUM lahir di Grogol, Mojorembun, Rejoso, Nganjuk, JawaTimur pada tanggal 16 September 1971. Pendidikan SD sampai SMA diselesaikan ditanah kelahirannya. Gelar sarjana diperoleh di Fakultas Sastra UGM yang ditempuhtahun 1990-1995, kemudian melanjutkan pada Program Pascasarjana UGM tahun 1996-1998. Gelar Doktor diperoleh tahun 2001 dalam tempo 1,5 tahun. Sampai saat ini sudah menulis lebih dari 200 judul buku dan sering menjadiNarasumber TVRI, RCTI, Trans Tivi, Jogja Tivi, RRI dan Radio Komunitas, NarasumberKoran Kompas, Jawa Pos, Kedaulatan Rakyat, Bernas, Republika, Majalah Gatra, KabareJogja, Djoko Lodang, Gama, Tabloid Adil, Nyata, dan Narasumber Seminar Nasional danInternasional Kini menjabat sebagai Rektor Institut Budaya Jawa (Isbuja) Yogyakarta, selainitu juga mengelola Pustaka Raja, sebuah jaringan kerja yang menjadi wadah aktivitassosial dan budaya dari berbagai elemen masyarakat. Di samping itu Pustaka Raja jugabergerak di bidang penerbitan, percetakan dan pemasaran buku yang berkantor pusat diJl. Kakap Raya No. 36 Minomartani Yogyakarta 55581. Telp 0274-881020. EKO PRIYO PURNOMO, SIP, lahir di Sleman Yogyakarta, 23 Februari 1978.Sejak sekolah aktif di organisasi Pramuka sebagai Dewan Ambalan. Ketika kuliah aktifsebagai presidium senat se-Yogyakarta. Sekarang sedang menempuh Pascasarjana Ilmu iv
    • Politik UGM. Buku ini sekaligus sebagai persembahan dan tanda mata buat putri jelita,Rima Erviana, S.F. Apt. TEKS SAMPUL BELAKANG : Bahasa Sansekerta mempunyai nilai logika, etika, dan estetika yang sangat tinggidalam lingkungan kebudayaan Jawa. Sejak dulu kala, bahasa Sansekerta digunakandalam penyebaran dan pengembangan ilmu pengetahuan. Banyak kitab Jawa Kuno yangditulis dengan menggunakan unsur serapan bahasa Sansekerta. Pada perkembangannya,bahasa ini lebih popular dengan penyebutan Bahasa Kawi. Sesuai dengan makna harfiahnya, Kawi berarti pujangga. Bahasa Kawi berartibahasa yang digunakan oleh para pujangga. Pada jaman dahulu bahasa Sansekerta ataubahasa Kawi memang digunakan oleh para cendekiawan, ilmuwan, dan bangsawan. Halini menyebabkan bahasa ini menjadi sangat tinggi kedudukannya dalam masyarakatJawa. Komunikasi antar kelas menengah kerap kali diukur dari tinggi rendahnyaseseorang dalam berbahasa. Karya sastra yang bermutu tinggi kualitas filosofisnya selalu memakai barometerparama sastra, parama kawi, mardawa lagu, nawung kridha, dan sambegana. BukuKamus Sansekerta – Indonesia ini menjadi kunci untuk membuka lembaran kebudayaanJawa yang sudah berusia berabad-abad lamanya. Sebuah kamus bermutu dan bergunabagi siapa saja. Selamat membaca! v
    • tongkat yang ditancapkanA sebagai tanda; 2 tanda alenia dalam tulisan Jawa adha : tanggaaba : perintah; aba-aba : adhah : tempat, wadah memberi perintah adhang : menunggu; ngadhang :abah : alat, perkakas; abah- menunggu, menghadang abah, abahan : adhep : hadap, menghadap; perkakas, alat-alat ngadhep, madhep :abang : merah menghadap ke; madhepabi : lebih, bagus, baik; mantep : menghadap abicara : santet; dengan mantap, niat yang abicaraka : santet; kuat abilasa : hawa nafsu; adhi : adik abimana : congkak, adhi-adhi : ketuban sombong; abimantrana adhik : adik : restu, berkah; abimata adhum : teduh, rindang : 1 hormat; 2 bijaksana; adi : cantik, indah; ngadi-adi : abinawa:mengagumkan, rewel, nakal, banyak terpuji; abipraya : cita- tingkah; adibusana : cita; abirama : selaras, pakaian yang indah; serasi; abirawa : repot, adidaya : lebih berkuasa; menyusahkan; abirupa : adigang : cantik, indah; abisatya : menyombongkan teman setia, sahabat kekuatan; adiguna : karib; abiséka : wisuda, menyombongkan penobatan; abiwada : kepandaian; adigung : penghargaan; abiwara : menyombongkan pelajaran; abiyasa : kebesaran; adikara : pandai, bijak berwibawa, berkuasa;abra : berkilauan, gemerlapan adilaga : perang;abur : terbang, melayang adiluhung : agung,acala : bukit, gunung anggun, bernilai lebih;acara : acara; ngacarani : adiluwih : lebih; menyusun acara, adimuka : penguasa, menyambut pembesar; adinegara :acitya : ilmu pengetahuan negara yang lebih baik;ada : gagasan, prakarsa; ada- adipati : bupati, vatsal; ada : memprakarsai, adiraga : bersolek, mempelopori berhias; adiraja :adaka : banteng pemaaf, pemurah;adamar : lampu, pelita, dian adiwarna : jenis yangadang : menanak nasi lebih baik; adiwignya :adanu : sinar, cahaya orang pandaiadara : penghormatan, pujian adil : imbang, rata; pengadilanadarma : mengabdi, berjuang : tempat pengadilanadas : nama tumbuhan obat; aditya : matahari adas pula waras : jenis adnyana : akal, pikiran tumbuhan untuk jamu ados : bungkuk, buah yang keciladeg : berdiri, tegak; ngadeg : adpada : sembah, bakti berdiri; adeg-adeg : 1 adreng : ingin sekali 1
    • adres : hujan deras diberi peringatan; ki ajar :adri : gunung guru, orang yangadu : adu mengajar; kurang ajar :adus : mandi; adus jamas : nakal, kurang ajar; ngajari mandi besar, keramas; : mengajari, mendidik; adus getih : mandi pelajaran : pelajaran, darah, penuh luka; bahan yang diajarkan ngadusi : memandikan ajeg : tetap, samaadyaksa : jaksa ajeng : 1 mau; 2 ayu; majeng :adyapi : berkuasa, berwenang majuagama : pedoman, jalan, ajèr : melebur, mencair tuntunan hidup aji : 1 raja; 2 ilmu, nilai,agar : pusar harga; aji-aji : ilmuagel : tali kedigjayaan; aji jayaagem : 1 ikatan padi; 2 pakai; kawijayan : ilmu perang; ngagem : memakai; aji panglimunan : ilmu ngugemi : memegang, menghilang; aji mempedomani; ageman pengasihan : ilmu agar : pakaian, busana dicintai seseorang; ora ajiageng : besar, agung; ki ageng : : tidak berharga, tidak pembesar, penguasa lakuaglis : cepat, lekas ajil : jajanagni : api ajir : 1 hancur; 2 patokanagnya : perintah; agnyana : ajrih : takut, cemas pikiran aju : cepat, maju;agra : pucuk, puncak ajur : hancur, remuk; ajuragrang : disandarkan; magrang, mumur : hancur lebur mlagrang : melintang, akal : akal, pikiran; akal bakal mengganggu jalan : asal gagasanagreng : lebat, deras, meriah akalpa : barang indah, hiasanagul-agul : kebanggaan, pahlawan akar : akaraguna : berguna, bemanfaat; akara : wujud, rupa aguna kaya : kekayaan, akasa : langit, angkasa harta benda akèh : banyakagung : 1 besar; 2 penuh akep : dekap; ngakep :agus : bagus, tampan memeluk, mendekapaguyu : tertawa aki : kakekagya : cepat, segera akik : batu permataagyat : 1 giat, rajin; 2 gemebyar aking : kurus keringahengkara : nafsu jahat, durhaka akral : hebat, kuatahingani : mumpuni, terpercaya akram : berkilauan, bercahayaahwaya : nama, asma aksa : mata, penglihatanajag : liar aksama : ampunan, memaafkan;ajang : piring pangaksama : ampunanajap : harapan, cita-cita; aksamala : tasbih, tanda kesucian ngajab : berharap aksara : abjad, hurufajar : 1 belajar; 2 brahmana; aksatriya : kesatria ajaran : 1 ajaran, ilmu aksi : 1 mata, penglihatan; 2 yang diajarkan; 2 aliran; tindakan diajar : 1 diberi aku : aku, saya; ngaku : pelajaran; 2 dipukuli, mengakui 2
    • akum : rendam, terendam alih : pindah; malih : berubahakur : rukun, cocok, sesuai alimerut : jimat, pusakaakwan : menyuruh, aling : tirai, pembatas; aling- memerintahkan aling : pembatas,akwayan : kawan, teman penutup; aling-alingan :akyan : mata, penglihatan bersembunyialmanak : almanak, takwin aliran : 1 saluran; 2 versi, fahamala : jelek, buruk; alan-alan : alis : alis mata; alis-alis : segala hal yang buruk tanda yang menyerupaialab : tergenang air; ngalab : kening mengambil; ngalab alit : kecil, mungil berkah : mengambil/ aliwawar : topan, angin ribut mencari berkah; ngalab alon : pelan, tenang; alon-alon : nyaur : hutang dan pelan-pelan membayar hutang alpa : cacat, celaalad : nyalad, nyala api; alpaprana : huruf biasa ngalad-alad : menyala- alpita : cacat, cela nyala alu : antan, alat penumbukalah : kalah; alah déné padi : walaupun begitu; alub : direbus, dimasak alah nganggur : aluk : remak, lebih baik daripada tidak bekerja; alum : layu alah ora : daripada alun : ombak besar, gelombang tidak; alah silih : alun-alun : 1 alun-alun, lapangan daripada menukar; besar depan/belakang ngalah : mengalah kraton/kabupaten;alang : halangan, rintangan; 2 pelan-pelan alangan : halangan, alung : lebih baik, lumayan rintangan; ngalang : alup : melolong, meraung melintang, malang : alur : alur, silsilah; alur waris: melintang, malang; hubungan persaudaraan alang ujur : malang alus : halus mujur, malang melintang aluwung : lebih baikalang-alang : jenis rumput, ilalang ama : hama, penyakit tanamanalangen : bersenang-senang amah : sangat marah, sukaalap-alap : burung sejenis bangau makanalas : hutan; alas greng aman : aman, selamat : hutan belantara; alas amang : diacu gung liwang-liwung : amara : dewa, Tuhan hutan belantara amarah : amarahalasan, alesan : alasan, dalih amarga : sebab, karena; amargi:alawan : melawan sebab, karenaaldaka : gunung, bukit amba : 1 lebar; 2 hamba; 3 sayaalem : puji; aleman : suka ambah : diambah : dijamah, dipuji dilalui; ngambah :alembana : pujian melalui, melewatialeng : remak ambak : meskipun demikianalep : indah, bagus ambal : 1 berulang kali; 2aleran : alir, aliran permadani; ambal-ali : biasa, sudah sering; ali- ambalan : berkali-kali; ali : cincin 3
    • ambal warsa : ulang ambrik : wangi, semerbak tahun ambring : sunyi, senyapamban : lamban, pelan ambruk : ambruk, runtuhambar : wangi, semerbak; ambrung : suara menggelegar ambarukma : ambu : bau; mambu : berbau semerbak harum ambung : cium; ngambung : mewangi menciumambara : udara, angkasa ambur : hambur, taburambat : diambat : ditarik, ambus : mencium untuk bau- dipegang telinga bauanambaudhendha nyakrawati : adil ambuwaha : mendung, awan bijaksana dalam ambyah : ada di mana-mana; memerintah dunia ngambyah-ambyah :ambawang : jenis buah mangga tidak ringkas, terlaluambawani : memulai melebar persoalannyaambek : hati, perasaan; ambek amerga : karena, sebab adil paramarta : penuh amèt : mengambil, mencari; dengan rasa adil dan amèt ati : mengambil bijaksana; ambek hati darma : dermawan; amlas asih : berbelas kasih ambek pati : berani mati; ambek siya : amogasidi, amogasakti : sakti sekali menyia-nyiakan, suka amoh : rusak, robek menganiaya; ambek among : mengasuh, memelihara; sura : pemberani, among dagang : sombong; ambek wani : menjaga dagangan, pemberani, pahlawan; berjualan; among hyun : ambek welas : menjaga cita-cita, meraih pemurah, belas kasihan idaman; among karsa :amben : 1 ikat, pengikat perut menjaga gagasan, untuk bayi; 2 tiap, setiap idealisme; among kismaambeng : ambengan : nasi : menjaga rumah, kenduri; ambeng- menunggu; among praja ambeng : duduk : pegawai pemerintahan; melingkari nasi kenduri among raga : olah raga;ambèr : meluap, tertumpah among slira : menjaga airnya diri, berdandan; amongambet : bau tani : bertani, bercocokambetan : durian tanam; among tuwuh :ambles : ambles, tenggelam bercocok tanam dalam tanah amor : bergaul, bercampurambo : digelar, dibentangkan amot : memuat, mengandungamboja : menjamu makanan; ampad : rata; ampadan : daun amboja krama : pesta tembakau yang bawah makan-makan ampah : tahan, cegahambra : membesar, merajalela ampak-ampak : kabutambrah : diratakan supaya ampal : tawon, lebah tempatnya penuh ampang : ringanambral : admiral, jendral ampar : sambar; amparan :ambrastha : memberantas dampar, tempat dudukambrih : agar, supaya raja 4
    • ampas : 1 ampas, sisa; 2 sayur anapun :adapun (bukan kuah) anarawata :selalu, senantiasaampeg : berat ancak :menyerang, menyerbuampeh : ditahan ancal :bunga talasampèh : tidak terlalu tajam ancala :gunung, bukit menurun/meninggi ancang :ancang-ancang, membuatampèk : hingga, sampai jarak lompatampel : jejal, sesak ancar : menohokamperu : empedu ancara : menyambut, ucapanampet : ditahan; ngampet : selamat menahan ancas : tujuan, maksud; ngancasampik-ampik : dinding penutup : memintas jalan yang terletak di anceng : menyediakan, menjamin bubungan rumah ancer : kira-kira, dugaan; ancer-ampil : selir; ngampil, nyuwun ancer : patokan ngampil: meminjam ancik : naik, tumpang; ancik-amping : tirai; nyamping : kain ancik : menginjakampir : mampir, singgah anco : cangkul kecilampu : menghina, memaksa andaka : bantengampuh : hebat, manjur; andakara : matahari, surya ampuhan : 1 andalan; andam : pakis, pohon paku 2 prahara andamar : sebagai pelitaamput : berbeda jauh andana warih : darah biru, bangsawanamrat : berat, muat andanu : 1 panah; 2 mendung; 3amreta : air kehidupan kerbauamrik : wangi, semerbak andaru : wahyu, kebahagiaanamril : ampelas, kertas andasih : mengabdi penghalus andel-andel : andalan, pusaka;amud : mengulum, mengunyah ngandel : percaya, yakin;amung : hanya, cuma diandelaké : dipercayaamur : salin rupa ander : penuh, meluapana : ada anderpati : pemberanianak : anak, putra; anak andèwi : nama tumbuh-tumbuhan angkat : anak pungut; andhah : rendah, bawah; anak bojo : anak istri, andhahan : bawahan, keluarga; anak haram : anak buah anak yang lahir akibat andhan-andhan : ikal mayang perselingkuhan; anak (rambut) mas : anak yang andhang : sandaran, tempat terkasih; anak pupon : bergantung anak pungut; anak putu andhap : rendah, bawah; : anak cucu andhapan : 1 bawahan,anala : api rendahan; 2 babi hutan;anam : anyam, ditata rapi; andhap asor : rendah nganam : menganyam hati, sopan santunanana : mulut, lesan andhar : uraian, penjelasananang : kasmaran, jatuh cinta andhé : umpama, misalananta : bermacam-macam; andheg : henti; mandheg : ananta kusuma : berhenti bunga berwarna-warnianapi : tetapi, namun 5
    • andhèk ngendi : ada di mana; anem : enam andhèkane : padahal anèm : muda, taruna hanya begitu anèng : berada diandheman : lekukan di dada angeb : berteduh binatang angen-angen : pikiran, gagasanandhéné : padahal cuma begitu angga : badanandheng-andheng : tahi lalat angga-angga : laba-labaandhèr : meluber, meluap anggada : gelangandhesthi : mengerjakan, membuat anggah, anggeh : tepat, kokohandhih : bergeser, dikalahkan anggakara : berani, pahlawanandhingané : kemarin, yang lalu anggal : tidak penuh, kurang berisiandhong : dokar, kereta kuda anggana : 1 perempuan; 2 sendiri;andhuk : handuk anggana raras : sangatandik : mata melotot, cantik, indah penglihatan tajam anggang-anggang : labah-labah airandika : 1 berkata; 2 anda; angganjar : memberi ganjaran jengandika : anda; anggar : pusaka, sejenis pedang ngandika : berkata anggara : hari Selasa; Anggaraandon : olah, laku; andon Kasih : Selasa Kliwon asmara : bermain cinta; anggarbini : hamil, mengandung andon gawé : berbagi anggé : memakai, menggunakan; kerja; andon laku : panggènan : tempat melakukan perjalanan; tinggal; anggé-anggé : andon lulut : bermain pakaian, busana cinta; andon nyerèt : anggeng : langgeng, tetap menghisap ganja; andon anggep : anggap, menganggap tuwa : menikmati hari angger : setiap, kalau; angger- tua; andon-andon : angger : pedoman, sering kunjung undang-undang,andong : andung, nama peraturan tumbuhan anggèr : panggilan untuk anakandrawina : jamuan, hidangan anggi-anggi : rempah-rempahandrepati : tak takut mati, nekad anggit : gagasan, pikiran;andu : sumur nganggit : mengarangandulur : mengiring, berderet- angglang : tampak jelas, nyata deret angglong : menyurut, surutandum : bagi, membagi; andum anggo : pakai, guna; nganggo : gawé : berbagi kerja; memakai; anggon : andum laku : berpisah pakaian, busana untuk meneruskan anggota : anggota, peserta perjalanan; andum anggotong : menggotong, membawa slamet : saling secara bersama-sama mendoakan selamat anggrah-anggrah : berserakan,anduta : mengutus duta barang tak bergunaanéka : bermacam-macam, anggrèk : nama bunga, jenis beraneka; anéka rasa : kembang bermacam-macam rasa; angguk : mengangguk, tunduk anéka rupa : anggung : selalu, senantiasa bermacam-macam rupa; anggur : 1 menganggur; 2 buah anéka warna : anggur bermacam-macam warna anggya : pakai, memakai 6
    • angi : mengipasi nasi panas memperhatikan tingkahangik : melepas biji padi dari orang lain tangkainya dengan angrèh : menyuruh, memerintah digilas angrem : mengeramangin : udara yang bergerak; angsa : loba, tamak, ambisius; angin darat : angin ngangsa : ambisius yang berasal dari angsab : sebanding, sepadan daratan; angin laut : angsah : asah; angsah jurit : angin yang berasal dari perang lautan; angin-anginan : angsaka : 1 musuh; 2 bunga tidak punya pendirian angsokaanging : tetapi, namun angsal : mendapat, memperoleh;angka : angka; angkawijaya : angsal-angsal : oleh- nama tokoh wayang oleh (Abimanyu) angsana : bunga angsana; angsanaangkah : cita-cita, gagasan singa : dampar, tampatangkalan : halangan duduk rajaangkara : jahat, tamak; angkara angsang : ingsang murka : kejahatan yang angsar : khasiat benda keramat berkobar yang dapat mendatangkanangkat : angkat, junjung nasib mujurangker : keramat, wingit; angker angsoka : bunga angsoka kepati-pati : sangat angsring : sering, kerap kali angker angsu : mencari, mengambil;angkil : uang perjanjian, uang ngangsu kawruh : kontrak mencari ilmuangkin : ikat pinggang pengetahuanangklah : terasa sakit, nyeri angsung : memberiangkuh : sombong, angkuh angsup : berlindung, berteduhangkus : udara, langit, angkasa angsur : terengah-engah;anglaksa : melepasi ngangsur : mengangsuranglek : 1 sedih sekali, 2 manis angus : 1 hangus, terbakar; 2 sekali aranganglep : elok, indah, molek anguswa : menciumangling : bersabda, berkata; ani-ani : mengetam, panen angling darma : sabda aniaya : aniaya, kejam yang baik anih : malas, tak suka bekerjaanglir : seperti, mirip anik, anikna : tetapi, akan tetapianglo : anglo, dapur yang dibuat anila : angin, udara dari tanah liat yang anindha : kebaikan, kebajikan bahan bakarnya dari anindita : sempurna, paripurna arang anindya : cantik jelita;anglocita : mengutarakan isi hati anindyaguna:anglung : pucuk daun muda kecantikan yang berguna;anglur selur : berjalan terus, hilir anindyamantri : patih, mudik tiada henti wakil; anindyawati :angok : surut, berkurang, susut; tercantik di dunia angok-angok : aning, aningna : tetapi, namun melihat-lihat anis : pergi, hilangangon : menggembala, menjaga anitya : tidak langgeng, tidak ternak; angon ulat : kekal 7
    • anja :berhasil, sukses, tercapai antaka : 1 meninggal dunia, wafat;anjaba :kecuali, di samping itu 2 mayatanjali :menyembah, berbakti antanu : tintaanjana :1 gajah; 2 muda; 3 antar : panjang, lebar; antariksa berbakti; anjani : 1 : angkasa, dirgantara; berbakti; 2 mudi antarlina : musnah,anjang-anjang : sandaran untuk hilang penguat tumbuhan antara : antara, jarakanjap : para-para antelu : teluranjasmara : pandai bercinta, pintar antem : hantam, pukul; antemanjaya : jaya, menang krama : pukul rata,anji : jera, kapok, bosan ngawuranjrah : semerbak, meliputi, anteng : tenang, tidak banyak merasuk ke berbagai tingkah tempat anthuk : angguk, tanda setuju;anjrak : terus bertempat tinggal manthuk : menganggukanjum : berjabat, mencium; anti : 1 tunggu, menanti; 2 anjum asta : berjabat lawan tangan; anjum tangan : antiga : telur berjabat tangan antih (ng-) : memintal benang;anjun : tukang membuat prawan ngantih : gerabah, bahan dari perawan memintal tanah liat antihanta, antiyanta : lebih, sangatanol : ikut, mengikuti, menurut anting : tas, keranjang rotan;anom : muda, taruna; anoman : anting-anting : anting- nama tokoh wayang anting; antingan :anon : melihat, mengetahui anting-antinganor raga : sopan, santun antrah : perbuatan, tingkah lakuanrang : menyerbu, menyerang antrakusuma : 1 berbagai macamanta : 1 lebih; 2 terakhir; bunga; 2 nama kutang antaboga : nama toko milik Gathutkaca wayang, naga penjaga (wayang) bumi; antakara : antru : sangga, disangga; matahari; antakusuma : ngantru : menyangga 1 berbagai macam antu : tunggu, menanti bunga; 2 kutang yang antuk : mendapat; mantuk : membuat bisa terbang pulang, kembali; ngantuk tanpa sayap (milik : mengantuk Gathutkaca, antya, antyanta : sangat berlebihan; pewayangan); antapura antya-basa : bahasa yang : istana, kerajaan; berlebihan antareja : nama tokoh anubawa : pahala, anugerah; wayang yang bisa masuk anugraha : ke dalam bumi; anugerah, karunia; antasura : ular; anukara : menyamai; antawacana : dialog, anukarta : 1 percakapan menurut, ikut; 2antah : tawar; antah berantah : mengarang, menggubah; antah berantah, sekedar anumata : ijin, kerelaan; sebut anumerta : almarhum; anuraga : 8
    • sopan, tata krama; apik : baik, bagus, indah, molek anusasana : perintah, apitara : gelar tugas; anuswara : suara apyu : api hidung, sengau apyun : opiumanung : terpuji, terpilih aplala : terlebih-lebihanunga : kuasa, utama apsara : dewaanut : menurut, ikut; manut : apsari, apsekar : bidadari menurut apti : maksud, cita-cita; kapti :anyam : mengayam; anyama : cita-cita muda, taruna apu : kapur lunak yanganyang : menawar harga; dikunyah bersama sirih anyang-anyengen : 1 apura : maaf, ampun; pangapura ragu-ragu; 2 sakit : ampunan; apunten : kandung kemih maaf, ampun;anyar : baru pangapunten : 1anyawar : nama tumbuhan ampunan; 2 tidak tahuanyeb : dingin, sejuk menahu; punten dalemanyeng : dihela, ditarik sewu : maaf tidakanyep : dingin, sejuk, tawar; mengerti anyep njekut : dingin apuran : selokan, saluran air sekali apus : bohong, tipu, muslihat;anyer : berdiri tak sopan apus krama :anyes : dingin sekali, sangat kebohongan, tipu daya sejuk; anyles : apuwa, apruwa : mari, silahkan, ayo dingin sekali ara-ara : padang ilalang, gurunapa : apa; apa-apa : 1 arah : arah, tujuan; arah-arah : sesuatu hal; 2 kayu apa- hati-hati; arahan : apa arahan, petunjuk, saranapadgata : seketika arak : 1 arak, minuman keras; 2apah : air mau; arak-arakan :apajeng : songsong, payung konvoi, pawai; ngarak :apak, apang : akan, hendak beranak-pinak,apaka : kabut berkembang biakapal : hafal, terekam di pikiran aran : nama, sebutanapan : sebab, karena; apan- arang : jarang; arang kadhing : apan : palang garu, jarang sekali; jati bagian dari bajak ngarang : padat sekali;apapa : aniaya, dzalim ngarang : mengarang,aparan : apa, bagaimana berkaryaapariminta : lebih, kelebihan, aras : 1 pipi; 2 cium; aras- kebaikan arasen : malas-malasan;apekan : mendung, mega aras kembang : terkasih,apel : buah apel tersayangapèl : apel, berbaris arca : arca, patung; arcapada :api : 1 pura-pura; 2 jenis dunia, jagat semesta awalan; apirowang : arcana : hormat; mangharcana pura-pura menjadi menghormati kawan; apitambuh : arda : nafsu, serakah; pura-pura tidak kenal; ardacandra : bulan apituwin : lagi pula, tanggal muda; ardana : dan lagi harta, uang; ardani : 9
    • harta, uang; ardawalépa arka : matahari, surga; : kurang ajar, bedebah, arkamaya: sinar, cahaya, ditanya malah balik praba bertanya; ardawalika : arkara : menyala naga, peralatan untuk arnawa : laut, samudra upacara arohara : huru-hara, geger,ardaya : hati, nurani keributanardhana : ingin, bermaksud; arok : 1 campur; 2 tempuh, ardhanarèswari : menempuh wanita yang dianggap aron : mentah, setengah matang memiliki praba yang bis arsa : karsa, kehendak; arsaya, menurunkan raja-raja arsana : senang,ardi : gunung, bukit; arditi : gembira; arsi : karsa, gunung, bukit kehendak, kemauan, akanare : satuan luas tanah; hekto arta : arta, uang, duit, harta; are : hektar, satuan luas artaka : uang, bendahara; tanah artati : manis, gula;areng : arang, hangus; areng artawan : orang watu : arang batu berharta, kayaarep : mau, akan, hendak; arti : makna, maksud; artos : ngarep : depan; arti, makna, maksud ngarep-arep : berharap artikel : tulisan untuk majalah atauarga : gunung, bukit koranargya : hormat, mulia, arubiru : haru-biru, prahara; menghargai aruhara : huru-hara,ari : 1 adik; 2 hari; 3 geger, keributan matahari; ari-ari : ari- aruh : sapa, tegur, tanya ari, ketuban; ariaya, arum : harum, wangi ariyaya : hari raya; aruman : tembuni aribawana : nama aruna : matahari, Sang Surya kahyangan; ariwara : arungan : kerja sama berita harian; ariwarti : arus : 1 amis, anyir, busuk; 2 surat kabar harian aliran airarik : kacau-balau, porak- arutala : rembulan poranda arya : gelar bangsawan, ningratarima, arimong : harimau asa : 1 tujuan, cita-cita; 2arina : 1 kijang; 2 siang susah, sediharing : senang, lahab; aring- asab : tidak malu, tebal muka aring : jarang-jarang asah : 1 asah, mengasah; 2aris : laras, serasi; arista mencuci, membasuh; : laras, serasi asah-asah : bersih-arja : makmur, selamat; arjan bersih, mencuci, : keramaian; arjana : membasuh maksud, gagasan; arjasa asal : asal; asal-usul : asal- : campuran timah; usul, asal mula arjaya : makmur; arjwa asana : tempat duduk, kursi, : utama, baik tahtaarju : sepakat, setuju asari, asantun : ingin cepat selesai,arjuna : 1 air; 2 putih cemerlang; lekas purna 3 penengah pandawa; asasta : selamat, sejahtera arjuni : 1 air; 2 lembu ascarya : heran, terkejut 10
    • asdhrah : pekerjaan, perbuatan asura : raksasaasep : tuah aswa : 1 kapal, 2 kuda;asih : kasih, sayang, suka aswatama: kuda yangasin : asin utamaasir : mencium aswana : tempatasiran : durian aswi : marah sekali, geramaskara : sinar, cahaya atahiktri : kebajikan, nilaiasli : asli, murni, tulen akatara : cahaya, sinaraslup : masuk atanapi : kemudian, danasmara : cinta, asmara; atanaya : berputra, beranak asmaradahana, atas : atas, terang; atas angin : asmaradana, benua Asia, daerah asal asmarandana : angin tembang asmaradana; atbuta : besar, raksasa asmaranala: pesona, até : mau, akan terpesona; asmaralaya : ater : luka, nanah; ater-ater : surga imbuhan; ater banyu :asmu : semu memberi air; ngateri :asnapun : beda-beda memberi, mengantarkanasor : rendah, hina athung : minta, tanganasrah : pasrah, menyerah, menengadah; athung- takhluk; asrah athung : selalu bongkokan : menyerah mengemis total ati : hati, perasaan; ngati-ati :asrama : asrama, tempat tinggal hati-hati; atibagya : suka,asri : indah, elok, permai bahagia; atibara : sangatasru : keras, tegang, cepat berat; atibisana : buas;asta : tangan; jawat asta: atidaya : malah, bahkan; bersalaman; tapak asta : atiharsa : sangat bahagia; tanda tangan atimoha : congkak,astama : bahagia , suka ria sombong; atindriya :astana : 1 istana; 2 kuburan kepribadian; atirodra :astha : delapan; asthabrata : dahsyat, hebat; atisaya : delapan ajaran kebajikan; sangat, lebih; atisomya : asthagina : delapan elok, cantik; atiwéga : kegunaan sangat cepatasthi : gajah; asti : gajah atita : berhenti, berlaluastra : senjata, panah; astra atiti : bertamu, berkunjung lungiyan : berumah atika : yaitu, yakni tangga, suami istri; atiyanta : kebal, perkasa astrawara : panah atiyasa : terlebihastu : 1 sungguh; 2 memuji; atma : jiwa, ruh; atmaja : anak, astungkara : memuji, putra; atmaka : nyawa berdoa; astuti : memuji, atos : keras, kenyal berdoa, terpuji atur : kata, mengaturasuh, asoh : berhenti, mengasuh, atut : rukun; atut runtut : merawat rukun, mesraasuma : prihatin atyanta : sangat, kuatasukaya : penghasilan, pendapatan atyasa : kebal, kuatasung : memberi, mempersembahkan 11
    • awang-awang : langit, ayu : 1 cantik, jelita, molek; 2 angkasa; awang-uwung selamat; hayu; selamat; : angkasa, langit rahayu; selamat,awar-awar : pohon awar-awar sejahtera; aman, sehatawas : awas, waspadaawat : pandang, lihat; ngawat- awati : mengawasi, menjagaawé : lambai; ngawé-awé : melambaikan tanganawèh : memberiawer-awer : tanda, simbolawi : ayo, silakan; awicarita : pandai berceritaawig : pandai, ahli, sarjana; awignya : pintar, trampil, banyak pengetahuanawin : bawa, pegangawit : sebab, karena; ngawiti : memulaiawiyat : langit, angkasaawon : buruk, jelek; awon- awon : meskipun jelekawor : bercampur, berkumpul; aworjiwa : bercinta; aworsih : bercintaawra : tersiar ke mana-manaawud, awut : kacau-balau, berserakan; awut- awutan : tidak karuan,awuh kacau balau : bersuara, berteriak Bawya : jangan, laranganaya : serba sulit, dilematis babad : 1 cerita sejarah; 2ayah : 1 ayah; 2 kerja; ayahan membabat : pekerjaan, tugas babah : 1 terserah; 2 diibabahi :ayak : saring, saringan dimulai pelan-pelan;ayam : ayam; ayam alas : babahan : 1 permulaan; ayam hutan 2 lubang; babahan hawaayaskara : batu bintang sanga : sembilan lubangayem : tenang, tentram pada tubuh manusia (duaayer : mandor, orang yang mata, dua telinga, dua mengawasi orang lain lubang hidung, mulut, bekerja anus dan kelamin)ayo : ayo, mari, silakan babanten : korbanayom : ayom, teduh, babar : 1 beber, urai; 2 lahir, terlindungi; melahirkan; babaran : pengayoman : melahirkan; babarji : perlindungan tidak sama sekali; babar 12
    • pisan, babar blas : bahasa : bahasa tidak sama sekali bahni : api; bahning : apibabasan : peribahasa baita : perahu, kapalbabo : kata-kata tantangan bajag : perampok, pembajakbabrag : puber; babragan bajang : kerdil, kecil; bajang : dipan besar kèrèk : jenis belalangbabrak : 1 tambah lebar; 2 kecil; bajang ratu : menular ke mana-mana gapura belah duababu : pengasuh, pembantu bajing : tupai; bajing loncat :babut : permadani, karpet; tupai loncat; bajingan : kasur babut : kasur penjahat, kurang ajar yang empuk bajo : perampok, pembajak;bacira : tanah lapang bajobarat : pasukanbadal : wakil, ganti raksasa yang jahatbadan : 1 tubuh, raga; 2 bajra : halilintar, guntur, petir lembaga; badan alus : bajug : nakal, kurang ajar badan halus, jiwa; bajul : buaya; dibajul : digoda; badaniah : bersifat mbajul : menggoda badan wanita; bajul pethak :badha : sama, seimbang buaya putihbadhama : golok, parang bak : bak, tempat air; mbak,badhar : terbongkar, ketahuan mbak ayu : kakakbadhaya : bedaya, tari perempuanbadhik : keris kecil bakal : bibit, akan; cikal bakal :badhong : mahkota awal mula, pemulabadhut : pelawak baksya : banyak akal, kreatifbadra : 1 bahagia, budi; 2 bakta : bawa bulan bakti : bakti, patuhbaga : rahim, kandungan baku : baku, pokok; bakubagas : sehat, kuat; bagaskara karang : pemilik : matahari; bagas waras pekarangan, lahan; baku : sehat, kuat; bagaspati omah : berumah tangga; : matahari baku tembak : salingbagawan : resi, pendita menembakbagé : selamat, salam; atur bakuh : kuat, gagah, perkasa pambagé : ucapan bakul : penjual, pedagang sambutan bakung : bunga bakungbagel : lempar, tendang bal : bola; bal-balan : sepakbagong : nama wayang bola punakawan; bagongan : bala : teman, pengikut; jenis bahasa di Kraton baladewa : 1 nama Yogyakarta tokoh wayang rajabagowong : gerhana total Mandura; 2 daun pohonbagus : tampan, ganteng, baik randu; baladika :bagya : bahagia, suka komandan, kepalabaha : sungai, kali pasukan; baladupak :bahak : perampok, penjahat anak buah; balakosawa :bahan : bahan, asal pasukan darat;bahar : laut, samudra balakrama : parabaharu : baru, sedang priyayi; balakuswa :bahas : bahas, runding pakaian; balapecah : 13
    • barang pecah-belah; bancar : lancar bala srèwu : jenis ilmu banda : ikat, borgol; bandakala : kadigjayan, ajian pemberani, pilih tanding;balabag : papan, jenis tembang bandawasa : kuat,balabak : jenis tembang perkasa, kekuatan;balabar : banjir, menggenang bandawora : namabalad : kerja bakti, gotong kalung; bandayuda : royong, gugur gunung perang, tempurbalak : tolak, tampik bandana : tali, halanganbalap : pacu, lomba bandar : pelabuhan lautbalawan : kokoh, sentosa bandara : 1 majikan; 2 gelarbalé : balai, rumah; balé désa bangsawan : balai desa; balé bandéra : bendera kambang rumah di bandha : harta, kekayaan; bandha tengah kolam; balé bandhu : kaya harta dan omah : rumah tangga; banyak teman; bandha balé pomahan : bau : modal tenaga; perumahan bandha béya : ongkosbaléla : memberontak, hidup membangkang bandhan : berkoalisi, bersekutubaleman : bale apa, nyala api bandhang : cepat, besar; banjirbalik : kembali, sebaliknya bandhang : banjir besarbalila : mogok, berontak bandhawa : saudarabalitar : tembaga bandhem : melempar dengan batubalo : mentah, belum matang atau benda yang cukupbaloh : alat mencari ikan besar; bandhem po :balung : tulang; balung pisah : capung persaudaraan yang telah bandhit : penjahat, perampok, tercerai-berai durhakabalwana : akar bandhol : nakalbam : gigi geraham bandhosa : keranda, peti mayatbamata : gajah bandhu : saudara, teman kerabatbamba : bara bandhul : ayunanbamban : dimulai lagi, diulang bandhung : 1 besar; 2 menandingibambang : satria, jejaka bandhusa : keranda, peti matibambet : bambu bandreng : berkelanjutan, terus-bambon : rumah madat menerusbambu : bambu, nama pohon bandring : bandilban : ban bané : suara, bunyibana : 1 panah; 2 hutan; banèh : lain, beda bebana : permintaan, bang : abang : merah; permohonan; bana ngebang : adzan rawa : sawah rendah bangah : jenis bungabanar : luas, lapang, lebar bangal : tak mau dinasehatibanata : perahu, baita bangala : bertunas, bertarukbanawi : sungai, bengawan bangawan : bengawan, sungai besarbancak : tempat nasi; bancakan : bangga : memberontak, melawan, kenduri membangkangbancana : bencana, halangan banget : sangat, amat, terlalubancang : dua pekerjaan banggèl : membalik, kembali dilaksanakan sekaligus dengan cepat 14
    • banggi : beaya, ongkos banyak : angsa; banyak angrem :bangir : hidung mancung nama rasi bintang;bangka : 1 mati, meninggal, 2 banyak dhalang : setengah matang perlengkapan upacarabangkang : membangkang, yang berupa angsa tiruan memberontak, melawan banyar : jenis ikanbangké : bangkai, jenazah, mayat banyol : lucu, lawakbangsa : bangsa, golongan; banyon : air untuk mengjerang gigi bangsawan : 1 banyu : air; banyu gégé : air bangsawan, ningrat, mantra; banyu landa: air berdarah biru; 2 sada; banyu mili : negarawan suguhannya mengalirbangsal : ruangan, tempat, gedung terus bermacam-macam;bangsat : ungkapan marah, banyu rasa : air rasa; makian banyu tangi : air untukbangun : 1 membangun, memandikan anak; banyu memperbaiki; 2 berdiri; tawa : air tawar, air 3 terjaga; bangunan: mentah; banyu tuli : air rumah, gedung, untuk obat; banyu wara : pesanggrahan, dsb. bertapa denganbani : keturunan, trah menghindari air; banyubanija : pedagang, saudagar windu : air basi; banyubaning : kura-kura wulu : air untuk wudhu;banjang : ke lautan untuk mencari tunggal banyu : saudara ikan seperguruanbanjar : deret, jajar; banjaran: bapa : bapak, ayah; bapa babu : urut-urutan, kronologis ayah ibu; bapa biyung :banjel : distansi, sementara ayah ibu; bapa paman :banjeng : kelihatan barisan paman, adiknya bapak; panjang bergandengan bapak : bapak, ayahbanjir : banjir, air bah; banjir bapang : mendepang bandang : banjir besar; bapra : gapura, pintu gerbang banjir getih : banjir bar : bubar, selesai; wis bar : darah, perang, kerusuhan sudah selesai; bar-ji :banjur : lanjut, terus; kebanjur : habis, sekaligus, bubar siji; terlanjur bar-ji barbeh : bubar sijibanon : bata, batu merah bubar kabeh, bubar satubantal : alas kepala bubar semua, tekadbantala : tanah, bumi bersatu padubantaran : jeram bara : sabuk, mengadu nasibbantas : nyaring, merdu barah : kustabanten : kurban, tumbal barak : tempat tinggal sementarabanthak : kokoh, kuat barakan : sebaya, seusiabanthan : berpangkalan barang : benda; barang-barang:banthèng : banteng; banthèng anak kadal ketaton : banteng barat : angin kencang terluka barata : tapa, laku; baratayuda :banting : banting, lempar perang tanding keluargabantu : bantu Baratabanu : air baratan : sawah milik bersama bareng : bersama 15
    • barèng : canang basma : hangus, terbakar;barès : terus terang, terbuka, basmara (kabasmaran) : jujur; barès kurès : cinta, tertarik; basmi : terus terang sekali, jujur musnah, basmi; basmibargawa : panah yang kuat buta : punah, hilang takbaribin : 1 gaduh, ramai; 2 berbekas penuh air, menggelegak basonta : 1 rembulan; 2 namabarih : tambah keras tembang gedhebarikan : bersama-sama basu : 1 golongan dewa; 2 kerabarinan : bersama-sama dengan, basuki : selamat, sejahtera serempak basundara-basundari : tanah, bumibaring : gila, edan baswara : bersinar, bercahayabaris : baris, jajar, deret; baris bata : batu bata; batako : pendhem : barisan batu bata yang besar tersembunyi batal : gagal, tidak jadibarkah : berkah, rahmat, doa batang : terka, tebak restu bathang : bangkaibarkat : berkah, rahmat bathara : dewa, dewata;baro-baro : bubur putih dengan batharagana : mega, bubur merah di mendung; bathari : dewi, tengahnya bidadaribaron : hal yang baru bathik : kain batikbarongan : barongsai, singo barong bathil : gunting, potongbaros : barus bathok : tempurung kelapa;bartis : jenis bakal baju bathok bolu :baru : baru tempurung kelapa yangbaruna : barat, dewa laut, air kecilbarung : bersama, beriringan bathon : sekawan, sekutubarus : jenis kapur pewangi batih : anggota keluarga;barya : putri, wanita, batihan/bebatiyan : perempuan menggalang persaudaraanbasa : bahasa; basagita batin : batin, jiwa, ruhani; : kata-kata indah, batiniah : bersifat batin: puisi; basa krama : batos : batin; mbatin : bahasa halus; basa berkata dalam hati krama inggil : bahasa batir : teman, kawan tinggi; basa ngoko; batu : baterai; batu kandha: basarudita : syair batu undak-undakan pelipur lara batuk : sakit batuk; batukbasah : 1 busuk, bau tak sedap; kering, batuk asma : 2 gelar pahlawan, tanda jenis sakit batuk jasa; 3 basah, berair; batur : teman, pelayan; batur basahan : kain penutup tukon : budak belian tubuh untuk mandi bau : bahu; baudhanyang :basama : janji rangka rumah;basang : memasang, baudhendha : berhak menggunakan, memakai menghukum, mengadili;basanta : bulan, candra baukapiné : beratbasar : Maha Tahu, Tuhan sebelah, tidak adil; baubasir : bijak bestari lawéyan : cacat dibaskara : matahari, surya pangkal lengan; baureksa 16
    • : menguasai, menjaga; bebeg : berhenti mengalir karena bausastra : kamus; terbendung bausuku : pekerja, bebeh : malas bekerja kekuatan, tenaga; bebel : bebal, keras kepala bauwéda : segala bèbèr : bentang, urai pengetahuan, ilmu; baon becik : baik, bagus, terhormat : sawah ladang yang becus : mampu, kuasa, dapat sedang dikerjakan bedaringan : tempat menyimpanbaul : batal, urung berasbaut : pintar, terampil bedhag : berburu, mencaribawa : 1 kharisma, perbawa; 2 binatang; bedhag pikat : mulai; bawa laksana : berburu burung dengan bijaksana; bawa rasa : pelekat berembug, musyawarah bedhah : sobek, robek; bedhahbawah : bawah; bawahan : bumi : menggali tanah takhlukan, jajahan bedhama : senjata, alat perangbawana : dunia, alam raya bédhang : pacar, kekasihbawang : bawang putih bedhat : bebas, lepasbawat : payung agung bedhati : pedati, kereta yang ditarikbawéra : luas, terbentang sapibawinipun : oleh karena itu bedhawang : labi-labibawur : penglihatan suram bedhawangan : hantu-hantuanbaya : 1 buaya; 2 bahaya bedhaya : taribayan : kabayan, aparat desa bedhé : terka, tebak, duga; bagian penerangan bedhèk : terka, tebakbayang : tempat tidur; bèdhèngan: pematang, petak bayangkara : prajurit bedhès : 1 jenis kera; 2 umpatan pengawal raja/presiden kasarbayi : bayi, anak bedhidhing : musim dingin, keringatbayu : angin, udara; bayu sukar keluar bajra : angin bercampur bedhil : bedil, senapan; bedhil petir, nama ilmu angin : senapan angin kadigjayan; bayu putra bedhiyang : menghangatkan badan : putra Sang Angin; dengan api unggun bayu suta: anak Sang bedho : permainan sama, tak ada Angin yang unggulbé : urutan tahun Jawa bedhol : cabut, bongkar; bedhol keenam desa : pindahan orangbebada : bayi yang menendang- sedesa; bedhol gendéra : nendang mau lahir maju perang, berangkatbebana : hadiah, ganjaran, bertempur; bedhol anugrah jangkar : membongkarbebandan : tawanan, orang yang sauh diikat bédhor : tangkai panahbebara : merantau, pergi bedhug : gendang besar, alat bunyi mengadu nasib tabuh di masjidbebasan : peribahasa, bégal : perampok, penyamun perumpamaan béganandha : nama sebutan Indrajitbebed : pakaian yang dilipat begar : gembira, suka ria pada badan begawan : pendita begeblug : bencana, musibah 17
    • begegeg : berdiri tegap; begegeg bèncèng : penceng, miring; mutho waton : berdiri bèncèng cèwèng : hal kaku, ketakutan ikhwal, seluk belukbegja : beruntung, bernasib bencil : tipu muslihat baik; begja bendana : tabiat buruk kemayangan : untung bendara : tuan, gelar besar, bahagia berlipat; kebangsawanan begjan : keberuntungan bendéra : benderabeja : beruntung bendha : kluwih, buah kluwihbéja : untung, bahagia; beja bendhé : gong kecil kemayangan : untung bendhéga : teman melarikan diri besar; bejan-bejan : bendho : pisau besar untung-untungan bendhosa : keranda, peti mayatbekakak : tumbal, sesaji utnuk bendhuk : celeng kurban bèndi : dokar, pedatibekakas : perkakas, benda, alat béndra : terkagum-kagum,bekasakan : jenis hantu, lelembut bersenang-senangbekel : bekel, pamong desa, bendu : hukuman, kutukan pembantu pendheta bendung : bendung, cegahbeksa : joget, tari; beksan : béné : biar saja, baru saja jogetan, tarian bènèh : mengerti, tahu, pintarbekta : bawa; bektan : barang bener : benar, betul, tepat bawaan, oleh-oleh bening : bening, bersihbekti : bakti bénjing : besok, nanti, kelakbéla : bela, juang; béla pati : bénjo : bengkak, membesar membela kematian bentar : panas orang lain; béla bentayangan : melayang-layang, ke sungkawa : melayat, sana ke mari berduka cita; béla benthak : luas, lapang tampa : ikut menerima benthang : mencari jalan pintas,belah : belah, pecah; belah menerobos banten : baju belah bentheng : sabuk dada; belah kedaton : benthik : jenis mainan anak gigi renggang tradisionalbelang : loreng, coreng; belang benthong : kayu pemukul dalam buntal : coreng- permainan benthik moreng, rupa tak karuan bentil : kecil, bakal buah yangbelèh : sembelih, potong masih kecilbelèk : 1 retas, sembelih; 2 benting : sabuk tembelek, tahi ayam bencah : membelah, mengupasbeluk : 1 panggil, memanggil; 2 bèr : penuh, kaya, bèr budi jenis hama padi bawa leksana : penuhbenang : benang; benang kelos : kearifan dan jenis benang yang sudah kebijaksanaan di plintir; benang mas : bérag : tuntas, mumpuni, benang berwarna emas menguasaibenawi : bengawan, sungai besar berah : buruh, budak, pelayanbéncak : garu yang tidak ditarik berak : rumah penyaringan orang lembu, sapi sakit bérak : buang air besar; berak- berèk : berteriak-teriak 18
    • bérama : indah, mengagumkan besalèn : bengkel, tukang besibérang : parang besar, pisau yang besan : tari-tarian, jogetan tebal dan besar bésan : besan, orang tua menantuberas : beras, kupasan padi; besaos : sederhana, bersahaja beras kencur : jenis besar : 1 besar, raya, agung, minuman beras tumbuk unggul; 2 nama bulan halus dicampur kencur; Jawa ke-12; besaran : 1 beras kuning : beras pohon murbei; 2 hari berwarna kuning; beras raya idul kurban (bulan melik : beras hitam Besar)berat : berat, sulit bèsèk : jenis wadah yang terbuatbérat : dibersihkan, dihilangkan dari anyaman bambubérawa : gagah perkasa, besem : bakar menakutkan besi : 1 besi; 2 pohon besibercak : bercak-bercak, noda besik : membersihkan rumput,berci : kain yang halus agak menyiangi temerawang beskap : jenis pakaianbercuh : campur baur, jorok beslit : piagam, surat keputusanberduwin : anggur asli besmi : basmi, bakar, musnahbéré : terlantur-lantur besta : borgol, ikatberem : lunak dalamnya bestru : jenis pohonbèrèng : jenis penyakit kulit bestu : sudah pasti, tentu, nyatabèrès : beres, selesai bésuk : 1 besok, nanti; 2 bersih,bergada : satuan pasukan rapi; bésuk- bésuk :bergagah : bersikap gagah, perwira nanti-nanti, suatu saat;bergandang : menarik, bésuk manèh : besok menggelandang lagibergas : sehat, tangkas besung : tak bersedia, tak sanggupberi : burung garuda besur : keras kepala, tekadbèri : jenis gong besura : bosan, jenuhberik : menyeruduk dengan besus : suka dandan, selalu rapi tanduk besusu : mengkuwangberit : jenis tikus besut : halus, rapiberitan : bagian belakang bet : logo di sakuberkah : berkat, rahma, anugrah beta : bawaberkakas : perkakas betah : tahan, betahberkasakan : hantu, lelembut betamal : nyata, buktiberkat : berkah betèk : bekas tapak kakibèrlin : besi putih seperti perak bètèng : bentengberod : meronta, mengeluh bethara-bethari : dewa-dewibersat : kacau, berceceran bethat : bersisirbersih : bersih, baik; bersihan : beton : 1 biji buah nangka, biji tempat menyimpan kluwih; 2 struktur barang kecantikan; bangunan dengan rangka bersih désa : upacara semen, pasir, besi dan selamatan bersih desa bebatuanberuh : entah, tidak tahu betutu : ingkung ayamberuk : 1 tempurung untuk betuwah : pusaka, azimat takaran; 2 sejenis kera bewah : menyumbang, membantubesa : tari-tari béya : beaya, ongkosbesaja : sederhana, bersahaja bibi : bibi, istri paman 19
    • bibis : 1 jenis tanaman; 2 jenis birahi : gejolak asmara hewan anjing birama : indah, beriramabibisan : jenis tumbuhan birat : musnah, hilangbibisana : bijaksana birawa : dahsyat, mengagumkanbibit : benih, bibit biring : jenis tombakbicara : wicara, bicara; bicanten biru : biru, nila : berbicara, berkata bisa : bisabidhawa : triwikrama bisala : lebarbidho : jenis burung elang bisana : susah, gundahbidhung : godha, sik bisatya : amat, sangatbijaksana : bijaksana, arif biséka : penobatan,bijig : menanduk, menyeruduk penghormatan, gelarbijil : buta sebelah mata bisik : nama, gelar, julukan;biksa : hukum bisikan : penanaman,biksama : paksa julukan, sebutanbiksma : kopiah bisit : bisa, dapat, bolehbiksu : pertapa bisu : bisu, tidak dapat bicarabiku : biksu, pendita bisuwa : sesajibikut : sibuk, repot bita : takut, kuatir, cemasbilahi, bilai : celaka, halangan bithi : tonjok, tinju, pukulbilawani : melawan, memusuhi biting : tusuk lidibiler : tidur biwada : hormat, muliabilih : bila, apabila biwara : laporan, berita, kabarbilulung : saling mencari biya : beaya, ongkos, upah pertolongan biyada : abdi perempuan dibima : 1 nama wayang kerajaan, pelayan pandawa; 2 seram, perempuan dahsyat; bima sekti : biyak (di-) : dibuka jenis gugusan bintang; biyang : ibu, induk bimana : congkak, biyasa : biasa sombong; bimantra: biyèn : dahulu, lampau, silam puja mantra biyet : lebat sekali buahnyabimata : bijaksana biyung : ibu, indukbimba : arca, patung, lukisan blaba : pemurah, dermawan,bina : bangun, indah suka membantubincil : 1 ramai; 2 anak katak blabak : papan kayubindi : gada, alat pemukul; blabar : gelanggang, tempat, bindiwala : jenis medan; blabar kawat : tombak tempat bertanding, medanbingar : berseri-seri, suka cita lagabinggel : gelang kaki blacan : jenis harimaubingkas : selesai, rampung blaka : terus terang; blaka suta :bingung : bingung, pikiran goyah terus terang, jujurbini : istri blalak-blalak : mata yang lincahbintang : bintang blandar : tiang penyangga atap;binting : benteng, pagar blandaran : pacuan, pelindung perlombaan, permainanbintit : balut, kain penutup blandhong : tukang menebang kayu yang diikat blarak : daun kelapabintu : biru, nila blarat : pergi cepat-cepat, keluarbintulu : poleng, ceplok lari 20
    • blathok : beliung bogol : tipu muslihat, perdaya,blawu : kelabu kebiruan rayuan gombalbledhèg : halilintar, petir, guruh, bogor : pohon siwalan guntur boja : suguhan, hidangan,bledug : 1 debu, asap; 2 anak makanan, menu; boja gajah krama : pesta,bleketépé : dinding dari anyaman bersenang-senang dengan daun kelapa makan-minum; bojana :bleketupuk : jenis burung pesta, bergembira riablekok : jenis burung bangau dengan makan minumbléncong : lampu untuk pergelaran bojo : suami istri wayang (m)bok : ibu; (m)bok ajeng :bleret : redup panggilan untukbléro : tidak nyaring perempuan yangblibar : manggis muda berderajat; (m)bok ayu,bligo : jenis buah labu bakyu : kakakbligon : keturunan dari dua jenis perempuan; (m)bok bèn yang berbeda : biarkan saja; (m)bokblilu : bebal, bodoh bilih : mungkin, barangblimbing : buah belimbing; kali; (m)bok bok : blimbing wuluh : buah mungkin saja, boleh jadi; blimbing yang rasanya (m)bok cilik : bibi, adik kecut perempuan ibu; (m)bokblinger : tersesat, keliru gedhè : uwa, kakakblondhot : ingkar janji, tidak tertib perempuan ibu; (m)bokblonyo : alas, usap; lara blonyo : mas : panggilan untuk patung tiruan pengantin perempuan yangblonyoh : labur, ulas berderajat rendah;blorok : bulu ayam yang (m)bok menawa : berwarna hitam dan jikalau, kalau, jika, bila, putih apabila; (m)bok nom :bludru : jenis kain istri muda; (m)boktuwa :blumbang : empang, kolam istri tuabobokan : tetabuhan, gamelan bokong : pantatbobol : jebol, bedah bokor : bokorbobot : 1 berat, beban; 2 bol : bul, tempayan, jenis kualitas; bobot timbang gerabah : persamaan mutu, bolong : lubang perbandingan kualitas bolot : kotoran kulit; kokot - :bobrok : remuk, hancur, kotoran pada leher, daki berantakan, rusak boma : gagah, dahsyat;bocah : anak-anak bomantara : angkasa,bocor : bocor, pecah dirgantarabodhag : bakul yang besar bombang : tirai, penghalang, sekatbodho : bodoh, tolol, dungu; bombong : membesarkan hati; cara bodhon : secara bombong ati : berbesar gampang, dibikin mudah hati, semangatbodhol : pecah, bedah, bocor bombrong : seadanya, tidak berhiasboga : makanan bonang : bagian dari gamelanbogang : tidak utuh, banyak jarak, bondhan : menari, berjoget jarang-jarang 21
    • bonggan : salah sendiri, tak brangta : asmara, cinta berpikir panjang branjangan : jenis burungbongsor : subur, gemuk, gendut branta : asmara, cinta; brantaboros : suka menghabiskan mara : asmara uang, suka belanja branyak : genit, gesitbot : berat, beban; bot répot brasak : kasar, keras : beban hidup, kesulitan brasat : lari, bebas, lepasboten : tidak brastha : basmi, berantasbotrawi : balumbang, air dalam brata : bertapa, semedi, setia; telaga bratastuti : sembah,boya : tidak, jangan penyembahan; bratawalibra : 1 sinar, cahaya; 2 raja : jenis tumbuhan yangbrabadan : berjualan kebutuhan pahit sekali berguna sehari-hari, pedagang untuk obat keluarga; kelontong bratayuda : perangbrabah : ramai, gegap gempita keluarga Baratabrabak : mau menangis, muka brati : keturunan itik dan angsa merah brawala : berselisih, bertengkar,brabas : meresap, merembas cekcokbrabat : melintas dengan cepat, brawuk : mendaku barang milik berjalan lintas orang lainbrahala : patung brayan : berumah tangga, suamibrahat : hajat, perhelatan, istri kenduri brayat : keluarga, satu rumahbrahma : dewa brahma; bregada : regu, satuan pasukan brahmacari : calon bregas : sehat, trengginas pendita, brahmana; brèh : pemurah, suka memberi brahman : brekasakan : jenis makhluk halus pendita, resi, biksu; bremana-bremani : pendita, resi, brahmana : biksu pendita, resi, biksu; bremantya : marah, semangat, gigih brahmani : pendita bremara : lebah, kumbang wanita, resi putri; brengga rowa : kaya harta dan saudara brahmarsi : dewa bresih : bersih, tidak ada sampah;brahwa : bara api bresihan : tempatbraja : angin topan, angin ribut; menyimpan alat brajamuka : gajah kecantikan; bresih désa :brakatha : laron, jenis hewan hajat orang sedesa beterbangan; brakithi : membersihkan desa dan semut syukuranbrama : api, nyala bretya : prajurit, tentarabramacorah : pencoleng, penjahat brèwu : kaya raya, banyak hartabramantya : marah, semangat, gigih bribin : 1 brisik, gaduh; 2 ramai,bramara : lebah, kumbang menggelegakbrambang : bawang merah bricik : dengki, iribraminta : sedih, gundah brintik : rambut keritingbramita : sedih, gundah bris : bulu kudabrana : harta, kekayaan brokoh : kenduri untuk anakbrandhal : perampok, pengacau brongsong : 1 bungkus, tutup; 2branggah : besar, dhasyat penutup mulut sapi agarbrangsang : gerah, panas 22
    • tidak bisa makan bujangga : 1 pujangga, ahli sastra, sewaktu dipakai pengarang ulung; 2 ular membajak sawah bujanggapuspa : nagasaribrongta : sedih, susah bujangkara : gelangbrosot : keluar, lepas bujel : tumpul, tidak lancipbrubuh : pertempuran dahsyat, bujeng : kejar, buru perang amuk-amukan bujil : kecil terus, tidak dapatbrungut : muncul, timbul, tampak tambah besar lagi bujuk : rayu, tipu muslihatbrunjung : atap joglo yang bagian bujul : bajak, mengolah tanah atas bujung : kejar, burubrutu : anus buka : 1 buka, membuka; 2bruwet : ruwet, berbelit-belit makan untuk buka puasa;bubak : muka, mulai; bubak 3 mengawali gamelan; kawah : peralatan bukak : buka, untuk upacara pengantin membuka; bukakbubar : selesai, rampung; bubar klambu : buka kelambu, lahan : sia-sia, upacara pada pernikahan; mubadzir bukak kunci: uangbubat : rambut kuda muka; bukakundha :bubuk : serbuk mahkota; bukakundur,bubur : bubur, nasi yang lembut bukasari : mahkota;bubut : 1 cabut, tarik; 2 jenis bukasri : kopiah burung bukti : 1 bukti, nyata; 2bucal : buang, lempar makananbucik : luka di kulit bukung : ekor terpenggal,buda : 1 agama Budha; 2 hari terpotong Rabu; buda cemengan bukur : kerang, siput, bekicot : hari Rabu Wage bul : gerabah, jembanganbudaya : budaya, budi daya, buah bulan : bulan, candra akal budi, adat bulu : jenis pohon; bulu bekti :budhal : berangkat pergi upeti, persembahan;budheg : tuli, pekak bulu-bulu : jenis jambubudhug : 1 jenis penyakit kusta; 2 bulus : kura-kura, labi-labi lempar, buang bumandhala: jagat, bumi, dunia, alambudhur : bengkak karena bumbu : bumbu, rempah-rempah, keracunan penyedapbudi : akal budi; budi arda : bumbung : potongan bambu seruas, hasrat, nafsu; budi daya tabung : usaha, upaya, ikhtiar; bumi : tanah, alam, dunia; budiman : bumintara : negara, berbudi luhur; budya : kerajaan; bumitala : norma, hukum dasar bumi, alas tanahbuhaya : buaya bumpet : mampet, buntu, tidakbuja : bahu, tangan; tembus bujakrama: perjamuan, bun : embun, bintik-bintik air pesta makan; bujana : buncang : lempar, hempas makan-makan, pesta buncis : jenis sayur, buncis pora buncit : bontot, bungsubujaga : ular bunder : bundar, bulat bundhet : kusut, luyuh 23
    • bungah : senang, bahagia, buyuk : pohon nipah gembira, suka cita buyung : tempayan, jambanganbunggan : salah sendiri, tidak buyut : piut, cicit perdulibungis : moncong babi hutanbungkuk : bungkuk, mencekungbungkus : bungkusbunglon : bunglon, hewan yang bisa berubah-rubah warna kulitbuntala : bumi, tanah, jagatbuntar : 1 alas batang tombak; 2 paling ujungbuntas : selesai, tamatbuntat : belakangbuntel : bungkus, sampulbuntu : buntu, tertutupbuntung : 1 tidak beruntung, rugi; 2 terpotongbuntut : ekor; buntut urang : rambut di tengkuk, leher belakangbupati : bupati, penguasa daerahburi : belakang, nantiburitan : belakangburu : kejar, tangkapburuh : buruh, pegawai, kuli; buruh sawah : buruh penggarap sawah; buruh tani : buruh penggarap sawahbusana : pakaian, busanabusu : jun yang tertutupbusuk : 1 bisu, dungu, tuli; 2 orang miskin, jembel, bodohbusung lapar : sejenis sakit kurang vitamin yang C ditimbulkan akibat kelaparan yang cabar : urung, gagal, kandas, tak berkepanjangan berhasilbuta : raksasa cablaka : terus terangbuteng : nafsu, marah cabol : pendek kecilbuthek : keruh caca : cacatbutuh : butuh, perlu cacad : 1 cacat, difabel; 2 cela;buwana : dunia nyacat : mencelabuwara : mengembara, merantau cacah : hitung, jumlah; cacah-buwaya : buaya cucah : kacau,buwuh : buwuh, menyumbang berantakan; cacah eri :buya : kejar, buru jumlah banyaknya ikan;buyar : cerai-berai, kacau cacah jiwa : 24
    • penghitungan jumlah wenthah : seenaknya, penduduk; cacah molo : tidak sopan penghitungan jumlah calathu : bicara rumah; cacah sawah : calita : geger, gempar penghitungan luas calon : calon, bakal sawah; cacah sirah : caluk : buah asam muda penghitungan jumlah calung : alat musik sejenis penduduk angklungcacakan : alat peracik tembakau cam : renungan, pikirancacala : pemberitahuan, camah : hina, rendah pemberitaan camana : bersuci, membersihkancacing : cacing, jenis hewan camara : 1 pohon cemara; 2 tanah sambungan rambut palsucadama : rendah, hina camari : anjingcadhong : 1 terima; 2 minta, cambah : kecambah mohon; 3 ransum camben : obat bius, canducagak : tiang, pilar cambor : aduk, campurcahya : cahaya, sinar cambuk : cambuk, cemeti, pecutcaja : cipta, reka cambur : aduk, campurcakar : kaki ayam/burung campah : hambar, tawarcakarwa : jenis burung belibis campaka : bunga cempakacakep : 1 cakap; 2 dekap; 3 campuh : bertempur, berperang syair campur : campur, gaul; campurcaket : dekat, mesra aduk : bercampur aduk;cakil : 1 nama wayang; 2 campur bawur : lintah bercampur aduk, acak-cakot : gigit, kunyah acakan; campur sari :cakra : roda; cakrabawa : jenis musik kolaborasi mengira, menduga; tradisional dan modern cakradhara : penguasa camra : anjing daerah, bupati; cakra cancala : gerak, getar manggilingan : roda cancing : trengginas, terampil berputar; cakrawala : cancut : menyingsingkan baju; batas angkasa dengan cancut taliwanda : daratan, horizon; bersegera berangkat cakrawarti : menguasai mengerjakan tugas dunia; cakrawati : canda : syair, puisi menguasai dunia candaka : duta, utusancaksana : bijak bestari candha : marah, geram; candhacaksuh : mata, netra birawa : merah yangcaksusrawa : ular dahsyatcakul : jenis ikan candhak : pegang, genggamcakup : mencakup, memuat candhala : tabiat kasar; candhalacala : pelita, penerang; gati : kejam, keji, tabiat calabéka : menjadi kasar penghalang; cala-culu : candhana : kayu cendana seenaknya, semaunya; candhang : menadah, telapak terbuka calaina : buta, tak bisa candhi : candi, tempat pemujaan; melihat; calawadi : candhik ala : senjakala, syak wasangka; cala gurat merah di langit senja candhuk : temu, jumpa 25
    • candra : 1 bulan; 2 pelukisan, caos : memberi, persembahan pujian; candrama : cap : cap; cap-capan : tiruan bulan; candramawa : dengan cap, cetakan; cap kucing yang hitam pekat; dumuk : cap jempol; candrasari : bulan; cap jempol : cap ibu jari candrasasi : bulan; capa : busur candrasengkala : capah : tumit, kaki, alat jalan tahun yang didasarkan capang : panjang kumis pada peredaran bulan; capar : cambah, akar candrasa : jenis caparu : cerana senjata, pedang capeng : bertolak pinggangcandu : candu, madat capet-capet : lupa-lupa ingat, tahucanéla : sandal, alas kaki sedikitcangak : jenis burung bangau caping : penutup kepalacanggah : neneknya nenek capit : menjepit, mengapitcanggal : pohon yang telah mati caplok : telan, makan; nyaplok :canggèh : tangan usil, suka menelan mengusik capuri : tembok, pagar dari batucangkah : 1 sandaran kaki; 2 cara : cara. metode; cara balèn bercabang : jenis gendhingcangkang : 1 bungkus buah; 2 carak : alat untuk mencuci mulut kulit telur kudacangkèl : keras kepala, kepala batu caraka : utusan, duta, suruhan,cangkem : mulut, lesan wakilcangket : indah, elok, enak carakan : bibit, calon, bakal dipandang carana : perhiasan, pemandangan,cangking : tenteng, jinjing pengayomancangkir : cangkir carang : ranting bambu yangcangklèk : jenis gendhing berduri; carangan:cangkleng : menunggu lama sempalan, tambahancangkrama : bercengkerama carat : ujung kendi, ceret; caratcangkrang : 1 jenis cacar air; 2 warsa : cleret tahun, semut merah petir angincangkring : jenis pohon carek : dekatcangkul : cangkul carem : bermain cintacanik : tipe wajah kecil cari : cari, usahacanthaka : kurang ajar caring : terang, panascanthas : keras, gesit, lincah carita : cerita, kisah; cariyos :canthèl : 1 jenis tanaman cerita, kisah palawija; 2 menyangkut carma : kulit, belulangcanthik : ujung perahu carmin : cermin, kaca depan/belakang caru : sesaji, suguhan;canthing : canting, alat untuk carumuka : musuh membatik carub : campur; carub wor:canthol : cantol, gantung, gandul campur baur, satu paducanthuka : kodok caruk : ambil; nyaruk :canthula : kurang ajar, tidak punya mengambil sopan santun carya : teman, sahabatcantrik : siswa, santri di caryan : terpesona padepokan cata : hati, perasaancantya : mukti, mulia catar : payung 26
    • catha : kreatif, banyak akal ceblaka : terus terang, jujurcathak : 1 lalat kuda; 2 cébol : kerdil, kecil pendek; seenaknya, semaunya cébol kepalang : tidakcathèk : gigit, pagut; cathèk kecil dan tidak besar gawèl : gigit, pagut cébong : berudu, anak katakcathet : catat cebuk : hama tanaman kacangcathil : ambil, jinjing cebur : masuk ke dalam aircatho : belum mengerti cecak : cicakcathok : 1 tangkap; 2 cecaya : cahaya, sinar sambungan; cathok cécébucé : babak belur; cécémuwé cawèl : suka mencela; : sendau gurau cathok pélas : sekali ceced : cacad, cela pakai cècèg : sesuai, serasicathuk : benturan dua benda cecek : sesuai kecil tapi keras cècèkan : mudah dijalanicathut : cabut, memalsu cecel : hancur, remukcato : luka, babak belur cecep : sedot, hisapcaton : tempurung yang cècèr : cecer, berjatuhan berlubang cécok : bertengkar, konflikcatra : pengayoman, payung céda : cela, cacatcatratra : cakra, payung, songsong cedhak : dekat, mesracatu : luka, lecet cegah : cegah, hindarcatur : 1 tutur kata, sabda, cegat : hadang bicara, cakap; 2 empat; cegèh : sesak nafas 3 permainan catur; cégoh : lahap, rakus catur muka : empat cegot : potong, putus, patah muka, empat wajah; ceguk : reguk, minum air caturan: pembicaraan, cegur : mencebur, masuk dalam percakapan aircawad : aib, cacat cekak : pendek, singkat; cekakcawak : suka bicara keras aos : padat berisicawan : cawan, alas gelas cekap : cukup, selesai, rampungcawang : cabang, bibit cékas : memberi wasiat, pesancawar : gagal, kandas cekel : pegang, jabat, kendali;cawèl : gigit, pagut cekel gawé : mempunyaicaweni : kain mori warna putih pekerjaancawet : cawat, celana dalamcawil : gigit, pagut cékoh : meludah; cékoh régoh :cawiri : ukiran sulur-suluran lahapcawis : sedia, siap cela : cela, cacatcawu : catur wulan, empat celari : sutra celari bulanan celak : 1 dekat; 2 penebal aliscawuh : berulang-ulang, campur- celaka : celaka, musibah, halangan baur celathu : omong, bicara, berkatacawuk : menciduk celeb : celub, benamcaya : 1 cahaya, perangai; 2 celek : dekat, rapat pelindung, pengayom; cèlèng : babi hutan caya murcaya : cemani : hitam legam penghormatan cemara : 1 pohon cemara; 2cebak : bersenggukan menangis rambut palsucebelèh : kurang cerah cembuk : babi 27
    • cemburu : cemburu, curiga cenggama, cenggami : takut, kuatircemèk : anak kambing cènggèr : hiasan pada kepala ayamcemeng : 1 hitam; 2 perasa, cengkah : berbeda, berlawanan gampang menangis cengkal : kayu penyanggacemer : cemar, kotor, rusuh cengkalangan : kayu pembalut rodacemera : anjing (pedati)cemet : tarik, seret cengkang : ukuran selebar ibu jaricemethi : cemeti, senjata dan jari telunjuk yangcemirik : anak anjing dibentangcemok : sentuh, pegang, senggol cengkar : 1 cerai-berai, pisah; 2cemol : ambil, sentuh makar; 3 tanah gersangcempa : pendek, singkat cengkaruk : bunga pohon randucempaka : bunga cempaka cengkèh : cengkehcempala : pemukul kotak untuk cengkir : degan muda, buah kelapa wayang yang masih sangat mudacempaluk : buah asam muda cengkok : tempat merajangcempé : anak kambing, gibas tembakau kecil céngkok : gayacempèd : pipih, gepeng cengkorongan : rancangancempedhak : cempedak, sejenis centhang : memanggul, mengangkat, nangka memikulcèmpèh : bakul kecil bundar cénthang : memberi tanda wadah nasi centhé : saron, jenis gamelancempluk : 1 buncit, gendut, cènthèl : cantel, bergantung bundar; 2 wadah centhèng : suara melengkingcemplung : cebur, benam centhuka : katak, kodokcempol : sabut kelapa centhula : semaunya, tidak sopancempuri : pagar tembok centhung : cabang rambutcempurit : tangkai wayang cepak : 1 dekat, hampir, nyaris; 2cempurung : anyaman bambu untuk sedia; cepak rejeki : menutup jenazah mudah mencari rizkicemung : kaleng cepaka : bunga cempakacemuru : kijang cepaplak : terbentang, terbaringcencang : ikat, belenggu cepedhak : sejenis buah nangkacencem : rendam, benam cepeng : tangkap, pegangcendeng : sanak saudara, famili cepet : cepat, lekascendhak : pendek, singkat; cepuri : tembok, pagar batu cendhak umur : cepat cerak : dekat mati, pendek umur cerdik : pandai, cermatcendhala : jahat, kejam céré : 1 asli, tulus; 2 kecoa;cendhana : cendana, gaharu céré gancèt : jeniscendhani : bambu kecil; cendhani rumah tradisional raras : balai tempat ceret : tanda baca dalam huruf istirahat Jawacendhèk : pendek cerma : kulit, belulangcendhéla : jendela cermin : cermin, kaca, pengiloncéndhol : cendol cèt bang : peluru apicené : cela, cacat, aib cetha : jelas, terangcenéla : alas kaki, sandal cethak : lanjutceneng : sejenis bokor cèthèk : dangkalcènèng : kaitan, hubungan cethèn : cambuk, cemeti, pecut 28
    • cèthi : pembantu wanita clunthang : jenis gendingcethik : menyalakan, coba : coba; cobi : coba, menghidupkan permisicething : bakul yang kecil, tumbu, cobèk : cobek, alat untuk tempat nasi menggilas sambal dancétho : buta, tak bisa melihat bumbucibuk : gayung, alat berenang cocak : burung cucak; cocakcidra : kianat, bohong, tipu rawa : burung cucakcihna : tanda, lambang rawacikal : sisa parutan kelapa; cocok : sesuai cikal bakal : pelopor, cocoméyo : tidak memahami tata perintis kramacikar : gerobak, pedati codaka : cundaka, utusancikrak : keranjang sampah, alat codhot : jenis binatang pemakan mengambil sampah buahcikrukan : bungkuk, merunduk, tua codya : cacat, cela bangka cohung : burung merakcilaka : celaka, malang cokèkan : jenis seni tradisionalcili guthi : kecil coklat : 1 warna coklat; 2 jeniscilik : kecil buahcilum : menyelam colong : curi, maling; colongcimplik : lampu kecil, pelita jupuk : hal ambilcincin : cincin, perhiasan jari mengambil, pencuriancindhé : cindai, kain pengikat condra : rembulan; condra pinggang perempuan sengkala : sengkalancindhil : anak tikus (sandi rahasia) tahuncintaka : pemikiran, angan-angan bulan; condra kanta :cintantya : cantik, indah warna-warni, bulancinthaka : bilahi, azab condré : jenis keris, senjatacintra : cela, celaka congat : menjorok, munculcintraka : celaka, musibah conggah : mampu, sanggupcintya : indah, cantik congkrah : berselisih, bersitegangcipta : cipta, buat; cipta ripta : congkrang : sesak, kurang panjang ciptaan, buatan conglok : juru sandi, pengintaicirak : jenis permainan anak congok : 1 penyerta, pengiring, tradisional perantara; 2 (di-) :ciri : 1 ciri-ciri; identitas; 2 dilubang dan diberi tali cela; ciri wanci : hal kekang pada hidung sapi mengenai keburukan, dan kerbau agar bisa titik celanya dikendalikancis : tombak kecil conthang : dicuntang, dicentangcita : cita-cita conthèng : centangcithak : cetak conthok : lengan baju (keprabon)citho : buta, tak melihat yang besarcitra : 1 citra; 2 gambar, conthong : 1 mulut; 2 wadah tulisan, lukisan; berbentuk kerucut citrakara : tukang lukis; conti : dihalang-halangi citraléka : conto : contoh, teladan, misal lukisan, gambaran copot : copot, lepas, tanggalciyu : minuman keras cora : penjahat, pencuri, orangciyut : sempit, kecil, rapat jahil 29
    • corah : sela, renggang, senggang cukil : cukil, jungkil; cukit dulitcorak : corak, gaya, model : anak tiga laki-laki semuacora-pracoré : orang jahat, durhaka cukup : cukup, terpenuhicoré : penjahat, orang hina, cukur : cukur, pangkas rambut berperilaku buruk cula : jorok, burukcorèk : coret, gores culik : 1 diambil sebelumcoro : kecoa, coro matang; 2 culik, curicotha : berkain separu untuk culika : licik sabuk culub : masuk ke dalam aircothé sisip, sarung cumanthaka : lancang, sok beranicotho : buntung, tak beruntung, cumbana : bercinta tidak kebagian cumbu : 1 mengoceh; 2 cumbucowèk : cobek rayucowong : pucat, lesu cumi : cuma, hanya, semata-crah : cerai, berkelahi matacraki : penjual bahan jamu, cumleng : sakit kepala pedagang bahan obat; cumpèn : terbatas crakèn : bahan jamu, cumpet : tutup, sumbat bahan obat-obatan cumpi : terbatas, tertentucrancang : tampar, tali cumpleng : memekakkan telingacrigan : wadah keris di pinggang cundaka : utusan, suruhancripu : alas kaki, sandal cundha : ujung, hilir; cundhamanicrita : cerita; criyos : kata, : panah api cerita cundhang : kalahcriwis : banyak bicara, cerewet cundhit : alat untuk mencari ikancubung : kecubung, jenis bunga cundhuk : cocok, setuju, ketemu;cucah : menjemukan, cundhuk laris : pelaris, membosankan memotong harga;cucak : jenis burung; cucak cundhuk mentul : rawa : burung perhiasan untuk cucakrawa pengantincucal : kulit, belulang cundrik : keris kecilcuci : cuci, membersihkan cunéya : perahu, kapal kecilcucud : lucu, humor, jenaka cungkup : rumah nisan di kuburancucuh : 1 caci; 2 bertempur cunthang : jenis takaran berascucuk : paruh; cucuk besi : 1 cunthel : putus, patah jenis burung; 2 catut cupak : tampar, pukul, tendang yang besar; cucuk cupar : lancang, campur tangan dhandhang : alat cupet : pendek, kurang panjang; untuk membelah batu, cupet ati : mudah kayu marah; cupet budi :cucul : 1 melepas; 2 membayar tidak mau mengejar nilai-cucup : hisap, sedot nilai kebajikan; cupetcucur : 1 jenis kue; 2 burung lelakon : cita-citanya kedasih tidak tercapai; cupetcudaka : duta, utusan nalar : pendek akal, kecilcugar : gagal, batal hati; cupet pengandel :cuget : cepat marah, putus asa; tidak mudah percaya cugetan : mudah putus cuplak : 1 cabut; 2 penyakit kulit asa, kecil hati cupu : cupu, kotak curak : tahi telinga 30
    • curang : licik, culas menjadi-jadi, berkembangcuriga : keris, pusaka biakcuring : sabit, pisau dadu : 1 dadu; 2 warna merahcurma : sirna, hancur mudacurnita : lebur, hancur daerah : daerah, wilayahcurung : setandan pisang, daga : membandel, serangkai pisang memberontakcurut : jenis tikus dagan : batu lompatan, dagancuthak : punggawa, wedana dagang : jual beli; dagangan :cuwa : kecewa, menyesal barang yang diperjualbelikan dagda : pandai, ahli; widagda : pandai, banyak pengetahuan dagel : 1 setengah matang; 2 lucu; dagelan : lelucon daging : daging dah : jahat, buruk; dahwèn : campur tangan, intervensi; sering berubah menjadi “dak” : dak-dir : sombong, congkak; dak menang : sewenang- wenang; daksiya : sia-sia daha : matang, terbakar dahana : api; asmaradahana : api asmara dahat : sangat, amat; dahat sinudarsana : sangat terhormat dahuru : geger, huru-hara dajal : dajal, iblis; dajal laknat : iblis, setan dak : 1 saya -, ku -; 2 jahat; daktulisi : kutulisi,D daktonton : kutonton; dak-dir : sombong, congkak; dak menang :dadali : burung dadali, walet sewenang-wenang;dadar : goreng; dadar lèlèr : daksiya : sia-sia anugerah, piagam; daksa : mahir, ahli ndadari : purnama; daksina : 1 hadiah; 2 selatan; 3 wulandari, wulan kanan; daksinarga : ndadari : bulan Gunungkidul; purnama pradaksina :dadhi : air susu; lawana mengelilingi candi dari udadhi : lautan susu arah kanan ke kiridadi : menjadi; dados : dakwa : tuduh, dakwa menjadi; dadra : dalah : serta, dan menjadi-jadi; dadya : dalan : jalan, tempat lewat menjadi; ndadi : dalaran : sebab, karena 31
    • dalasan : serta, dan dangu : 1 lama; 2 didangu :dalèh : duga, kira dipanggil, disapa, ditegur;dalem : 1 dalam; 2 saya, kedangon : terlalu lama; hamba; ndalem : 1 dangu-dangu: semakin rumah; 2 saya, hamba; lama dalemipun bapak : dangur : ketela, ubi kayu rumah bapak; dangus : marah, dzalim kagungan ndalem : dani : baik, bagus milik paduka, anda; daning : kata seru tanda heran panjenengan ndalem, danirmala : sangat suci, zuhud sampeyan ndalem : daniswara : pandai, kaya raya paduka, anda; punten danta : 1 gading; 2 perlahan- ndalem sewu : mohon lahan maaf sebesar-besarnya danti : gajahdalima : buah delima danu : busur panah; danuja :dalon : babi hutan raksasa, termasyhur;dalu : malam danumaya : memancur,daluwang : kertas menyala; danurdara :dama : rendah, hina; didama- satria, sakti; danuraja: dama : disayang-sayang mahkota; danurwéda:damar : dian, pelita, lampu ilmu kesempurnaan,damba : akal, kecerdikan ajaran kebijaksanaandamel : buat, kerja; pedamelan hidup : pekerjaan dara : burung dara, merpati;damèn : batang atau daun padi danten : burung daradami : 1 tangkai padi; 2 otot (ing.); dara dasih : seperti daging buah nangka; apa yang diimpikan; dara damèn : batang padi gepak : jenis rumahdamu : didamu : ditiup; tradisional ndamu : meniup darah : darah, alur keturunan;dana : dana, uang; danabau : darah biru : keturunan sedekah dengan bekerja; bangsawan, ningrat danaiswara : kaya-raya; darak : kira-kira, persangkaan danakrama : tahu daraka : kokoh, kuat, sabar sopan santun; danarta : darana : sabar, lapang dada; sabar harta, arta; danawira : darana : sabar sekali dermawan, suka darani : bumi bersedekah darapon : supaya, agardanar : kuning langsat darba : rumputdanas : buah nanas darbé : punya, milikdanastri : bidadari daridra : melarat, miskindanawa : raksasa darma : pengabdian, perjuangan,dandan : 1 berdandan, berhias; 2 pengorbanan; memperbaiki; dandan darmabakti: omah : memperbaiki pengabdian; darmaja : rumah keturunan orang utama;dandang : alat tempat menanak darmajeng : selamat, nasi sejahtera; darmakusala :dangan : berkenan, mengerti; perbuatan utama; danganan : mudah darmalaksana: berbuat mengerti, mudah paham adil, kebajikan; 32
    • darmasastra : kitab dauru : geger, huru-hara yang berisi tentang dawa : panjang; dawa tangane : hukum; darmasunya: suka mencuri; dawa ilmu kesempurnaan ususé : sangat sabar; hidup; darmasunyata : kacang dawa : kacang ilmu kesempurnaan panjang; dawi : panjang hidup; darmawanita : sekali pengabdian para wanita; dawala : putih darmi : pengabdian dawata : dewata, kedewataandarpa : berani, cakap; darpana : daweg : sangat paham; dawegan : cermin; darpaya : degan, kelapa muda berani, cakap; darpita : dawi : mentang-mentang berani, cakap daya : daya, tenaga; daya-daya :darsa : tauladan, contoh; mumpung-mumpung darsana : contoh, dayaka : orang yang memberi/ tauladan; darsari: menaruh belas kasihan contoh, tauladan; dayinta : putri, permaisuri darsih: contoh, debog : batang pisang tauladan dedah : hujan terus-menerusdarti : mahkota dedaman : barang yang dihemat-daru : pulung, wahyu; hemat darubeksi: guna-guna, dedamel : pekerjaan, tugas pesona dédé : bukan, laindaruna : keperluan, kepentingan dedeg : tinggi badan; dedegdarung (n-) : terus-menerus pangawé : setinggidaruti : murka badan dan tangandarya : tumbuh, kuasa diacungkan; dedegdasa : sepuluh; dasamuka piadeg : tinggi badan : bermuka sepuluh; saat berdiri dasanama : nama dedeng : dodot, kain serikat lain; sinonim; dasasila : pinggang sepuluh sila; dasawarsa dedel : rapat, padat; ndedel : : sepuluh tahun; melambung, berkembang dasendriya : deg : tegak, berdiri; degrès : sepuluh indera, ilmu gila, majenun; degsura : kadigjayan saripati keji, aniaya sepuluh kekuatan degan : degan, kelapa mudadasi : hamba dekep : dekap, pelukdasih : 1 hamba; 2 kekasih deksina : 1 selatan; 2 kanandastha : rusak, hancur dekung : bengkok, kelokdatan : tidak; datanpa : tanpa delah (n-) : pasrah; delahan : besok,data : nyala, terus-menerus; akhirnya; delalah : datapati : matahari; kebetulan datapitana: diam, dèlan : trasi hening; datapitara : delancang : 1 kertas; 2 kopiah diam, hening; datatita : delap : suka meminta tak mau diam, hening; datatitaya memberi : diam, hening delapon : supayadati : lebih baik, bagus delasan : serta, dengandatitan : diam, hening deleg : jenis ikan air tawardaulat : kuasa, kekuasaan 33
    • dèlèh : taruh, letak; didèlèh : déning : oleh; dènira : olehnya ditaruh denta : gading, putih sepertideleng : lihat, pandang; gading pandelengan : depara : mustahil, tak mungkin penglihatan terjadidèlèp : benam, celup déra : olehdèlèr : teler, mabuk dérah : daerah, uraiandeles : betul, benar derana : sabar, lapang dadadeli : coba saya lihat derap : berlari, menduadelik : 1 sembunyi; derapon : supaya, agar, biar bersembunyi 2 derbala : kaya raya, banyak mendelik : tercekik, pengikut melotot derdah : wabah menular,deling : bambu kerusuhan yang menjalardemang : lurah derdasih : terusdembaga : tembaga dereng : dorongan, keinginan kuatdémblo : tebal berlapis-lapis dèrèng : belumdemek : sentuh, raba derep : kerja menuai padidemèk : sentuh, raba deres : deras, lebat; deresdemen : senang; demenakaké : pathes : deras sekali memperhatikan dengan dèrès : mengambil getah karet serius karena senang; dering : tepi benda yang tipis demenan : selingkuh lebardemeng : hitam derkuku : jenis burungdemung : jenis alat musik gamelan derma : derma, sedekah;dèn : 1 di-; dènta : olehnya; dermawan : suka dènya : olehnya; 2 memberi raden, gelar bangsawan; dersa : keras dèn ajeng : gelar dersana : 1 utusan; 2 jenis buah bangsawan putri; dèn jambu ayu : gelar derta : mahkota kebangsawanan putri; derwolo : keras hati dèn bagus : gelar désa : desa, dusun; ndésit : kebangsawanan putra; kedesa-desaan, anak desa dèn bèi : gelar dési : cantik, rupawan kebangsawanan putra détya : raksasadenang : mengetahui; (ka-an) : déwa : dewa; déwaji : raja yang ketahuan arif bijaksana; déwana :denaya : baik, bagus cahaya, termashur;denawa : raksasa déwata : dewa; déwati :déné : oleh; ndéné : ke sini dewi, bidadari; dèwi :dengak : mendongak, dewi, bidadari; déwangga menengadah : sutra diwangga;dengangak : menengadah, déwangkara : matahari mendongak déwasa : dewasadengap : ingin, hendak minum- déyan : diam, lampu, pelita minum dibya : pandai, cerdik; dibyana :dengarèn : kebetulan sekali, tak kelebihan terduga dig : lebih, mumpuni;dengkèk : sakit pinggang digdaya: sakti,dengki : dengki, iri mandraguna; digsura : 34
    • sombong, kejam; dlanggu : jalan, pematang sawah digwijaya : kebal, sakti dlangkup : perangkap harimaudika : paduka, engkau; dlapakan : telapak kaki jengandika : kamu, dlapé : meracau, mengigau engkau dlarèh : berlumurandikara : pangkat dlarung : menurut kehendakdilah : lampu, pelita sendiri; kedlarung-dimar : lampu, pelita dlarung : terlunta-luntadimer : kepala batu dliring : daun enau mudadina : hari; dinakara : dlondong : anak matahari; dinten : hari dluwang : kertas (ing.) dobol : ambeien; wazirdipa : gunung, bukit, benteng dodol : jualan, berdagangdipangga : gajah dodosan : pesakitan, narapidanadipati : adipati, bupati, raja kecil, dodot : kain dodot vatsal doh : jauh, jarak renggangdipaya : dian dohitra : cucudipta : sinar, cahaya dol (a-) : jual; didol : dijual;dir : angkuh, congkak dodolan : berjualan;dira : kokoh, berani ngadol : menjualdirada : gajah; diradameta : dolan : main, jalan-jalan taktik perang seperti dolèk : mencari, berupaya gajah mengamuk doloh : letak, taruhdiraya : kokoh, berani dom : jarum; dondom :dirèn : selisih tentang merajut, menjahit dengan pembagian pekerjaan jarum tanpa mesindirga : panjang, selamat, domba : domba, jenis kambing sentausa; dirgahayu : domblèh : bibirnya terbuka semoga berumur don : tujuan, cita-cita panjang aman sentausa; dondom : merajut, menjahit dirgamaya: singgasana; dondon : biasa mengerjakan dirganca : berselisih donga : doa; ndedonga : berdoa pendapat; dirgantara : dongèng : dongeng, cerita, kisah; angkasa; dirgasana dongeng bocah : cerita : tempat duduk raja anak-anakdité : hari Ahad, Minggu dongong : 1 bunga nipah; 2 bengongditya : raksasa donya : dunia, jagat, alamdiwangkara : matahari, surya dora : bohong, menipu;diwangsa : akrab doracara : bohong,diwasa : dewasa, akil baligh menipu; doradasih :diwasasri : matahari seperti apa yangdiya : saling menuduh dalam diinginkan, terjadi seperti pertengkaran mimpi; doraka : durhaka;diyat : denda dorapala : penjaga pintu;diyon : pertengkaran soal dorasembada : berdusta pekerjaan karena terpaksadiyu : raksasa doran : tangkai cangkuldlajah : menjelajahi, merambah dosa : dosa; dosa pati :dlamakan : telapak kaki berdosa karena telahdlamé, dlaméh : meracau, mengigau membunuhdlancang : kertas dota : penerangan, kilat 35
    • dowa : doa; kirim dowa : driji : jari mengirimkan doa driya : batin, indera; pancadriyadowèr : bibir tebal : panca inderadoyan : doyan, mau driyah : derma, sedekah, inderadrabya : punya, empunya, drona : 1 biyung; 2 Begawan kepunyaan Durna, nama wayangdragen : kuda perang drondus : kata untuk memakidrajag : datang dengan tiba-tiba dronjong : menurun, jalan menurundrana : sabar, lapang dada dru : jahat, ingkar; drubiksa :drastha : mahkota, gelar setan; druhaka :drasthi : pandangan mata durhaka, jahat, ingkardrata : keras, cepat drumas : kuningandrawa : meleleh, luluh, air; druna : 1 jembangan; 2 pendita drawana: mengalir, Durna (wayang) meleleh; drawaya druni : hemat, kikir : meleleh, meluluh dubang : kata majemuk dari idudrawas : bahaya, celaka; abang, ludah berwarna ndrawasi : membuat merah karena bercampur malang, mencelakakan kinangdrawata : musibah, halangan dubug : bengkak kakinyadrawi : minum, makan dubur : anusdrawili : berkata tiada henti duding : telunjuk; nduding,drawina (an-): makan bersama, pesta nuding : menunjuk makan dudu : bukan, tidakdrawya : punya, empunya duduh : 1 kuah; 2 petunjuk;drebya : punya, empunya duduh jangan : kuahdredah : bertengkar, berkelahi, sayur; nduduhi; memberi berselisih tahu; pituduh :drèdès : bercucuran, menetes petunjuk, pedomandredheg : gemetar, was-was, duduk : laju, pulang pergi; kuatir, takut duduken : bisul di leherdrejeg : kelihatan tajam dudur : jelujur, rangka bangunandrema : derma, sekedar; rumah dremawan : sikap dudut : tarik dermawan, murah hati duga : duga, kira; dugadremba : doyan makan, suka rumeksa : perkiraan; mangsa duga-duga : hati-hati,drèngès : bunga sirih waspada; duga prayoga :drengki : dengki, iri sopan santun, tata krama;drenjet : maksud pergi mencari duga wetara : duga kira,dresana : 1 tauladan; 2 jenis perkiraan jambu dugang : depak, tendang; dugangdrestanta : tauladan contoh miruwang : mula-muladrestha : mahkota membantu kemudiandresthi : alis mata menjadi musuhdrigama : pengacau, ranjau; dugi : sampai, tiba drigamabasa : bahasa duh : aduh, ungkapan yang menjebak, ambigu, kesedihan; duhita : mendua makna; susah, duka; duhka : driganca : duka, sedih; duhkahita: berselisih, bertengkar duka, susah; duhkata, 36
    • duhkita : kesusahan, setan, iblis; durjana : kesedihan; duhkitawara perampok, penjahat; : kata-kata atau syair durlaba : sial, rugi; tentang duka cita durlaksana : berbuatduk : saat, ketika, sewaktu jahat; durlaksmi : celaka,duka : 1 marah; 2 entahlah; jelek; durmata : buruk duka sampéyan : tabiatnya; durniti : salah, entah; duka dalem : musuh; dursila : tingkah entah laku melanggar tata susila;duksina : 1 selatan; 2 kanan duryasa : mendapatdukut : 1 nama wuku; 2 jenis malu rumput durdah : berselisihdulang : suap, memberi makan durèn : buah durianduli : lutut, duli durga : Sang Durga; durgama:dulu : lihat, pandang bahaya, halangandulur : saudara, famili durma : jenis tembang macapatdum : bagi, beri durta : licik, jahatdumadi : kejadian, yang terjadi; durung : belum dumadakan : kejadian dusa : dosa, kutukan yang mendadak dusana : kejahatan, hinadumahan : berkemas, bersedia duskarta : perbuatan jahatdumaya : asap, awan, mega dustama : pekerjaan burukdumèh : mentang-mentang dustha : bohong, jahat, burukdumilah : bercahaya; harga duta : duta, utusan; duta cara: dumilah : bukit yang memata-matai; duta bercahaya mangkara : kilat, petir;dumuh, dumoh : buta duta panglawung :dumung : 1 jenis perangkat alamat/ firasat akan gamelan; 2 jenis ular adanya musibahdumuwé : sok punya, bergaya duwa : topang, antisipasi; mewah diduwa : ditopangduna dungkap : kekeliruan, duwaja : 1 cela, cacat; 2 bendera meragukan duwana : pecah, terceraidundum : membagi-bagikan duwara : pintu gerbang, gapuradunga : doa, memuji, duwé : punya, hak milik bermunajat duwung : kerisdungik : abdi pendita dwa : dwi, dua; dwadasa :dungkap : tiba, waktunya dua puluhdunung : tempat, tinggal, letak; dwaja : 1 guru; 2 bendera dumunung : terletak; dwani : suara ora dunung : tidak dwara : pintu gapura, gerbang; paham posisi dwarala : pintu gapura,dupa : dupa, kemenyan gerbang; dwarapala,dupara : mustahil, tak kan terjadi dwarapati : (patung)dur : buruk, jahat; durantara penjaga pintu : mustahil, tak akan dwaya : dua terjadi; duratmaka : dwésa : benci, bermusuhan maling, penjahat; dwi : dua; dwidasa : dua durbaga : celaka, hina; puluh; dwi lingga : kata durbala : lemah, ulang; dwi lingga salin ketakutan; durbiksa : swara : kata ulang 37
    • berubah bunyi, misalnya dhagu : dagu wolak-walik; dwi purwa : dhaham : mendehem kata ulang sebagian awal, dhahina : siang misalnya gelang-gelang : dhahar : makan gegelang; dwi wasana : dhahas : kersang, gersang kata ulang sebagian akhir dhahat : sangat, amatdwija : guru, pengajar; dhahga : dahaga, haus dwijawara: maha guru dhahina : siang haridwipa : pulau; jawa dwipa : dhakah : serakah, loba, tamak Pulau Jawa; swarna dhaken : daku, diakui dwipa : Pulau Sumatra dhakon : nama permainan anakdwipangga : gajah; dwirada : dhaku : diaku, diakui gajah; dwiradameta: dhakwa : mendakwa, menuduh, taktik perang seperti menuding gajah mengamuk dhalang : dalang, pencerita wayangdyah : 1 gelar kebangsawanan dhalung : periuk besar bagi wanita; 2 cantik, dham : bendungan, dam ayu; 3 gadis dhama : rendah, hina dhamarga : jalan besar dhambul : permainan anak dhami : damai dhamis : rapat, rapi dhampa : nama penyakit kulit dhampak : dampak, resiko, akibat dhampar : tempat, papan, kursi dhamping : tepi jurang dhampit : kembar laki-perempuan dhamplak : besar lagi panjang dhana : dana, uang; dhana-dhini : anak bersaudara pria wanitaDH dhandha : bayaran mengganti hukuman dhandhaka : syair, puisi dhandhan : berdandan, berhias dhandhang : burung gagak; dhandhang gendhis,dhadha : dada; dhadha mentok : dhandhang gula : jenis dada binatang yang tembang macapat disembelih dhandher : ketela, ubi kayudhadhali : jenis burung dadali dhandhing : langsing, rampingdhadhap : jenis pohon; dhadhap dhangak : menengadah, menghadap srep : jenis pohon ke atas dadap yang berkhasiat dhangan : berkenan, sadar, maklum menurunkan panas dhanghyang : junjungan, pepunden (tanaman obat) dhangir : mencangkul,dhadhar : terbit (bulan); menggemburkan tanah dhadharan : nama dhangka : asal, tempat, wilayah, makanan letakdhadhu : dadu, jenis judi dhangkak : lehernya pendek lagidhadhung : tali, ikat, tampar sempit 38
    • dhangkal : dangkal, tidak dalam dhawuh : sabda, kata, perintah;dhangkèl : akar umbi dhawuhan : perintah,dhangsul : kedelai anugerahdhani : baik, bagus dhawuk : hitam bercampur putih;dhanu : telaga, danau jaran dhawuk : kudadhanyang : makhluk halus penguasa yang bulunya campur desa atau tempat hitam putih tertentu dhaya : bedaya, taridhaon : daun dhayang : pepunden, junjungan,dhaos : dacin, timbangan yang dipertuan; dhayangdhapa (pen-) : rumah serambi muka buruh : dayang-dayang,dhapet : rapat pelayandhaplang : merentangkan tangan dhayita : perempuan, istridhaplok : tua renta dhayoh : tamu, pendatangdhapuk : berperan, menjadi, dhayuh : tamu, pendatang bertindak dhayung : dayung, kayuh perahudhapur : rupa, wajah, keadaan dhècol : tidak rata, tidak seimbang,dhara : 1 sedang; 2 dara, gadis berat sebelahdharah : darah keturunan dhedhak : katul, sisa padi digilingdharaka : sabar, suka memaafkan dhedhali : burung dadali, burungdharani : bumi, tanah layang-layangdharat : darat, tanah dhedheg : martil, pukul, paludhari : perempuan, wanita dhedhek : dedak, katul, sisa berasdharik-dharik : berderet-deret, digiling berbaris rapi dhedhep : sepi, senyap, tenangdharma : bagus, utama, kebaikan; dhedhepa : rentangan tangan dharmabakti : dhedher : tanam, ditumbuhkan pengabdian, darma bakti; dhedhes : mencari dengan cermat dharmamigena : dhèdhès : dedes, kesturi kemampuan, keahlian; dhedhet : gelap gulita, muram; sudharma : ayah, orang dhedhet erawati : tua gemuruh topandhateng : tiba, datang; dhatengan dheg : gemetar, trataban, : tamu, orang yang terkejut; dheg-dhegan : berkunjung gemetar, kuatir, was-was,dhatu, dhatuk : raja, yang dipertuan, sumelang junjungan; dhatulaya : dhèhèm : bersuara hanya dengan kerajaan, kraton, istana menggerakkandhaulu : dahulu, lampau tenggorokandhaun : daun dhèk : ketika, suatu saat,dhaup : menikah, kawin, sewaktu; dhèkwur : berumah tangga singkatan dari cendhek dandhaut : berangkat, tentara dhuwur, tinggi rendah,dhawah : jatuh, perintah, nasehat; tidak rata dhawahan : dhekah : pedukuhan, dusun, desa bendungan, empang dhekeh : letak, tempat, tinggaldhawak : sendirian, tak berteman dhekeman : kedelaidhawet : jenis minuman dhekok : cekung, menjorok ke bercendol dalamdhawoh : jatuh, perintah dhekong : lekuk, berlubang dhékor : hiasan, dekor 39
    • dhekos : tinggal di rumah kos- dhisik : dulu, dahulu, lewat, kosan lampaudheku : merunduk, menunduk dhisin : mayat, jisimdhelé : kedelai dhodhok : dudukdhelik : bersembunyi dhodhos : 1 tukang dodos,dhélik : singkatan dari gedhe dan mengambili buah kelapa cilik, besar kecil sawit; 2 menerobos,dhelog : kukali, belanga; dhelog- menjojoh dhelog : duduk diam dhokar : dokar, andong, pedati termenung dholog : kayu jatidheluk : merunduk, menunduk dhomas : domas, putri-putridhemen : suka, senang, hobi; pengiring pengantin dhemennyar : suka dhudhah : bedah, bongkar, ungkit barang baru dhudhak : banyak sekalidhemit : hantu, lelembut, dhudhuh : menyiangi rumput makhluk halus dhudhuk : duduk; dhudhukdhempil : cuwil lumpur : uang penggantidhemping : tepi jurang kerja rodi; dhudhukdhendha : denda, hukuman wuluh : jenis tembangdheng : saat yang tepat, waktu macapat yang pas dhuk : ketika, pada suatu ketikadhéngah : segala, semua, sekalian; dhumateng : kepada, terhadap sadhéngah : dhupak : depak, terjang, sepak sembarang dhuskarta : celaka, kena musibahdhengkul : lutut dhustha : dusta, menipu, mengakalidhènok : panggilan buat anak dhusun : dusun, dukuh, bagian perempuan desadhèrèk : ikut, numpang, dhuwak : sobek, robek menyertai dhuwok : mangkokdhestha : dusta, bohong, ingkar dhuwung : keris, pusakadhestar : baju destar dhuwur : tinggi; dhuwuran :dhesthi : dusta, bohong, ingkar bagian yang tinggidhéwé : sendiri; dhèwèk : sendiri, tanpa kawan; dhèwèkan : sendiri, tanpa kawan; dhèwèké: dia, mereka; dhèwèkné, E dhèwèknèn : dia, mereka ebun : embundhidhal : lecet, terkelupas eduk : ijukdhik : adik; dhik-é, dhikné : edum : membagi adiknya edus : mandi, memandikandhikara : penghinaan, kemarahan egah : enggan, malasdhinakara : matahari elak : haus, dahagadhiné : dinasnya, mestinya, elar : bulu, sayap; ngelar : adiknya memperluasdhingin : dahulu elo : pohon aradhipan : tempat tidur dari kayu eloh : subur, gemburdhiri : diri, badan, tubuh elok : indah, bagusdhis : batas waktu emar : capek, payah emas : emas, logam mulia 40
    • emat : tamat, cermat endheg : berhenti; ngendheg :embag : lunak, becek menghentikanembah : nenek, kakek; embah endhog : telur buyut : buyut, piut; endhut : lumpur, tanah liat embah kakung: kakek; enèm : muda, taruna embah putri : nenek enem : enamembak : kakak perempuan eneng : hening, sunyiemban : 1 emban, gendong; 2 engga : 1 silakan; 2 hingga, pelayan wanita di istana sampai; mangga : silakanembèn : nanti, lusa, besok; enggèr : anak laki-laki embèn buri : hari enggih : iya, tanda setuju; enggih besoknya besok beton : menjawab ya tapiembok : ibu, mama tak dikerjakanembun : embun enggo : memakai, mamanfaatkan,emoh : menolak, tidak mau menggunakanemong : asuh, bimbing enggon : tempat, letakemor : campur, bergaul engon : menggembala, mengasuhemot : memuat, mengisi engrem : mengeramempal : daging ening : hening, sunyi, senyap,empan : 1 mempan; 2 sepi kesempatan, waktu, enjet : kapur yang sudah lunak peluang enom : muda, tarunaempet : tahan, mengendalikan entas : entas, angkat, baru sajaempon-empon : tanaman obat entèk : habis, tuntas, tamat; sejenis lengkuas, kunir, entèk atiné : habis dll. kesabaran, khawatir;emprak : jenis kesenian tradisional entèk enting : habisemprit : jenis burung; emprit sama sekali gantil : burung kedasih entes : 1 menetas; 2 padatempu : empu, tukang membuat berisi keris enthok : melulu, belaka, semata-empuk : empuk, lunak; empuk mata; enthok-enthing : rembugé : enak besar kepala kecil badan bicaranya enti : tunggu, nantikanempun : selesai, jangan entul : bergoyang, berayunemput : nama makanan entun : titip sementaraempyak : penyangga genting entup : sengatemud : kulum entut : kentutemum : makmum, pengikut enu : airemung : hanya, cuma enut : menurut, mengikutiemur : 1 umur; 2 sutra enya : silahkan, ambillah bersulam emas enyang : 1 berangkat; 2emut : mengulum tawar, tarikenam : anyam, menata epuh : bingung; nyepuh :encik : injak, tumpang, tindih melapisi emasendah : indah, cantik eri : duriendang : segera erik : gatal di tenggorokan:endhak : rendah; endhak- ngerik : mengerik endhak cacing : obat (jangkerik) cacing erti : arti, makna eru : sakit hati, panah 41
    • eruh : tahu, melihat, mengerti mangékapada :esa : tunggal, satu mempersatukanesat : kering, tidak ada air èket : lima puluh; èketan : limaesot : kutukan puluhanesuh : simpan, asuh, dirawat èksi : lihat, pandang, tatapesuk : dorong élawana : gajahésuk : pagi, besok éling : ingatesung : mempersembahkan, élok : indah, elok memberi éman : sayang, kasiheter : antar, mengiringi, émba : umpama menyertai émut : ingatetir : tir, sejenis minyak untuk énak : enak, nikmat; énak-énuk mengecat : enak sekali, sangatetoh : 1 petaruh, taruhan; 2 nikmat tahi lalat éndah : 1 indah, elok, cantik; 2etut : ikut, menurut; etut buri alangkah; éndahané : : mengikuti dari alangkah seandainya belakang; etut wuri éndha : menghindar, handayani : di menyimpangi belakang mendorong éndhang : sebutan untuk putriewu : seribu; sewu : seribu; brahmana rong ewu : dua ribu; éndra : 1 indera; 2 Batara Indra;; nyuwun sewu : minta éndracapa : bianglala, maaf pelangi; naréndra : raja;ewuh : 1 repot; 2 punya hajat; éndrajala : tipudaya, ngewuhi : merepotkan; penipuan; éndralaya : pakewuh; tidak enak istana Batara Indra; perasaan éndrasara : tipudaya, akal busuk; éndrawila : intan biru, permata énjing : pagi ènthèng : enteng, ringan; ènthèng tangané : suka bekerja,É mudah dimintai pertolongan éntuk : dapat, memperoleh érawati : guntur, guruh érnawa : laut, samudra èsmu : agak, mendekatiéca : enak, nikmat ésok : pagièdi : indah, bagus; èdi-pèni èsthi : 1 gajah; 2 maksud, : indah, bagus, cantik, kehendak elok èstri : putri, wanitaéguh : saran, nasihat, prakarsa èstu : sungguh, nyata, betul,éka : satu, pertama; ékacatra benar; ngèstoaken : pemerintahan otoriter dhawuh : mematuhi yang terfokus kepada perintah; saèstu : satu kekuasaan; ékadasa sungguh-sungguh : sebelas; ékadasi : hari ésuk : pagi yang kesebelas; étang : hitung ékapada, 42
    • ètel : tabah hati, tenang, gadhing : 1 gading gajah; 2 bunga jatmika, keras kembang kantilétung : hitung gadho-gadho : 1 campuran; 2 jeniséwa : dengki, iri; éwa makanan mengkono : meskipun gadhu : sawah yang ditanami padi begitu; éwa semana : pada musim kemarau meskipun begitu; éwa gadhug : pembesar, tokoh, punika : meskipun pemimpin demikian; éwadéné gadhuh : 1 gaduh, ribut, geger; 2 : namun demikian nggadhuh :éwah : berubah, bergeser; éwah memeliharakan ternak penggalihé : berubah orang lain dengan cara pikiran; ngéwahi : bagi hasil merubah; tiyang éwah : gadhung : gadung, jenis tanaman orang gila merambatéwang : membantu, menolong; gaga : 1 mencari, berupaya; 2 préwangan : makhluk jenis padi halus pembantu; gagah : gagah, perwira, kuat réwang : pembantu gagak : burung gagak rumah tangga; gagal : gagal, kandas ngéwangi, ngréwangi : gagana : langit; gaganantara : membantu angkasa, langit,éwed : sulit, rumit, sukar gagang : pegangan, tangkaièwu : seribu; éwon : beribu- gagap : gagap, tidak terampil; ribu; nyuwun sèwu : gagap-gugupen: gagap, mohon seribu maaf; demam panggung panèwu : pimpinan gagar : gagal, kandas; gagaran : yang membawahi 1000 pedoman, pegangan; orang/prajurit: seribu; gagar mayang : hiasan sèwu : seribu; dari janur; gagar otak : kapanèwon : tempat kecelakaan pada otak tinggal panewu gagas : pikir; gagasan, pikiran,éwuh : repot, punya hajat; harapan, pendapat éwuh aya : serba sulit, gagat : menjelang pagi, dini hari; dilematis gagat rahina : pagi hariéyang : kakek, nenek gagé : segera gagra kusika : kera yang bulunya lebatG gagrak : model; gagrak anyar : model baru; gagrak lawas : model lamagabah : buah padi yang belum gagrayan : kekuasaan dikelupas kulitnya; gahana : jurang gegabah : tanpa gaja : gajah pertimbangan matang gajah : gajah; gajah ngoling :gabug : 1 mandul; 2 tak berisi jenis pamor keris; gajahgabung : bergabung oya : nama lain negerigada : gada, senjata pemukul; Astina (pewayangan); gada gitik : tongkat gajah mada : gajah pemukul mengamuk (perang)gadhah : punya, memiliki gajeg : ragu-ragu, lupa-lupa ingat 43
    • gala : gala-gala; gala ganjur : ganda : bau; gandakusuma : nama gamelan berbau harum kembang;galak : buas, kejam, keji; galak gandamaru : gathung : untung- sambungan papan; untungan gandapura : jenisgalangan : tempat membuat perahu tumbuhan yang daunnyagalap : salah ucap, khilaf dan wangi; gandareja : nama keliru; galap gangsul : daun; gandariya : keliru gandaria, sejenis pohon;galih : 1 pikir; 2 inti batang gandarukem : jenis batu pohon bertuah; gandarusa :galondhong pangareng-areng : nama pohon; gandasuli : upeti nama batikan, namagaluga : kesumba merah, bunga; gandawida : pemerah bibir kasturi, borehgaluh : 1 gadis; 2 galih, pikiran gandar : sarung kerisgama : jalan, berjalan gandarwa : gandarwa, makhluk halus;gamam : bimbang, ragu gandarwi : peri,gaman : alat, senjata kuntilanak; gandarwara :gamar : khawatir, was-was agunggambak : sampai, supaya sampai gandem : marem, mantabgambang : jenis alat musik gamelan gandhang : nyaring, kerasgambar : 1 gambar, lukisan; 2 gandhèng : gandeng, berhubungan gambaran : rancangan, gandes : luwes; gandes luwes : perkiraan sangat luwes, pantasgambir : gambir gandhéwa : busur panahgambira : gembira; gambiralaya : gandhi : palu, martil palung laut; gandhik : batu giling gambiraloka : taman gandra : rupa, wajah untuk bergembira ria gandrung : gandrung, kasmaran,gamblang : jelas, terang jatuh cintagamblik : duduk di tepi sekali ganep : genapgambuh : jenis tembang macapat ganggu : ganggu, goda; ganggugamel : 1 gamelan; 2 gembala gawé : mengganggu, kuda menggodagamoh : lunak, empuk (daging) gangsa : gamelangampang : gampang, mudah gangsal : limagampar : terompah kayu, bakiak gangsar : lancar, mulus, mudahgampil : gampang sekali, sangat gangsingan : gasing mudah gangsir : jenis jangkrik yang besargamping : 1 gampang sekali, sangat gangsul : keliru mudah; 2 kapur gangsur : merangkakgana : anak lebah; gana-gini : ganita : bilangan hitungan harta milik suami istri; ganitrikundha : tasbih gegana : langit ganjar : memberi ganjaran,ganan : ukiran berbentuk hewan pahala, imbalan; ganjaranganas : ganas, dahsyat : pahalagancang : cepat, lancar gantal : gulungan daun sirihgancar : lancar, mulus; gancaran gantang : takaran beras : tulisan berupa prosa gantar : galah gantas : keras, nyaring 44
    • gantèn : laut, samudra garda : gardagantha : kehendak, niat, gardaba : kedelai kemauan gardajita : keinginangantheng : ganteng, tampan, gagah, gardaka : mengamuk bagus gardhu : gardu, pos, ruanggantung : gantung; gantung penjagaan kawin : peresmian garebeg : garebek, pesta sekatenan kawin yang ditunda; garèk : ketinggalan, tinggal gantung kepuh : garem : garam pakaian cuma satu garèng : salah satu punakawan potong; gantung laku : dalam wayang masih menjalankan garènggati : laba-laba pohon tugas; gantung siwur : garep : akan nenek moyang ke-8 gares : tulang kakigantya : berganti; gantyan garet : kerat, ringgit, takik : bergantian garini : istri, biniganung : hati nangka, hati nanas garis : garisganyang : dimakan langsung garit : garis, goresganyong : sejenis umbi-umbian garjito : senang sekali, kagumgaota : berkerja; panggaotan : garoh : tidak jadi, tidak sah pekerjaan garok : geruk, paraugapah : tak menghiraukan, garon : telah digaru, penggaru menghina garong : garong, perampok,gapit : jepit, penjepit; gapit- penjahat rempah : gapit/penjepit garot : menggigit wayang garpu : garpugaplah : tiada berguna garu : alat perata tanah setelahgapura : pintu gerbang; dibajak gapunten (ing.) : pintu garudha : burung garuda; garudha gerbang mungkur : jenis strategigara : istri, suami; gara-gara : perang; garudha 1 adegan gara-gara nglayang : jenis strategi dalam pentas wayang; 2 perang; garudha huru-hara, kerusuhan; pancasila : garuda garagati, garanggati : pancasila laba-laba pohon; garuh : penggaru, penyisir tanah anggara : Selasa; garuk : garuk anggara kasih garung : saluran yang tidak (Anggara Kasih) : berfungsi lagi Selasa Kliwon garut : garut sejenis umbigaranggati : laba-laba pohon garwa : istri, suami; garwagarap : garap, kerja; garapan : ampéyan : selir; garwa pekerjaan; garap banyu : ampilan : selir; garwa datang bulan, padmi : permaisuri menstruasi; garap gawé garwita : marah, lekas marah : bekerja; garap sari : gas : gas haids gas-gasan : 1 serakah, urakan, ugal-garba : rahim, kandungan; ugalan; 2 balap motor garbini : hamil, dengan menarik gas kuat- mengandung kuatgarbis : sebangsa semangka gasab : milik yang tidak sah 45
    • gasang : pegang gedhog : ketukgataka : sengsara gedhoh : daun telinga gedhokan : kandang kudagathok (di-) : digandol; gathok-lèh : gedhong : gedung buka kartu, ditunjukkan gega : dipercaya, digugu, diturut kesalahannya; gathuk : gegaman : pusaka, senjata, peralatan cocok, sesuai, ketemu; gegana : langit, angkasa, dirgantara gumathok : pasti, tentu gégé : cepat, lekasgati : penting; gatos (ing.): gegeh : kokoh, kuat penting gègèn : cepatgatra : 1 larikan; 2 rupa, wajah geger : punggunggawa : bawa; gawan : bawaan, gègèr : geger, huru-hara, oleh-oleh kekacauangawang : gawang gègrèk : rontok, berjatuhan,gawar : tanda peringatan bergugurangawat : gawat, bahaya, keramat gégroh : tua renta, jompogawé : 1 pekerjaan; 2 hajat; 3 gèl : lekas, lalu, barangkali buat, membuat gela : kecewa, sakit hatigayatri : cantik, anggun, gelang : gelang berwibawa gelap : petir, halilintar; gelapgayel (ng-) : selalu makan nyawang : berandal,gayor : gantungan gong perampok; gelap paju :gayuh : tercapai, mencapai; halilintar yang bila gegayuhan : cita-cita menyambar pecahgebyah : campur, padu; gebyah terbelah; gelap wédang : uyah : campur aduk halilintar yang bilagebyog : dinding kayu menyambar pohon akangedhah : kaca; gedhah-gedhih : mengelupas atau terbakar tak ada apa-apa gelar : 1 menggelar,gedhana-gedhini : dua bersaudara membentang; 2 siasat pria wanita perang; 3 namagedhang : pisang; gedhang ayu : kebesaran; gelaran : pisang yang masih untuk tikar, bentangan kenduri; gedhang gelas : gelas salirang : pisang gelis : cepat, lekas selirang gelok : kerekan burunggedhé : besar, agung; gedhé gelung : gelung, ikatan rambut atiné : mantab; gedhé gelur : mendengkur endhasé : sombong; gelut : berkelahi, bergulat gedhé tekadé : gemah : subur, makmur; gemah mantab; penggedhé : ripah loh jinawi : subur pembesar, pemuka; makmur, ramai, semarak tembang gedhé : jenis gembala : janggut tembang gembili : gembili, jenis umbi-gedheg : tempat menyimpan umbian padi gembira : gembira, ria, sukagedhèg : dinding dari anyaman gembolo : sebangsa ubi bambu genah : jelas, terang, mapangedhig : pukul, tindas; gedhig gendèr : jenis perangkat gamelan manggala : pembesar gendéra : bendera pasukan gendhaga : kotak, wadah 46
    • gendhak : suka, hobi; gendhak gerang : tua-bangka, aus sikara : menganiaya, gerap : tanah mati, tandus, tak menyiksa dapat menyimpan airgendhek : pendek lagi besar geras : tanah mati, tandus, takgèndhèl : seikat, seuntai dapat menyimpan airgendhela : capung gerat : tanah matigendhèwa : busur panah gerba : rahim, kandungangendhi : kendi, wadah air dari gerbong : gebang gerabah gering : 1 kurus-kering; 2gendhil : kendil sakitgendhila : idiot, kurang ajar germa : 1 germa, pemilik gamelan;gendhing : gending, lagu 2 ibu pengasuh pekerjagendhis : gula seks komersialgendhon : ulat tanah; gendhon gernat : granat rukon : seiya sekata gero : berteriak, bersuara kerasgendhu : jenis tupai getak : gertak, bentak; getakgendhuk : panggilan untuk anak gajah : nama tumbuhan putri getapan : mudah gugup,gendruwo : gandarwa, makhluk berpenyakit jantung halus getar : getar, bunyi-bunyian,gendug : terantuk musikgenduk : panggilan untuk anak gethini : tekun bekerja putri gethok : ketuk, pukul; gethok-gendul : botol tular : dari mulut kegendut : gendut, gemuk, besar mulut perut getih : darah; getih mateng :geni : api; geniwara : bertapa darah matang; getih dengan tidak makan putih : darah putih; makanan yang dimasak getih umbel : ingus, tahi dengan api; geniroga : hidung; getih urip : kain lurik darah baru, sehat;genjé : tumbuhan yang daunnya nggetih : berusaha memabukkan sekuat tenagagentayangan : gentayangan, gigih : gigih, giat, tekun melayang-layang gigir : punggung, tepian,genti : ganti, tukar; gentos : belakang ganti, tukar gili : punggung gunung, tanahgentur : kuat, kokoh, semangat; yang tinggi gentur tapane : gilig : padu, satu, bulat; gilig tapanya tamat, purna rembugé : mufakatgepah : tergopoh-gopoh giling : gilinggepak : leka, pekat gilir : gilir; gilir kacang : 1gepok : senggol, sentuh; gepok berurutan, antrian; 2 sénggol : sentuhan, banyak anak berselang- senggol, sapa, tegur seling laki-laki perempuangépor : lelah kaki, lunglai, lunas gilis : digulunggera : puncak ginem : bicara, kata, sabdagerah : 1 gerah, udara panas; 2 gini : harta, dinar; gana-gini : sakit; gerah uyang : harta milik suami istri panas dingin, hilang giok : batu bertuah selera makan gipih : tergopoh-gopoh 47
    • gipit : dahulu gladhi : latihan; gladhi resik :gir : gerigi, gigi roda latihan terakhir, sebelumgirah : cuci ulang penghabisan pementasangirang : girang, gembira gladrah : pelupa, tak sadar,girap : ketakutan, kuatir sekehendaknyagiras : sehat, trengginas gladri : berandagiri : gunung, bukit; giri-giri: glali : jenang gula, gula direbus menakutkan, gobag sodor : jenis permainan anak mengagumkan, remaja menakjubkan; girilaya : gogo : jenis padi untuk lahan bukit pemakaman; giri tadah hujan; gogo patembaya : rancah : jenis padi untuk sayembara, perlombaan; lahan tadah hujan giriwana: gunung gogoh : mencari ikan dengan hutan; giriwarsa : meraba-raba barisan pegunungan, gogok : minum/telan langsung deretan perbukitan gogol : pemilik sawahgirik : kupon, karcis gogor : anak harimaugiring : 1 giring, gerak, dorong; gogot : rakus, berlaga 2 batu landasan goh : lembu untuk dinding dalam gohpura : gapura rumah golèk : carigiris : takut, risau, gelisah golok : parang, pisaugirisa : jenis tembang gong : gong, perangkat gamelan;giro : giro gong bonjor : gong darigisang : pisang tabung bambugisau : belajar gonggang : renggang, bercelahgisik : pesisir, pantai goni : karung gonigisit : dahulu gonjak : menganggu, menggoda,gistha : bicara, maksud berlaku sembronogisus : bergerak ramai sekali, gonjang-ganjing : geger, huru-hara huru-hara gontor : dihanyutkan, diguyur airgita : syair, puisi deras-derasgitanjali : tembang persembahan gonyak-ganyuk : serba canggunggithi-githi : tergesa-gesa gopa : gembala, penjagagithing : tindih, jahit, apit gopala : penjaga; arca gopala :githir : lari tunggang langgang patung penjagagithok : tengkuk, leher bagian gopèl : rompes, cuwil belakang gopès : rompes, cuwilgitik : cambuk, tongkat gopok : lapukgiwang : giwang; giwangan gopracara : tempat menggembalakan : 1 genjotan, selingan; goprak : kelontang, jenis yang 2 tempat menjual terburuk giwang gopura : gapura, pintu gapuragiwar : selimpang, menyimpang, gor : menganggur menyisi gora : besar, dahsyat; goragiya : 1 gua, goa; 2 godha : godaan, amuk membelok (kerbau, dsb) haru-biru; gorasabda :giyota : perahu nasehat yang keras; goraswara : nasehat yang keras 48
    • gorawa : dengan hormat grapyak :ramahgoroh : bohong, tipu grasi :grasi, ampunangorok : gergaji, potong grat :derajat, turunangothak-gathuk : sering bertemu grati :keturunan itik dengan itikgothang : senggang, renggang, jeda manilagotong : menggotong, graut : mencakar, menyobek mengangkat bersama; dengan kuku gotong mayit : 1 anak grawira : hulubalang, panglima tiga mengerjakan hal perang yang sama; 2 anak tiga grema : pemburu perempuan sema; grènjèng emas : kertas mas gotong royong : kerja gribig : kerai, bidai, grebek sama grinting : nama rumputgotrah : kepala keluarga griya : rumah, wismagoyang : goyang grobag : gerobak; grobag cèlèng :gra : puncak, sangat pedati beroda satu,gragal : kerikil-kerikil besar gerobak doronggragap : gagap, gugup grobog : lumbung padi keluargagragas : doyan makan, makan groboh : kasar, tidak halus sembarangan groda : pohon beringingragèh : raih, diraih grogol : gerogol, cerocokgrago : 1 bimbang, ragu; 2 anak gropak sénthé : keturunan yang ke-7 udang gubug : rumah kecil; gubuggrahana : gerhana pèncèng : nama rasigrahita : indra, perasaan bintanggraja : saudara* guci : gucigrajag : mengalir deras gudèl : anak kerbaugrajèn : tahi gergaji guder : goda; guder asu :graji : gergaji bercanda seperti anjinggraksa : petir, halilintar (lama-lama berkelahigralapa : lupa, tak sadar beneran)gram : gram, satuan ukuran gudhal : kotoran gigi, kotorangrama : 1 desa; 2 api kemaluangramang : mengeriap; (semut -) : gudhang : gudang semut merah gudhas : enak sekaligrambyang : dikira-kira gudhé : tanaman sejenis karagramèh : gurameh, jenis ikan gudhig : jenis penyakit kulit, kudisgrami : berdagang gudhis : enak sekaligramyang : mengambang, menyebar gudir : jenis kuegrana : hidung gudrah : berlumurangrandaka : banteng besar, buas, gudu : bukan, lain bengis gugah : bangun, goyahgranggam : ragu-ragu, bimbang gugat : gugat, tuntutgranggang : tombak bambu, gugon : kepercayaan; gugon bambu r uncing tuhon : kepercayaangrangsang : menyerang, menyerbu pada adat dan takhayulgrantang : nama gamelan gugrag : jatuh bergugurangrantes : berkeluh kesah gugrug : rontok, gugurgrantil : kelihatan bergantungan gugu (di-) : dipercaya, diindahkangrantos : gergaji guguh : sudah tanggal semuagraos : gergaji giginya 49
    • guguk : menangis tersedan- gumblis : menghina sedan gumbreg : nama wuku ke-3gugup : gugup gumer : gemuruhgugur : meninggal, mati, rontok; gumpes : tumpas, rompes, aus, gugur gunung : kerja ompong bakti gumping : lereng gunung yang terjalgugus : gugus, kelompok gumrah : biasa, lumrah, umumgugut : menggigit dengan gigi gumuk : bukit seri/gigi depan gumul : bergumulguha : gua gumun : heran, terkejut, kagum;guhya : gaib, samar-samar aja gumunan : jangangujeg : pegang, tangkap terlalu herangujeng : tertawa gumyak : ramai sekali, gaduhgujer : mengejar gun : 1 salah satu perangkat alatgul : gul, bola masuk gawang tenun; 2 zinagula : gula; gula arèn : gula guna : 1 kepandaian; 2 manfaat; yang terbuat dari aren; gunadi : orang yang gula batu : gula yang berguna; guna kaya : membatu; gula drawa kepandaian kekayaan; : nama tembang; gula gunawan : orang geseng : warna merah yang berguna; gunawidi : kehitaman; gula jawa : pintar, pandai gula merah, gula kelapa; gunah : sudah mengerti sungguh- gula klapa : 1 gula dari sungguh sari kelapa; 2 bendera guncang : guncang, goyang merah putih lambang gundam : gendam, ilmu pikat kerajaan Majapahit; gula gundem : sangkut, kait wenthah : pelihara; gundha : nama tumbuh-tumbuhan gulali : jenang gula, yang di sawah gula yang direbus gundhal : penggembala kuda;guling : guling, bantal begundhal : bajingangulma : rumput sawah gundhala : cincin, anting-antinggulo : gula gundhik : gundik, istri gelapgulon : kerah baju, baju bagian gundhil : gundul, polos leher gundhul : rambutnya dicukur bersihgulu : leher; gulu ancak gunem : bicara, wicara, kata : leher angsa bagian gung : agung, besar bawah; gulu banyak : gungan : manja leher angsa, saluran yang gunggung : 1 sanjung; 2 jumlah; berkelok (water closet) gunggung kumpul :gulud : menggarap sawah jumlah total; gunggungguluh : leher susun : caragulung : gulung; gulung penjumlahan bilangan koming : bergulung- dengan disusun ke bawah gulung, berguling-guling gungsir (di-) : disungkurgumarang : nama lembu dalam guni : karung goni wayang gunita : kebudayaan, kepandaiangumathok : pasti, sudah tentu guntang : tabung tempat airgumati : sayang, kasih gunting : guntinggumbala : kumis guntur : guruh, halilintargumbeng : pipa penghisap madat 50
    • gunung : gunung; gunungan suami; guru wilangan : : 1 rumah-rumahan jumlah suku kata untuk wadah sesaji; 2 guruh : guruh, guntur kayon; gunung geni : gurundaya : burung layang-layang gunung api; gunung gurung : tenggorokan guntur : nama corak gusah : usir kain batik; gunung gusak : usir kendheng : barisan gusali : pandai, tukang besi pegunungan; gunung gusar : kuatir, sedih, sumelang sepikul : bentuk cincin gusek : hapus bermata tiga gusi : gusigupa : penjaga, penggembala gusis : habis, musnahgupak : terkena gusti : tuan, paduka, Tuhangupala (reca-) : arca penjaga gutuk : batu pelontar; gutuk apigupé : susah, sedih : granatgupi : bermain-main guwa : gua; guwa garba :gupis : aus, usang, rompes rahim, kandungangupit : sempit, ciut, terjal guwab : bohong, omong kosonggupita : karangan bunga, putri guwang : buang pingitan guwaya : air muka, roman muka,gupoh : tergopoh-gopoh, mimik terengah-engah guwiratna : intan yang bagusgupta : rahasia, samar-samar guyang : guyang, siram,gupu : kandang ternak memandikangupuh : sibuk, repot guyeng : ramai, penuh canda tawagupya : prihatin guyer : putargurawa : hormat, dengan hormat guyu : tertawa; guyon :gurda : pohon beringin bergurau, berkelakargurdaka : 1 nafsu; 2 guyub : guyub, rukun, bersatu banteng besargurem : gurem, binatang sejenis semut kecilgurihguris : gurih, enak, nikmat : berseloroh, menggodai; H gurisan : selorohan, jenaka hala : bajak, mata bajakgurit : puisi, syair; geguritan: halang : nama senjata puisi, syair halep : indah, cantikgurma : pemburu haliman : gajahgurna : ramai sekali haliwawar : taufan, angin ributgurnita : gegap gempita, hangat, hana : ada ramai hanacaraka : baris awal susunanguru : guru, pengajar; guru huruf Jawa aleman : suka dipuji; hara : bening, kehendak guru bakal guru dadi : hara-huru : huru-hara, keributan, upeti; guru dina : geger kalender; guru lagu : haraka : 1 kalung; 2 buah pinang suara vokal pada akhir harana : mengambil, membawa suku kata; guru laki : harda : nafsu, keinginan; suami; guru nadi : hardana: harta kekayaan 51
    • hari : 1 hari; 2 matahari; 3 hima : salju, awan, mendung; Kresna/Dewa Wisnu; himawan : gagah harimurti : terangnya seperti gunung matahari, Dewa Wisnu hina : hina, rendah; hinabudi :harimau : harimau hina, rendah budiharina : kijang hira : intanharini : syair, puisi hirsa : susah, sedihharja : makmur, subur; hirya : intan harjana: bidadara, hita : guna, faedah, kebajikan dewa; harjanti: hulun : saya bidadari; harjasa : asri, huraga : raga, badan, tubuh bagus, indah; harjaya: hya : air, banyak selamat, sejahtera hyang : hyang, dewa, batara,harjuna : 1 putih, cemerlang; 2 junjungan; hyang anala : Arjuna, anak ketiga sang api; hyang arka : keluarga Pandawa sang surya, matahari;harsa : hendak, ingin; harsana: hyang aruna : sang hendak, ingin, mau, surya, matahari; hyang senang, bahagia; brahma : Brahma; harsaya : senang, hyang hari : batara gembira; harsuka : Guru, dewa Wisnu; senang, suka cita hyang indra : sangharta : harta-benda, kekayaan; Indra; hyang iswara : hartaka : harta sang Guru; hyang kekayaan; hartakara kelepasan : muksa, : harta kekayaan; menuju kesempurnaan hartana : harta hidup; hyang raditya : kekayaan; hartanta : sang surya, matahari; harta kekayaan; hartara : hyang rawi : sang surya, air; hartati: indah, matahari; hyang sri : cantik, lebih; hartawan : dewi sri, dewi padi, dewi berharta, kaya-raya; kesuburan; hyang wulan hartika : grahita, : sang rembulan pikiranharu-hara : geger, kekacauan Ihasil : hasilhasta : tangan; hastapada : tangan dan kakihasti : gajahhawa : hawa, udara; hawa iba : iba, alangkah, betapa nepsu : hawa nafsu ibakara : belalaihéma : emas ibat : sangat mengherankanhening : hening, sepi, sunyi iben : air liur, ludahhèr : air; herdaya : hati, iber : terbang perasaan; hèrtambang : ibu : ibu, mama sungai; hèrtati : air ibut : hiruk pikuk hujan ica : senang, enak, tenang,herti : tegas, jelas pengharapanhèru : mustika ical : hilang icana : putih mata 52
    • icip : incip, coba imantaka : awan, mendung, mega;icir : belat bambu imantara : megaicul : lepas, terlepas tipisidah : masa idah, masa imar : 1 himar, keledai; 2 menunggu sayang, kasihanidak : injak; ngidak : imat : sakit gigi menginjak imba : alis, kening, namaidep : bulu mata tumbuhan obatidhum : rindang, sejuk imbal : bergantian, giliran;idu : ludah, liur imbalan: imbalan, upah,iguh : pendapat, saran harga keringatiji : satu imbang : imbang, sebandingijo : hijau; ijoan : hijauan, imbet : 1 tambahan; 2 peram pakan ternak, sayur imboh : imbuh, tambah hijau; ijon-ijon : imbon : 1 tambahan; 2 peram kehijau-hijauan; ijo imbuh : imbuh, tambah royo-royo : hijau sekali iming : iming, rangsangijol : tukar, ganti; ijol anggon impang : menang : tukar tempat impeng : pipa besar untuk airika : 1 itu; 2 eka, tunggal, imper : mirip, sesuai, cocok satu impi : mimpiikan : ikan air impun : himpun, kumpulikana : entahlah impur : pengkarikang : yang imuk : amukiket : iket, tutup kepala imul : tak tahu malu, sukaiki : ini; iking : ini; iku : itu memintaikut : ikut, menurut imur : dihiburila-ila : sumpah, serapah, ina : hina; ina budi : hina nasehat yang harus budi, rendah akhlak dituruti inak : enak, nikmatilab : penggal incat : berlepas diri, cuci tanganila-ilu : ikut-ikutan inceng : incar, intipilam : tulang leher, terusan incer : incar, lihat tulang punggung incih : diintai diam-diamilang : hilang incup : pegang, tangkapilat : lidah; ilat baya : bunga indel : menjerang, menaruh lidah buaya panci di perapian untukilé : panjang lanjut memasakiler : liur indeng : seluruh, semuaili : aliran; ilèn : aliran indha : menghindar; indha-ilir : kipas indha : mengelak,ilo : lihat, tatap, pandang mengindarilok : baik, bagus indhak : menuduhilu : ikut; ilon : mudah ikut, indhang : menengok, menjenguk, ikut-ikutan membesukilung : hilang indhen : poros, gandar, asilur : liur, lendir indhung : induk semangima : awan, mendung inding : pembalut wanitaimah-imah : berumah tangga indra : dewa indra; indracapa: mendung; indrajala: pencuri, panah; 53
    • indralaya, indraloka: ingser : dipindah ke empat lain kahyangan Indralaya, ingslep : ditarik ke dalam istana dewa Indra; ingsun : saya, aku indrapada: kahyangan ingu : pelihara, piara Indrapada inguk : jenguk, tengok, lihatindriya : indera (alat penciuman, ingwang : saya, aku perasaan, pendengaran, injek : injak perabaan, penglihatan) injen : intip, melihat secaraindung : induk semang sembunyi-sembunyiinep : nginep : menginap, injet : gamping yang diairi bermalam; minep : intar : pintar, tinggi ilmu menutup (pintu, dll.) pengetahuannyaing : di inten : intan, permataingan : batas inter : inter, pintaringas : nama pohon inting : diancam, ditantanginger : menggeser, merubah intip : 1 intip, mengintip; 2 arah, membelokkan nasi yang ditanak daninget : ingat, pikr melekat di panciingga : hingga, sampai intir : diatur nyalanyainggah : nak inum : minuminggal : baru, segera inyak : 1 injak-injak; 2 hina,inggat : minggat, pergi tanpa rendah, remeh pamit ipah : upah, gaji, ongkosinggih : iya, setuju ipat-ipat : disumpahi, dicacimaki,inggil : tinggi, luhur; krama dikata-katai inggil : jenis bahasa ipé : ipar, saudaranya sangat halus; siti hinggil istri/suami : tanah yang ditinggikan ira : kira-kira, duga, ramal untuk pagelaran kraton irah-irahan : perkiraan, perhitungan,inggita : perangai, tingkah laku ramalaningiring : diiringi irama : irama, nadaingkang : yang irang : wirang, mendapat maluIngkang Sinuhun : yang dimintai, irawan : mendung, mega yang diharapkan, gelar ireng : hitam raja iri : iriingkar : ingkar, menolak irib : mirip, serupaingked : bergesak, ingkar, irid : 1 irit, hemat; 2 berubah, mencabut kata mengajak, membawaingkel : injak rombonganingkem : tutup irih : pelaningkeng : yang irik : lirik, melihat dengan ekoringkud : dipersempit, diperkecil maaingkul : berjalan cepat dengan irim-irim : 1 tumbuh-tumbuhan; 2 menunduk gendingingkung : ayam yang dimasak iring : bagian sebelah; iringan : secara utuh 1 iringan, pengikut; 2 dariingon : yang diberi makan, samping; miring : binatang piaraan miring; ngiring :ingong : saya, aku mengiringingsed : bergeser iris : irisingsep : hisap 54
    • irit : hemat; irit-iritan : rombongan; ngirit : hematirsaya : iri dengkiirung : hidungirup : hirupirus : ciduk sayurisa : bisaisah : cuci, membersihkanisan : 1 sekalian, sekaligus; 2 wis isan : sudah selesai memasakisel : banyak dagingnyaiseng-iseng : iseng, hal yang aneh- aneh, hal yang tidak pentingisep : hisapisi : isi, muatanisih : masihisin : maluisis : semilir, sejuk, segarisor : di bawahisti : ciptaistilah : istilahistri : istriistu : jadi, sungguhisu : panahisuh : membasuh, mencuciiswara : 1 ratu; 2 suaraitem : hitam sekaliitung : hitungiwa : ketikaiwak : ikan; iwak bandeng : ikan bandeng; iwak empal: daging binatang ternak; iwak loh : ikan laut; iwak pitik : daging ayam; iwak sapi :iwèn daging sapi : binatang piaraan sebangsa sapi, kerbau, J kambingiwi : cibiriwir : barang kecil dan tipis jabang : anak, bayi; jabang bayi : yang bergerak-gerak bayi yang baru lahiriya : iya, setuju jabat : menjabat; jabatan :iyan : tambir persegi jabatan, kedudukan; jabat asta : jabat tangan jabel : 1 cabut, tarik; 2 membatalkan 55
    • jadah : juadah, jenis makanan jahat : jahat dari beras ketan jaja : dadajadhel : diminta kembali jajag : menjajagi, mencoba,jadhem : jadam mendugajadhi : kuali besar jajah : menjajahjaé : jahe jajal : mencobajaga : berjaga; jagabaya : jajan : jajan, kue pamong desa urusan jajang : bambu keamanan; jagabengi : jajap : dapat jaga malam; jagakarya : jajar : jajar, sejajar prajurit, tentara; jaka : jejaka, bujang; jaka jagakersa : pegawai; kumala kala : bujang jagamalem : jaga kecil; jaka bèlèk : nama malam; jagapraja : rasi bintang; jaka bléro : menjaga istana; nama burung; jaka bolot jagapura : : nama padi; jaka jebug : menjaga pura, tempat bujang tua; jaka lara : suci; jagaripu : nama istri/suami pertama; jaka ikan; jagaruna : sawur : nama rumput; cadangan; jagasatru jaka tuwa : nama rasi : menjaga musuh; bintang; jaka wuru : jagasura : nama nama burung kesatuan prajurit kraton; jaksa : jaksa, penuntut hukum jagawèsthi : polisi jala : 1 jala; 2 air; jalada : air,jagal : jagal, tukang potong mendung; jaladara : hewan mendung, awan; jaladhi :jagana : buritan laut; jaladri : laut;jagang : jagang, pengokoh jalanidhi : laut, samudra;jagat : dunia, alam semesta; jalantara : talang air; jagat cilik : jagat kecil, jalatarangga : tubuh manusia; jagat gelombang gedhe : jagat besar, jalaga : jelaga, tempat alam semesta; jagat jalak : jenis burung; jalak ngoré karana : asal muasal : bentuk dapur keris dunia; jagatnata : jalan : jalan penata dunia; jagat jalang : 1 untaian padi; 2 pelacur pramudita : jalar : rambat; jalaran : sebab, kebahagiaan; jagat karena pratingkah : pengatur jalasa : duduk dunia; jagat raya : jagat jaler : pria, laki-laki raya; jagat saksana : jali : nama tumbuh-tumbuhan penjaga, pemimpin sebangsa jagung dunia jalidra : orang hinajagi : menjaga jaling : tulang di belakang pelipisjagir : anak kerbau jantan jalirih : tumbuhan poyangjago : 1 ayam jantan; 2 calon jalma : manusia, orang; jalmajagra : bangun manungsa : manusia,jagrag : kuda-kuda orang; jalmi : manusiajagul : tongkat penyangga jalu : 1 laki-laki; 2 susuhjagung : jagung jaludha : gadingjagur : demuk jaluk : minta 56
    • jam : jam alam dunia; 2 budak,jamah : jamah, sentuh, senggol abdi; janapriya :jamajuja : jaman dahulu dicintai oleh manusiajamak : lumrah jandhu : sebangsa capungjamala : pukul, memukul jangan : sayur; jangan bening :jaman : zaman; jaman akir sayur bening : zaman akhir; jaman janges : hitam mengkilat langgeng : zaman janget : tali dari kulit keabadian; jaman pati : jangga : leher zaman kematian; jaman janggan : murid, siswa ramé : zaman janggar : terlalu tua keramaian janggel : tulang jagung; janggélanjamang : jamang, perhiasan : nama rumput kepala jangget : lekat, melekatjamas : keramas; jamasan janggir : anak kerbau jantan tosan aji : memandikan janggitan : nama hantu pusaka janggleng : biji jati atau tanaman jatijamba : melempar, membuang yang masih keciljambak : menjambak, menarik janggut : dagu (rambut) jangji : janjijambal (di-) : dipanggil langsung jangka : 1 jangka, ramal; 2 alat namanya untuk membuat lingkaranjamban : jamban, tempat jangkah : jangkah, langkah pembuangan jangkang : nama buahjambang : jambang; jambangan : jangkar : jangkar, sauh jambangan, wadah air jangkep : lengkap, sempurnajambé : pohon pinang jangkrik : jangkrikjam : jam jangkung : badan kurus dan tinggijamblang : nama buah, nama janglar : retak, lekah; janglaran : batikan sebab, karenajambon : warna merah jambu jangleng : biji atau bibit pohon jatijambor : 1 campur; 2 (an) : janglot : nama tumbuh-tumbuhan kata majemuk janguk : duduk menganggurjambu : jambu; jambet : jambu; jangur : mengatur rangka rumah jambon : warna merah janji : janji jambu; jambunada : janma : manusia, orang emas jantaka : celaka, sengsarajambuka : anjing hutan, serigala jantar : retak, merekahjambul : jambul, rambut di depan janten : jagung mudajambunada : emas jantèn : atap perahujampeng : tuli, pekak janti : nama pohonjampi : jamu, obat janton : ramuan, rempah-rempahjamprong : kelihatan gagah jantra : tujuan, kemauan,jamu : jamu, obat kehendakjamuga : akhirnya, kejadiannya jantrung : termenung-menungjamur : jamur, cendawan jantu : obat, ramuanjamus : aji, jimat jantung : jantungjan : memang, nyata jantur : menceritakan, melukiskanjana : manusia; janaloka janu : tuba : tempat manusia, janur : janur, daun kelapa yang dunia; janapada : 1 masih kuning; janur 57
    • gunung : aren, pohon dengan model akronim; aren jarwi : terjemahan,japa : mantra magis; japa mengerti mantra : mantra jasa : jasa magis; japa yoga : puja jasem : nama pohon samadi jata : api menyala; jatarupa :japana : nama daun emasjapi : mantera jatah : jatahjapit : jepit, apit jateng : singkatan Jawa Tengahjara : tua jatha : 1 rambut, 2 (parijatha) :jarah : jarah, direbut dengan jenis tembang sinom; paksa jathadhara : rambutjarak : nama tumbuhan gimbaljaran : kuda; jaran dawuk jathara : perut : nama rasi bintang; jathil : kuda lumping, seni jaran goyang : mantra jathilan pengasihan; jaran jati : 1 pohon jati; 2 sejati, képang : kuda-kudaan nyata, sungguh; jati dari kepang untuk ngarang : pohon jati pertunjukan/ yang tumbuh padat; jatos permainan; jaran : 1 pohon jati; 2 sejati; panolèh : mantra untuk jatosipun : mendapat kekayaan sesungguhnya, senyatanyajarang : air yang sudah dimasak jatmika : jatmika, penuh sopanjarapah : jerapah, nama binatang santunjaratan : kuburan, makam jatoh : jatuhjar : kata; jaréné : katanya jatu : ramuan, rempah-rempah;jarem : bengkak jatukrama, jatukrami :jari : 1 jari-jari; 2 jaring kecil jodohjariji : jari-jari jatuh : jatuhjarik : kain sarung untuk jauh : jauh wanita jauk (n-) : memintajaring : jaring jaul : menagih hutangjarit : kain sarung untuk Jawa : pulau Jawa, budaya Jawa, wanita; jarit amba : orang Jawa; ora Jawa : kain jarik yang lebar; tidak tahu sopan santun; jarit ciyut : kain jarik ilang jawané : tidak yang sempit; jarit kadèn punya sopan santun; : kain yang sempit durung jawa : belum panjang, selendang tahu adat sopan santunjaroh : sudah akrab dan jiwa kejawaan;jarong : nama pohon kejawèn : aliranjarot : kuat, kekar, kokoh kepercayaan kejawaan;jaruh : sudah akrab, diketahui jawadwipa : pulau Jawa; orang Jawa Kulon : Jawa Barat;jarum : jarum Jawa Tengah : Jawajarupih : tangkai daun pisang Tengah; Jawa Wetan :jarwa : terjemah; jarwa dosok : Jawa Timur; Jawi : Jawa terjemahan dengan jawab : jawab model akronim; jarwa jawah : hujan suta : terjemahan jawan : nama rumput 58
    • jawar : nama pohon jedeng :mati, mampusjawara : juara jedhog :mekar, mengembangjawat : jabat; jawat asta : jedhol :cabut, tarik berjabat tangan jédhor :bedugjawata : dewa jedhot :meletusjaweh : hujan jedhur :suara kendang besarjawès : rambut di bawah bibir jèdi :kawahjawil : sentuh, senggol jeg (ajeg) :biasa; sajege : selamanyajaya : menang; jaya jegal :menjegal, mengganjal kawijayan : jégang :duduk dengan satu kaki kemenangan; jaya tidak menumpu merta : bisa, mampu; jejer : tampil jaya mrata : 1 wudhu; jèjèr : jajar, duduk/berdiri 2 tanpa tanding; berdampingan; jèjèr jayandaru : 1 wahyu wayang : berjajar-jajar kemenangan; 2 nama seperti wayang pohon beringin di alun- jeksa : jaksa, penuntut hukum alun keraton; jayantaka jekut (anyep -) : dingin sekali : nama dewa; jayantara jelag : makan, menipu : nama dewa; jayanti : jelak : segera, dengan cepat nama pohon; jaya jelma : menjelma, reinkarnasi, wijayanti : kemenangan menitisjayèng (jaya + ing) : menang di jélung : bermain petak umpet; dalam ...; jayèngan: 1 jélung èdèr : bermain tempat jamuan, tempat petak umpet; jélung mengobrol bagi tamu; 2 umpet : petak umpet abdi pengantar jembak : sayur yang tumbuh di minuman; jayèng astra : tempat becek nama kesatuan prajurit jembangan : jambangan, tempayan kraton; jayèng katong : jembar : luas; jembaran : belanga minyak yang ceper; jembar dhadhané menyebabkan dapat : sangat sabar; jembar melihat makhluk halus kawruhé : banyak ilmu; yang biasa dipakai raja- jembar kuburé : raja; jayèng sekar : diampuni dosa-dosanya; nama kesatuan prajurit jembar polatané : kraton pintar; jembar segarané :jé : ungkapan penekan, mdah memberi maaf demikian, begitu, jembatan : jembatan katanya jempana : tandu, keretajebad : jenis minyak jemparing : panahjebag : jebak, jebakan untuk jempina : 1 bayi prematur; 2 nama burung, tikus dll tumbuhanjèbèh : ujung ikat kepala jempiring : cangkul tanpa tangkaijebèng : buyung, angger, jenak : betah, tahan, tenang, panggilan untuk anak jinakjebod : rusak jenang : jenang, buburjebol : jebol, rusak jenar : kuning; mahesa jenar:jebug : biji buah pinang lembu kuning; siti jenar :jebul : 1 muncul; 2 ternyata, 1 tanah kuning; 2 nama tak tahunya seorang wali di Jawa 59
    • jengkar : berdiri dan segera jinem wangi : tempat berjalan tidurjengku : dengkul jinis : jenisjené : kuning jinten : jintan, daun bumbujeneng : nama, identitas; jeneng jiwa : jiwa, nyawa; jiwagra : cilik : nama kecil; jiwa raga, jasmani ruhani; jeneng tuwa : nama jiwana : hidup, tua; panjenengan : kehidupan; jiwandana : anda, tuan jenis tembang gedhe;jeng (ajeng) : sebutan untuk putri, jiwangga : jiwa raga, ayu; diajeng : adik jasmani ruhani; jiwaretnajengandika : paduka, anda, kamu : jenis tembang gedhe;jenggama : hidup, kehidupan jiwatma : jiwa, atma, ruhjenggan : murid, abdi, siswa hidupjénggot : jenggot, rambut di dagu; jlamprong : anak istimewa, hebat jénggot wesi : nama jlanthir : bagus, pemuda tumbuhan jodhang : judang, kotak wadahjengku : lutut makanan yang dipikuljentrung : menyesal jodho : jodohjentung : merenung, diam sambil jodhog : burung pemikat berpikir jodhong : bakul besar, lodongjenu : tuba joglo : jenis rumah tradisionaljepat : mencungkit jomplang : berat sebelah, tidakjepit : jepit, apit imbangjernih : jernih, bening, jelas jompo : tua renta, jompojero : dalam, mendalam; jompong : daun jati jeroan : bagian dalam; jondhang : judang, wadah makanan jeron beteng : bagian yang dipikul dalam beteng jonggol : tanggunganjeruk : jeruk jonggrang : besar tinggijerum : menderum (sapi, kerbau, jongos : jongos, tukang masak dll) jra : tersiar di mana-manajetmika : jatmika, penuh sopan jrabang : merah, warna jangkrik santun jragan : juraganjewawut : jewawut, sekoi jragem : merah kehitamanji : 1 satu; 2 raja; jitus jrih : takut, kuatir : singkatan dari siji jriji : jari-jari satus, satu banding jrum : fitnah; jruman : seratus; jiwang : memfitnah singkatan dari siji sewang, jrumat : jerumat, dijahit masing-masing orang jubag : jompo, tua renta mendapat satu jubar : gagal, urung, tidak jadijidhor : beduk, kendang besar jubrisa : abdi perempuanjiha : jiwa, nyawa jubriya : congkak, angkuhjilat : menjilat jugag : besar, agungjilma : jelma jujul : kembalian, kelebihanjimbun : tua renta jujur : jujur, transparan, terusjinantra : jentera, kincir air terangjinem : tidur; jinem amrik, jukung : perahu kecil, sampan jinem patani, jinem juluk : sebutan, nama rum, jinem sekar, 60
    • julung : buntu, serba terancam; tembang macapat; juru julung caplok : anak kebun : pekebun; juru yang lahir di waktu kunci : juru kunci, matahari terbenam; penjaga kuburan; juru julung kembang : anak sungging : tukang lukis; yang lahir di waktu juru tulis : juru tulis matahari terbit; julung jurug : ditimbun pujut : nama wuku ke – juruh : cuka gula Jawa 15; julung sarap : anak jurung : dukung yang lahir waktu jurus : jurus, kiat, taktik; jurusan matahari akan : 1 arah; 2 bidang tenggelam; julung keilmuan sungsang : anak yang juwadah : juadah, jenis panganan lahir waktu matahari juwal : jual tegak (jam 12 siang); juwara : juara, pemenang julung wangi : nama juwarèh : bosan, jemu wuku yang ke - 9 juwata : dewajum : pilihan, istimewa; juwawah : lebar mulutnya dan tebal jumanten : bibirnya zamrut; jumara : juwawut : sekoi, jenis tanaman zamrut panganjumantara : langit, dirgantara juwèh : suka membenci, gampangjumbuh : cocok, sesuai mencelajumbul : melompat karena kaget juwita : 1 cantik, anggun; 2jumed : menjalankan kehidupanjumeneng : berdiri, naik tahtajumlah : jumlahjumpalik : berbalikan, jatuh tersungkurjumput : ambiljumrah : biasa, lumrahjumuk : ambiljun : jun, jembangan, wadah airjung : ukuran luas sawah (4 bau)junggel : terbalikjunggla : terlompat karena terkejut Kjungjung : junjungjunjang : berat sebelahjunjunan : nama ikanjunjung : junjung, angkatjuntrung : arah, tujuanjupuk : ambil kabar : berita, warta; kabar anginjuragan : juragan, bos : kabar bohong; kabarjurit : jurit, prajurit, bala kabur: kabar bohong; tentara kabar sriwing : kabarjuru : juru, tukang; juru basa : bohong juru bahasa, penerjemah; juru demung : jenis 61
    • kabur : 1 melarikan diri; 2 tidak kadhokan : di tempat jelas kadhung : terlanjurkabèh : semua kadi : sepertikabur : kabur kadipundi : seperti apa, bagaimanakaca : kaca; kaca benggala : kados : seperti; kadospundi : tauladan; kaca paesan : seperti apa, bagaimana kaca berhias kadreda : kasihan; kadredyan :kacang : kacang; kacang brol cinta, kasih : kacang tanah; kadreng : sangat berkeinginan kacang srenthul : kadug : sampai, dapat mencapai kacang tanah; kacang kaduhung, kaduwung : menyesal tholo : kacang tanah; kaduk : terlalu, terlampau; kaduk kacang dawa : kacang wani kurang duga : asal panjang; kacang ijo : berani kurang kacang hijau pertimbangankacapi : kecapi kadung : jenis belalangkacapuri : pagar tembok kadut : kabut, karung gonikaceb : lekat, rekat kadya, kadyangga : sepertikacèk : selisih kaé : itukacélung : bunga dadap kaèt : rapat sekali, mesrakacer : jenis burung kaga : burungkacir-kacir : berceceran; ngacir : 1 kagadhah : dimiliki pergi begitu saja; 2 kagak, ora : tidak membuat sarang (burung) kagem : untuk, buatkacu : sapu tangan kagèt : kaget, terkejutkacubung : kecubung kagok : kagok, canggungkacung : anak buah kagol : kecewa, sakit hatikadaluwarsa : terlambat, kelamaan kagum : kagum, herankadang : saudara; kadang sentana kagyat : kaget, terkejut : sanak saudara; kadang kah : itu wandawa : sanak saudara kahanan : keadaankadasa : kesepuluh kahar : dokarkadga : keris kaharep : kehendak, kemauan;kadgada : cekatan kaharepan, kakarepan :kadhal : kadal; kadhal mènèk : kehendak sanggul bagi laki-laki kaharsa, kaharsayan : kebahagiaan,kadhang : kadang, suatu saat; kesenangan kadang kala : kadang- kahwa : air kopi kadang; kadhingkala: kahyangan : kahyangan, tempat dewa kadang kala kahyun : kehendak, cita-citakadhaton : istana kahyuna : kehendak, kemauankadhawa : nama burung kailangan : kehilangankadhemen : terlanjur senang; kaiswaran : istana, kraton kadhemenan : kajanapriya : kepribadian kesenangan, kesukaan kajang : kajang; kajangsirah :kadheng pareng : barangkali bantalkadhengé : kadang-kadang kajantaka : miskinkadhèt : pelajar, tentara kajar : mendapat ajarankadhil : taring babi hutan kajaroan : rumah kepala desakadhini : istri, perempuan kajawan : kejawenkadho : pemberian kajayan : kemenangan 62
    • kajegé : sepanjang ingatan saya petai; kalasangka :kajèn : terhormat; kajèn terompet sangkakala; kèringan : sangat kalawasana: akhir zaman; terhormat kalawija : abdi di istana;kajeng : kehendak kalayuga, kaliyuga :kajineman : penjaga, polisi zaman kaliyuga, zamankaju, kajo : heran, tercengang kesengsaraankaka : kakak, kakang kalaban : tenggelam, tergenangikakak : kakak; kakak tuwa : kalagyan : baru saja, sedang asyik burung kakak tua kalah : kalahkakang : kakak, saudara tua kalaha : perang, pertengkarankakap : ikan kakap kalai : gangguankakawin : karya sastra Jawa Kuno kalaipan : belenggu, miskin berupa tembang-tambang kalairan : kelahiran berbahasa Kawi kalak : nama bungakakèhan : terlalu banyak kalaka : airkakèk : kakek; kakèk moyang : kalakon : terlaksana, tercapai kakek moyang kalakuan : kelakuankaki : kakek kalambi : baju, pakaiankaktus : bunga kaktus kalamun : kalau, jika, bilakaku : kaku kalana : raksasa, kelanakakung : pria kalang : dikepung, dikelilingi;kakus : kakus, WC kalang-kabut : kalang-kala : 1 waktu, zaman; 2 kala kabut (binatang); 3 nama dewa kalangwan : klangenan, kegemaran (Batara Kala); kala kalap : dapat diambil manfaatnya bénjing : besuk pagi; kalapi : merak kala jengking : kalas : tumbuhan yang getahnya kalajengking; kalabendu menghasilkan warna merah : jaman yang buruk; untuk bahan cat kalabusana : kalasa : tikar seperangkat pakaian kalengka : 1 cacat, noda; 2 ciri kebesaran; kalacakra : kali : 1 kali, sungai; 2 perkalian; jenis jimat; kaladésa : 3 zaman; kaliander, perangkat desa; kaladuta kaliandra : pohon : alamat buruk; kaliandra; Kali Opak : kalakatha : ketam, Sungai Opak; kaliyuga: kepiting; kalamangga : zaman kesengsaraan laba-laba; kala mangsa : kalih : 1 dua; 2 dengan; kalihan kadang-kadang; : bersama dengan, dan kalamenjé : kalika : 1 ketika; 2 kulit kayu sejenis kala; kalamenjing kalilan : diperkenankan : jakun; kalamenta : kalimah : kalimat, perkataan nama rumput; kalindhih : tergeser, kalah kalamudheng : nama kaling : terhalang, tertutup perhitungan pencuri; kalingan : tertutupi, terhalangi kalanjana : nama kalingga murda : dijunjung tinggi; rumput; kalan-kalan : kalingga warsa : sudah kadang-kadang; lama sekali kalandara : matahari; kalir : segala, barang apa saja kalantara : sejenis buah kalis : terhindar 63
    • kaliyan :dengan, dan terpingkal-pingkal;kalo :niru, sejenis tampah kamilurusen : bertambahkaloka :termasyur, terkenal sedih lalu mati; kamipurunkalong :1 susut, berkurang; 2 : sangat mau; kamirahan : binatang pemangsa buah- kemurahan; kamirurusen : buahan bertambah sedih lalu mati;kalpa : 1 cincin; 2 cita-cita; kamisandhanen : sakit kalpasastra : tuntunan pada payudara; cita-cita; kalpataru : kamisasaten : terbeliak pohon kalpataru matanya; kamisepuh :kalpika : cincin kepala desa; kamisesegan :kalung : kalung; kalung usus : tersedan-sedan (menangis); bayi yang waktu lahir kamitégan : tega, berkalung usus serta sampai hati; pantas berpenampilan apa kamitenggengen : saja melihat tertegun;kama : sperma, cinta; kamajaya : kamitigan : masak belum dewa ketampanan; waktunya; kamitontonen : kamalagi : asam, buah tertegun, heran melihat; asam; kamandhalu : kamituwa : kepala dusun; tempat air; kamarasa: kamiwelasen : kasih kenikmatan cinta; sayang, perhatian kamaratih : dewa kamini : istri, perempuan ketampanan dan dewi kampi : juara, yang terbaik, kecantikan; kamawedha; kampiun ajaran tentang percintaan kampita : guncang, gempa bumikamalan : mendapat hadiah kampung : 1 desa; 2 bentuk rumah kebajikan adat Jawakamangkara : mustahil kanaka : emas, kukukamar : kamar kanal : terusankamas : kakak kanan : kanan; kanan kéring :kamayan : kelebihan, kesaktian kanan kirikamayangan (begja -) : untung kanana : hutan besar, mendapat kanang : yang kebahagiaan besar kanas : nenaskambah : terjamah, tersentuh kanca : teman, kawan; kancakambala : kain dari bulu domba wingking : temankambang : terapung; kambangan : belakang jambangan kancana : emas, kencanakambeng : nama tarian kancil : kancil, pelandukkambengan : ilalang, lalang kandarpa : kasih sayang, cintakambi : dengan kandel : tebal; kandelan : alatkambil : kelapa penangkal, penguatkami : kami; kamibocahen : kandhang : kandang; kandhangan : kekanak-kanakan; persediaan, cadangan kamigilan : sangat jijik; kandhara : leher kamijara : serai; kandhas : gagal, kandas kamijijèn : jijik sekali; kandhat : terhenti, istirahat kamikakon : kandheh : cerita, bagian kejang, kaku; kandhi : kantung dari kain kamikekelen : tertawa kandhih : tergeser, tergusur 64
    • kandhil : pelita, lampu kapak : kapak, kampak, beliungkandhut : dikandung, dimuat kapal : 1 kapal, 2 kudakanem : keenam kapala : kepala, pemimpinkang : kakak, saudara tua kapang : kangen, rindukangen : kangen, rindu kapara : memangkangga : badan, tubuh kapas : kapaskanggé : untuk, buat kapat : keempatkanggeg : tertahan, terhalang kapénak : sudah enakkanggep : dianggap, dihormati kapep : lembabkanggo : untuk, buat kaper : kupu-kupu kecilkangjeng : paduka, tuan kapi : kera; kapiadreng : sangatkangkam : pedang ingin; kapiandel : pusaka;kangsèn : berjanji, bersepakat kapiandhem : melarikankangsi : 1 rumah lebah, 2 hingga, diri; kapiasem : tertawa sampai sendirian; kapidereng :kangsrah : berjejak di tanah 1 rusa; 2 ingin sekali;kaniaya : teraniaya kapidhara : jatuh,kanigara : mahkota; kuluk pingsan; kapidulur : kanigara, kaniganten : berkumpul dengan; mahkota kanigara, pakaian kapieneng : diam untuk raja, pengantin saja; kapilaré : sepertikanin : luka kanak-kanak; kapilayu,kaninditan : kelebihan kapiluyu : sangat inginkaning, kani : ada di, terkena ikut; kapiluyu : sangatkaningaya : disia-siakan, dinistakan ingin ikutkanistha : dinistakan kapila : merah mudakanjar : sejenis senjata tajam kapindra : raja kerakanjat : lumayan kaping : ke-, yang ke-kanjeng : paduka, tuan kapiswara : raja kerakanji : 1 takut, kuatir, 2 tepung kapit : terapit, terjepit kanji kapodhang : kepodang, jeniskantaka : sedih, susah burungkanteb : jatuh kesakitan kapok : jera; kapok kawus : sudahkantèk : sabar menunggu, sampai jera sekali; kapok lombok :kanten : tunggu, nanti jera sesaatkantha : leher; surya kantha : kaprabon : jabatan kepresidenan kaca pembesar, lup kaprah : lazim; salah kaprah :kanthi : dengan salah tapi lazimkanthil : 1 jenis bunga; 2 terikut kaprasida: kelestariankanthing : nama perahu kecil kapri : sejenis kacangkanthong : kantong kapti : cita-cita, gagasankanti : dengan kaptin : kaptenkantu : terlambat kapujanggan : kepujanggaankantuk : mengantuk kapuk : kapukkantun : ketinggalan kapul : tali dari kulit pohonkanya : gadis, perawan; kanyaka : kapulaga : nama buah untuk obat, istri, emas buah kapulagakaot : melebihi yang lain kapur : kapur; kapur barus :kapa : pelana, dikapani, diberi kapur wangi pelana kapuranta : merah mudakapah : mengupas kopi kapurih : disuruh, dihimbau 65
    • kapurit : nama ikan kardin : bumbu, kordenkaput : kotor karé : karai, nama masakankaputran : keputran, istana buat karebèn : supaya, biar, agar anak laki-laki raja; karejekèn : mendapat rejeki kaputrèn : keputrian, karèk : ketinggalan, sisa istana buat anak-anak karem : suka, hobi perempuan dan karep : kemauan, kehendak permaisuri raja karéta : keretakara : kara, jenis tanaman karga : karung dari kulit sayuran; kara welang : kari : tertinggal, ketinggalan jenis tombak; karawistha karipan : kurang tidur : hiasan, perhiasan karir : karir, dunia kerjakaraba : anak gajah karkat : harkat, martabatkaraca : nisan karma : perbuatan, kerja yangkarad : diambil oleh dilakukan; hukum karmakarag : sisa nasi kering : hukum balasan timbalkarah : lingkar besi untuk balik atas perbuatan pegangan pedang, parang, seseorang di dunia dll. karna : 1 telinga, 2 nama wayang,karam : 1 haram, tidak halal; 2 adipati Awangga; 3 tenggelam; karam jadah : karena; karni : telinga haram sama sekali karo : 1 dengan, bersama; 2karan : disebut, dinamakan kedua; karo tengah : satukarana : sebab, karena setengahkarandhan : rumah atau tempat karoban : kebanjiran, tergenangi, janda tenggelamkarandhang : sejenis bengkoang karoh : kenalan, sahabat, karibkarang : 1 tempat; 2 batu karang; karsa : karsa, kehendak; karsana: 3 karya, karangan; bahagia karangan: hasil karya; karta, karti : selamat, aman; karti karang abang : tempat praja : pekerjaan negara; yang terbakar; karangen : kartiyasa : termashur terlalu jarang; karang kartaga : teguh kitri (-kirna) : tanaman kartala : timbul buah-buahan; karang kartika : bintang kopèk : desa yang tak kartu : kartu punya sawah; karang karu : diarun, dikaran kopèn : desa yang tak karug : digemburkan punya sawah; karang karuhun : dahulu melok : macam untaian karuksan : kerusakan bunga; karang ulu: karun : harta, harta temuan bantal karuna : menangis, sedihkaras : dicium karung : karang, kantongkarat : 1 karat (emas); 2 tahi karunya : iba, belas kasihan besi karus : celakakaratala : tapak tangan karut : hanyutkaraton : istana, kraton karya : karya, hasil; karya désa :karawitan : bersenandung, bermain peraturan desa; karya gamelan negara : peraturan negarakarcis : karcis, tiket kas : kas, simpanankardi : kerja, karya kasa : musim yang pertama 66
    • kasar : kasar kathung : diangkat untuk diberikankasat : terlihat; kasat mata: kati : kati, ukuran berat (1 kati : terlihat langsung oleh 0,617 kg) mata katiba : 1 terjatuh; 2 nama pohonkaseja : disengaja, dituju katiban : kejatuhankasèp : terlambat katiga : 1 ketiga; 2 kemaraukasèr : kasip, terlambat katimbang : daripadakasi : hamba katimumul : nama penyakit kukukasih : 1 kasih sayang; 2 kliwon katimun : mentimunkasok : dituangkan katir : kayu ringan yang dipasangkasol : tumbang di kanan kiri perahu agarkaspa : ubi kayu tidak olengkasrah : diserahkan, berjejak di- katirah : nama pohon yang daunnyakastawa : sembah puji, hormat puji merahkastéla : ketela, ubi kayu katisan, katisen : kedinginankastubamani : permata katon : kelihatankastura : belas kasih; kasturi: katong : raja kasturi, minyak wangi katos : terlalu keraskasub : masyur, terkenal katrap : diterapkan, frambusiakasur : kasur, alat tidur; kasur katrem : tinggal, betah babut : kasur empuk katresnan: kesayangan, cintakasusra : terkenal, kondang katri : ketiga, yang ketigakasut : 1 kaos kaki; 2 diacak katu : nama sayurankaswari : burung kasuari katub : katupkaswasih : belas kasih, kasih sayang katuhon : dipercayakasyasih : belas kasih, kasih sayang katuju : tertujukatak : jenis umbi bergantung katumangga : kepalakatalika : tiba-tiba, diuntai katur : diberikan, untuk, kepadakatampi : diterima katuranggan : tanda-tanda, ciri-cirikatana : panah, anak panah katuridan : jatuh cinta, asmarakatbuta : marah sekali katut : terikut, terambilkaté : katai, cebol katya : kati, berat, obotkatéla : 1 ketela, 2 ternyata kau : kaku, janggal, canggungkatelah : disebut, dinamakan kauban : sejuk karena terlindungikatenta : terdesak oleh kaula : kawula, aku, -kukatépang : nama tumbuhan perdu; kaurmatan : kehormatan katepang ngrangsang kautaman : keutamaan gunung : si pungguk kawaca : terbaca merindukan bulan, terlalu kawadaka : diketahui rahasianya berpengharapan tanpa kawagang : kuat, mampu melihat kenyataan kawah : kawah, danau di puncakkatès : pepaya gunungkatga : keris kawahya : dilahirkan, diucapkankatgada : cekatan, dengan cepat kawak : lama, kunokatgada : keris kawalat : kualat, dosakathah : banyak kawan : kawan, temankathak : lendir pada mulut ikan kawanda : batang tubuh, fisik, jasmanikathok : celana; kathok cekak : (tanpa tangan dan kaki) celana pendek; kathok kawarna : tersebut, diceritakan dawa : celana panjang kawasa : kuasa, kuat, mampukathuka : asin kawasan : kawasan, daerah 67
    • kawasita : terajarkan, diajari kalung; kebo pelèn :kawastara : kentara, kelihatan orang yang suka cekcokkawatgata : kecelakaan kecut : kecut, asamkawawa : terbawa, kuat, kuasa kedah : haruskawedaka : ketahuan rahasianya kedal : tutur kata, ucapan katakawong : dikenal kedaluwarsa : terlambat, kelamaankawot : dimuat kedangsul : kedelaikawrat : terbebani kedaut : tertarik, tercabutkawruh : pengetahuan kedawan : terlalu panjangkawul : rambut jagung kededer : menggigilkawula : hamba, saya; kedeh : harus kawulawarga : keluarga; kèdek : terinjak, terpijak kawula wisudha : keder : 1 bergetar, gemetar; 2 diwisuda merasa takutkawung : kawung, jenis kain jarik kèder : julingkawur : bubar, cerai berai kedhali : burung layang-layangkawuri : lampu, silau kedhana-kedhini : dua saudara pria-kawus : jera wanitakawya : penyair, pijangga, ahli kedhasih : sebangsa orang pipit sastra kedhaton : kraton, istanakaya : 1 seperti, 2 penghasilan kédhé : kidalkayang : berdiri dengan kaki di atas kedheh : haruskayangan : tempat para dewa kedhelé : kedelaikayoman : diayomi, dilindungi kedhèp : berkedipkayon : 1 gunungan, 2 kekayuan kedher : bergemetarkayong : kaya kedhi : perempuan yang tak bisakayu : kayu haidskayuh : kayuh kedhung : bagian sungai yang dalamkayul : sejenis cangkul kedhut : tebal lagi kuat, kedapkayun : kehendak, keinginan kejaba : kecualikayungyun : kasmaran, jatuh cinta kejani : kera, lutungkayut : dirajut, diikat kejot : kaget, terkejutkeba : 1 tutup; 2 selamatan keju : pegal-pegal, lelah tujuh bulanan (orang kèju : keju, mentega hamil) kejut : terkejut, kagetkebak : penuh kelat : tali penarik; dikelati :kebek : penuh sekali dikuliti; kelat bahu :kebelet : kebelet, ingin cepat keluar gelang bahu; kelatan :keben : nama buah dan batang berenggang; kelat bahu :kebo : kerbau; (kumpul -): gelang tangan di bahu hidup bersama laki- kelir : 1 kelir, layar, tirai; 2 warna perempuan tapi tidak keliru : keliru, salah nikah, samen leven; kebo kemalo : laka bukur : hewan sejenis kemampo : hampir matang penyu; kebo giro : jenis kemangga : laba-laba gendhing; kebo jerum : kemangi : kemangi, tanaman lalapan kerbau menderum; kebo kemanungsan : kemanusiaan lawung : kerbau yang kemara : gema, intan tidak dipekerjakan; kebo kemarang : raga, lebah menggah : nama bentuk kemat : tenung, santhet 68
    • kemba : 1 tawar, hambar, malas; 2 kendhil : kendil, tempayan kecil kecewa kendhuri : kendurikembang : kembang, bunga; kéné : sini kembang api : kembang kenikir : kenikir api; kembang borèh : keningar : kayu manis bunga untuk sajian; kenini : pil kina kembang desa : gadis kenong : kenong, gamelan tercantik di desa; kèntar : terpingin, hanyut kembang durèn : kentara : kentara, kelihatan kuning; kembang gula : kenthang : kentang, jenis umbi permen; kembang lambé kenthel : kental : bahan pembicaraan; kenthing : tempayan kecil kembang paès : bunga kentrung : jenis kesenian rakyat Jawa yang pertama; kembang Timur setaman : bunga rampai; kenya : perawan, gadis kembang telon : bunga kepala : kepala tiga warna; kembang kepati : ada anggota yang waru : sumbu dian meninggal; kepatibrata :kembar : kembar bertapa, bersemedi; kepati-kembel : terperosok pati: sungguh-sungguhkemben : kemben, penutup dada kèpèk : 1 nama pohon; 2 berbuahkembeng : kembang, tergenang air tapi belum berisi (kedelai)kemilon : cermin, kaca hias keponakan : keponakankemiri : kemiri kepriyé : bagaimanakemit : jaga malam, pengawal; kepu : bentak, bakap kemit bumi : abdi yang kepuh : 1 pohon kepuh, 2 lipatan tugasnya bersih-bersih; kain dodot di pinggang; kemitan : berjaga malam, gantung kepuh: tidak azimat berganti pakaiankémpol : betis kepundhung : 1 hama buah, 2kempul : kempul, bagian dari gong gundukan panas karenakemuda : jenis tembang, gending; rengas kemudhi : kemudi, setir kepung : kepung, keroyokkemukus : berasap; lintang kepungkur : silam, lampau kemukus : jenis rasi kepyak : 1 ramai, pesta 2 gladhi bintang di langit resikkena : kena, terkena képyan : susah, bingung, putus asakenaka : kuku kepyar : tersebar, encerkenari : buah kenari, burung kepyek : kepyak wayang kenari kera : kurus, kurang suburkencana : emas kéra : mata yang agak cacatkenclung : alat musik kerab : 1 sering, 2 kitabkendhaga : peti panjang keraban : kiraqankendhali : kendali, peluru, granat kérah : juling, tingkah lakukendhang : kendang, gamelan kerak : kerah, tua lagi keringkendharat : tali untuk kerambil : kelapa menambatkan lembu kéran : krankendhat : gantung diri kerana : karenakendheng : tali busur; gunung kerang : kerang kendheng : bukit barisan keras : keraskendhi : kendil, wadah air minum kéras : bakul tempat garam 69
    • kerasan : betah, jinak, tahan kinca : air gulakérata : 1 pemburu; 2 asal mula kingkin : 1 sedih, susah, gundah; 2 arti kata; kératabasa: rindu sekali, jatuh hati jarwa dosok, akrarim kinjeng : kinjengkeraton : kraton, kerajaan, istana kintun : kirimkerig : digiring, dibawa kinuswa : diciumkeris : pusaka, senjata kipas : kipas, tepas, angin-anginkerja : kerja, bekerja kipat : disingkirkan; kipat- kipitkerpu : sebangsa permata : menggerak-gerakkankersa : karsa, kehendak ekorkerta : hasil, kemakmuran; kerta kira : kira, duga aji : dihargai; kertan : 1 kirab : kirab, arak-arakan kemakmuran, penghasilan, kirana : cahaya, sinar 2 tahu, mendapat kabar; kirang : kurang; kirangan: kertarta : mapan, kurang tahu, entahlah makmur; kerta wadana : kirata : pemburu aman, sejahtera kirda : bersenang-senang, serongkertiyasa : cerdik, cendekian, sangat kiri : kiri pandai kirik : anak anjingkesawa, kesawamurti : nama lain kirim : kirim Batara Wisnu kiring : kirikestalan : kandang kuda kirta, kirti : pekerjaan, perbuatankethèk : kera kirtya : pekerjaan, perbuatankethoprak : seni drama tradisional kisa : 1 anyaman bambu untukketiga : kemarau membawa ayam; 2 keraketimun : mentimun kisat : kering, kesatketipung : ketipung, kendang kecil kisi : kisi, gulungan benangketonggèng : sejenis kala yang kisik : tanah lumpur besar kisma : tanahkéwala : saja, cuma, hanya kisruh : kisruh, kacau, berantakankéwan : hewan, binatang; kéwan kitha : kota raja kaya : hewan kitri : 1 tanda pada tanah yang piaraan; kéwani: hewani telah ditebangi pohonnya;kéwran : kesulitan, kesukaran 2 pohon buah-buahan dikidang : hidang, kijang, kebun menjangan kiwa : kirikidul : selatan klabang : kelabang; dikepang :kidung : kidung, lagu dikepang (rambut);kijing : kijing/rumah dimakam, klabang ayam : dadu, nisan perjudian; klabangkikik : 1 ketiak baju, 2 jenis nyander : bentuk rumah anjing tradisionalkikis : kikis, surut klapa : kelapakilat : kilat, api petir klaras : daun pisang kuningkimpul : keladi klasa : tikar, alas tidurkimpurusa : raksasa, klenik : klenik, percaya pada gergaji takhayulkina : kina, pohon kina klika : kulit kayukinah : kina, nama pohon kliwon : kliwonkinang : campuran gambir sirih kliyang : melayang, terbangkinanthi : disertai, diiringi klobot : sarung jagung 70
    • kobar : bakar komini : perempuan, istrikobong : terbakar kon : suruhkobot : sarung jagung konang : kunang-kunang;kobra : 1 tersiar oleh umum; 2 konangan : gagal; 3 ular kobra diketahui, tertangkap basahkocak : 1 kocak, lucu, jenaka; 2 kondhang : kondang, terkenal, tidak penuh; kocak-kacik termashur : bergoyang-goyang konjuk : untuk, buat,kocap : diceritakan dipersembahkankocar-kacir : kocar-kacir kono : situkocèh : berkumur dengan kontab : bangkit amarahnya,kociwa : kecewa, sakit hati tersulutkoclak : bergoyang, tidak penuh kontal : termakan, dinangsakodhé, ngodhé : berburuh, kontang-kanting: kesana kemari, mengambil upah mondar- mandirkodhèn : hitungan dengan kodi kontap : bangkit amarahnya,kodheng : hilang akal, juling (mata) tersulutkodhi : hitungan kain (20 konten : pintu lembar) kori : piatukodhik : sempit koripan : 1 kehadiran; 2 kerajaankodhok : katak, kodok; kodhok kahuripan ngorèk : 1 katak kosa : kuat, perkasa bernyanyi; 2 jenis gending kosala : baik, pandai upacara koswa (bala- ): bala tentarakogel : tidak sampai hati, kosya : dicium sayang, berkasih-kasihan kotaka : kotoran yang terburukkojor : 1 liat, kenyal (daging); 2 kotbuta : sangat marah benteng keliling kothak : kotakkokap : mega, awan kothèkan : tabuhan dengankokila : burung memukul kentongankokoh : kokoh, kuat kayu/lesungkokok : keras berurat (leher), kothi : keti, 100.000 kepala pencuri; kokok kothong : kosong beluk : jenis burung kowè : kamu, andakokosan : 1 kukusan; 2 jenis buah krajan : kraton, istana, pena, purikokot : lekat sekali, peniti kraka : daun kering yang telah kancing baju; kokot bisu : luruh sangat merah/diam sambil krakab : tutup pelana menggigit bisu; kokot krakah : halaman rumah bolot : daki, dekil krakal : bajak, alat pengjemburkolam : kolam tanahkolang-kaling : buah kolang-kaling kram : 1 kejang; 2 cahaya, sinarkolong : kolong krama : menikah; krama désa :kolontara : lamtoro bahasa halus yangkomala : intan, halus, santun digunakan orang desa;komara : sajian kepada ruh halus krama inggil : bahasakombang : kumbang, lebah; halus tinggi; kramakala : macan kombang : petang, malam; kraman : harimau kumbang; pemberontakan; kramaniti kombang anglèng : : sopan santun; krami: kumbang menikah 71
    • kramat : keramat, berpetuah kretya : makmur, sejahtera, amankrambil : kelapa damaikrana : karena, sebab kridha : gerak, kiprah;kranjang : keranjang kridasastra : kepandiankranji : nama buah, kandang ulah sastra ayam; kranjingan: krigaji : sejenis pajak kepada raja ketagihan krigan : pengerahankrapak : daun tebu kering krikil : kerikil, batu kecilkrapyak : kandang kijang yang kringet : keringat; kringet buntet : berpagar keringat yang tak bisakraras : daun pisang kering keluarkras : keras kripik : keripikkrasa : terasa, dapat diindra; kriting : kriting krasan : kerasan, kriya : kriya, karya, buah tangan, betah, senang kerajinankrastala : kuasa, sakti ksama : ampun, maafkraton : kraton, istana, pura ksana : seketika, sebentarkrawitan : kerawitan ksatriya : perilaku kesatriakrendha : peti mati ksaya : rusak, musnah,kreneng : keranjang kecil tempat kséma : selamat, sejahtera buah-buahan ksira : puan, air susukréngga : dihiasi dipercantik ksiti : tanah, bumikrenteg : kehendak yang kuat ksodra : madu, air madukrepana : sangat belas kasih kuat : kuatkrepu : kristal, sebangsa, kubalan : kena nyala api permata kubandha : raksasa, gergajikresa : karsa, suka, kehendak kubek : lingkaran, kelilingkresna : 1 hitam; 2 nama kubeng : lingkaran, keliling wayang; kresnapaksa : kubleg : sekeliling paruh bulan gelap, kubon : kebun, pekarangan sesudah purnama kubra : besarkreta : aman damai, makmur kubu : blok, benteng pertahanankréta : 1 kereta; 2 makmur; kubuk : persegi kretagna : tak berterima kuburan : kuburan, makan kasih; kretala : nama kubus : bangun yang mempunyai senjata; kretanjali : ukuran sisi-sisinya sama menyembah, bersujud; kucem : rusak, lengset kretapradana : terlebih- kucing : kucing lebih; kretapunya : kucir : kucir bahagia sekali; kretarta : kucira : cela, cacat tercapai maksudnya, kuciwa : kecewa bahagia; kretayasa : kucumbi : istri, suami termashur, kondang; kucur : kucur, jenis panganan kretayuga : kuda : kuda, turangga jaman keemasan, saat kudandapan : tertatap karena kejayaan kebiungankrété : anak buaya kudang : diharap, dipuji-pujikreteg : jembatan kudhampel : berpaut dengankreti : perbuatan, tingkah laku tangan dan kakikretobaya : setuju, berdamai kudhar : terurai, terlepas kudhi : kudis 72
    • kudhis : kudis, jenis penyakit kulanté : nama tembang tengahan kulit kular : benang untuk menjahitkudhu : mengkudu, nama pohon kulawu : 1 warna abu-abu; 2 obat nama wukukudhung : tutup kepala kuled : lembat, lambat, tidakkudhup : kuncup cepatkudon : terkenai udu, iuran kulem : bergaung, membahana,kudrat : kudrat, kekuasaan merdu dan besar Tuhan kulèn : sawah milik kulikudu : harus kuli : kuli, buruh, pekerjakudung : penutup, kerudung kulib : anak anjingkudus : kudus, suci kulihan : kepulangankuhaka : penjahat, orang jahat kulihi : bagaimana, mengapakuhana : tidak terus terang, tidak kuliling : keliling, mengitari setia kulina : biasa, akrabkujana : sangat marah, orang kulingling : berkeliling, mengitari jahat kulinten : biasa, lumrah, wajarkujang : senjata tradisional kulisa : beliung, kampak Betawi kulit : kulit, belulang, sampul;kujiwat (ng- ) : mengerling, kulit ayam : kulit ari, mengeling jangat; kulit daging :kukang : nama binatang sejenis seluruh tubuh kera kulita : sudah kenal baik, mesra,kukap : asap, awan, kemenyan akrabkukila : burung kulon : baratkuksi : perut kulu : tertelan, nama ikankuku : kuku kulub : angger, buyung, anak,kukub : ambil sayangkukud : selesai, bangkrut kuluk : mahkota, topi kebesarankukuh : kukuh, kokoh, kuat kuluma : nama ikankukul : jerawat kulumur : berlumuran darahkukup : ambil kulung : tangkai ketam pemotongkukura : kura-kura padi; kulung ati : lekuk dikukus : asap bawah dadakul : kul, hewan air sejenis kulup : angger, buyung, anak bekicot kulur : dapat dan mau memberikula : saya, aku; kulagotra : kulwan : barat sanak keluarga; kula kum : rendam, dibenamkan mitra : keluarga, famili; diair kula sentana: keluarga, kuma : awalan kuma; kumacèlu : amili; kulawanda : mendamba; kumadama : keluarga, famili; pura-pura bodoh rendah; kulawangsa : keluarga; kumakaruh : akrab, karib; kulawarga : keluarga kumalancang : lancang,kulah : kamar mandi mendahului kehendak;kulaja : bangsawan, ningrat kumalasa : tergelar,kulak : membeli untuk dijual tersedia; kumalungkung : lagi sombong, congkak;kula-kuli : biasa, lazim kumawani : pemberani,kulala : pembuat barang pecah- sok berani; kumawas- belah dari tanah liat awas : awas, teliti, cermat; 73
    • kumawasis : sok pintar, kundur : pulang, kembali; sok pandai kunduran : meninggalkumaki : congkak, besar kepala karena pendarahan sewaktukumala : emas, mutiara; kumala- melahirkan kala : kadang kala kuneng : adapunkumara : anak-anak, orang muda, kung : merdu intan, siwa kungas : sumerbak, wangi, karuankumat : kumat, kambuh, sakit kungkang : katak yang besar, lagi kongkungkumayu : sok cantik, genit kungkulan : terlampaui,kumba : buyung, tempayan, terlebihi kelapa kungkum : terbenam,kumbah : cuci, bersih menenggelamkankumbakara : pembuat barang kuning : kuning pecah belah kuningan : jenis logamkumbala : jambu-jambu berbentuk kunir : kunyit bunga untuk hiasan kunjana : susah, sedih, asyik;kumbandha : raksasa kunjana-papa : susah dankumbang : kumbang, lebah melarat, miskinkumbayana : 1 jun tempayan, kunjara : penjara, tahanan jembangan; 2 nama kunjeng : kerdil, komeng, ceding Begawan Durna waktu kunjuk : dipersembahkan muda (wayang) kunjur : duduk meluruskan kakikumbi : cangkok, sombong, kunta : senjata sejenis tombak besar kepala pendekkumpris : anak yang akan kunten : kuli menggantikan pangkat kunthara : budi daya, tingkah laku ayahnya kunthing : kecil, kuruskuna : kuna, lama kunthiwiri : berulang-ulang datangkunang : kunang-kunang kunyit : kunyit, kunirkunapa, kunarpa: jenazah, mayat, kunyuk : monyet, kera, munyuk bangkai kupa : perigi, mata airkunca : kain dodot kupat : telupatkuncang : terlempar karena angin kupeng : sekelilingkuncara : kondang, terkenal kuper : kurang perhatian, kurangkuncèh : pipa panjang pergaulankunci : kunci, pembuka kupi : rencana karangankuncung : kuncung, bagian rambut kupik : bertepuk didepan kupina : cawat, saluran penutupkuncup : kuncup kemaluan laki-lakikundha : anglo, keran, pedupaan, kuping : telinga, pendengaran perapian kupiya : 1 contoh, teladan,kundhah : jatuh tak berdaya pengalaman; 2 kopiah, pecikundhala : cincin, gelang, kupon : kupon anting-anting kupu : kupu-kupukundhalini : ular kura : kura-kurakundhang : kondang, terkenal, kurah : berkumur-kumur, gurah tersohor kurakah : pembantaikundhi : tukang membuat kurang : kurang gerobak kuranti : ditahan, dilarang kurantil : nama wuku yang ke-4 74
    • kureb : tengkurap kutut : jenis burung, perkututkuren : lelaki yang sudah dewasa kuwadé : tempat duduk pengantinkurma : kurma, jenis buah kuwadéan : pedagang kain,kuru : kurus, tak subur, lemah berjualan pakaiankurung : kurung, mengurung; kuwaga : kuat menjalani, tahan kurungan : sangkar bantingkusa : nama rumput kuwagang : kuat, mampukusala : baik, pandai, selamat kuwah : air sayur, kuahkusan : kukusan kuwalon : tirikusik : sejenis pisau untuk kuwanda : mayat, bangkai, jenazah membuat warangka keris kuwaos : kuasa, mampukusir : kusir, sopir pedati kuwara : termasyhur, terkenalkusta : kusta, jenis penyakit kuwas : kuas, alat mengecat kulit kuwasa : kuasa, mampukusuma : kusuma, bunga, kuwat : kuat kembang; kuwatir : kuatir, sumelang, was-was kusumawicitra: kuwawa : kuat, mampu; kuwawi : bermacam-macam bunga, (ing.) kuat, mampu nama tambang gedhe; kuwaya : air kusumayuda : tokoh kuwèni : jenis mangga pemenang dalam kuwi : itu peperangan kuwu : penguasa setingkat adipatikuswa : cium kuwur : gelisah, bingung,kuswantara : ciuman, kasih berirama kemerahankutah : tumpah kuya : aniaya, serang, hinakutha : kota; kutha-biting kuyu-kuyu : bercucuran : tanggul besar ditepi keringatnya jalan; kuthagara : kwaci : biji kuaci ibukota; kuthamara : kwaga : mampu menjalani lobaan, sesajian ditempat yang kuat keramat; kuthasaksi : kwali : kuali, belanga saksi palsu; kuthawara : kota besarkuthah : kotor, berlumurankuthaka : kotoran ciritkuthara : kampak, beliungkuthèh : kotor, berlumurankuthèt : kerdil, komengkuthila : bungkuk, bengkokkuthilang : jenis burungkuthilem : licin, tidak jujurkuthip : sangat hinakuthong : kosongkuthu baru : bagian kebaya penutup dadakuthumbi : suamikutu : kutukutub : kutub, ujungkutugkutuk : asap : 1 anak burung; 2 jenis ikan L 75
    • lakon : cerita lakra : dasar laksa : 10.000labu : jenis umbi laksana : sepertilabuh : 1 pengabdian; 2 buang; laksita : berjalan labuh labet : laksmana : cerdas pengabdian; nglabuh : laksmi : cantik; laksmini : cantik; membuang; lelabuhan : laksmiwati : cantik pengabdian; pelabuhan sekali : dermaga laksya : laku, jalanlabur : cat dari kapur; laburan : laku : jalan, laku; kelakon : cat-catan; nglabur : tercapai, terlaksana; lakon mengecat : cerita, kisah; lakulacak : lacak, teliti dagang : berjualan; lakuladha : lada, rempah-rempah dhodhok: berjalanladhang : sempat dengan duduk; lakuladhatan : penghabisannya gawé : mempunyailadheg : kotor sekali kewajiban; laku ngiwa :ladhu : lumpur dari gunung melakukan kejahatan; berapi nglakoni : menjalani,ladi : melayani; pladèn : melakukan pelayan; ngladèni : lalab : dedaunan mentah untuk melayani; lados (ing.): lalap melayani laladan : daerahlading : pisau dapur lalahan : tanah yang siap ditanamiladrang : nama gending lalai : lupa, alpalaga : perang lalana : berkelana, mengembaralagak : gaya, potongan lalang : ilalanglagang : cepat besar lalar : dahilagep : mau, suka akan lalaran : nara pidanalagi : sedang, baru lalasa : nama tumbuhanlagu : lagu lalatha : dahi, menghias dahilahru : kemarau lalawa : banyak tingkah, cerobohlahya : tingkah, canda lalayan : pagar tembok, bentenglain : lain laler : lalat; laler wilis : lalatlaja : malu, mendapat malu hujanlajar : bajak, nenggala; mlajar : laléyan : sering lupa lari lali : lupa; lali jiwa : lupalajeng : terus; mlajeng : lari ingatan, gilalajer : pokok kayu lalim : lalimlajita : malu lalis : hilang, matilajuk : terlanjur lalita : cantiklajur : lapis, kolom lalos : lupalak : lak, pintu air lalu (ng - ) : bunuh diri; lalu mangsalaka : mustahil, jarang ada : terlambatlakang : selangkangan lalya : lupalakar : memang lama : lamalaken : cengketan lamak : lemah, lapiklaki : pria; laki bini : suami lamar : lamar, meminang istri; laki rabi : suami lamat -lamat : samar-samar istri lamba : tunggal, tulus hati 76
    • lamban : belum beristri lanas : laju karena panas,lambana : jejaka, perawan pemarahlambang : lambang, simbol, tanda; lanat : terkutuk lambang jangka : lancana : lencana tanda-tanda jaman lancang : lancang, tak minta ijinlambao : bertani lancar : lancarlambar : dasar, alas landep : 1 tajam; 2 nama Wukulambat : lama, lambat landhak : landak, jenis binatanglambau : bertani landhep : tajam; landheplambé : bibir; lambé ati : dhengkul: tumpul sekali; watak; lambé gajah : landhep pikirané : bagian keris; lambé pintar gangsa : moncong landhes : alas, dasar; landhesan : lembu yang bergerigi; dasaran, alas lambiran: tepi sungai landhung : panjang sekali yang rendah langak : berjalan mendangaklambung : perut, lambung; langar : garang lambung lengis : lekuk langeh : indah, cantik di atas pantat di bawah langen : kegemaran; langendriya rusuk : wayang orang denganlamèn : pohon padi lakon pakemlameng : pedang lamang Damarwulan; langenlami : lama mandra wanara : pentaslamis : dusta, bohong pertunjukan wayanglamon : kalau orang, drama dan tari;lampah : (ing.) jalan; lampahan: langen sari: taman lakon, cerita; kesukaan; langen swara: nglampahi: menjalani paduan suara tembang-lampeg : pasang (laut, dsb) tembang Jawalampèng : relung langèn : tempat berenanglampes : nama tumbuhan langgana : tak menurut, tak sudilampet (ng - ) : terhenti langganan : langgananlampiran : lampiran langgat : tanggaplampit : tikar jalin langgenan : landasan, ganjallampita : tanda langgeng : abadi, kekallampor : suara ramai langguk : congkak, sombonglampra : mengembara langgula : ekorlampu : lampu, pelita langi : berenang; lelangèn :lampus : mampus berenang-renanglamuk : kabut langir : langit, nama buahlamun : kalau langit : langit, angkasalamur : rabun, buta ayam langka : langka, jarang sekalilamuran : nama rumput langkah : langkah; mlangkah:lamus : puputan dari kulit melangkah; nglangkahi: kambing melangkahilamut-lamut : jauh/tipis dan tidak langkak : langka, jarang jelas langkan : pagar kelilinglan : dan, serta langkap : busurlana : kekal langkas : tangkaslanang : laki-laki langkep : busur langking : kurus, kecil 77
    • langkir : nama wuku yang ke-13 kasmaran, jatuh cinta; laralangkung : lebih; kelangkung : jonggrang : gadis yang sangat; kula langkung : bernama jongrang, permisi mau lewat; dicandikan dalam candi nglangkungi : Prambanan; lara karuna : melewati; selangkung : kasmaran, jatuh cinta; lara dua puluh lima kidul : Nyi Lara Kidul,langlang : berkeliling mengitari jin yang dipercaya sebagailangseb : langsat penguasa laut selatan; laralangsing : langsing, tinggi ramping kudan : bedil berlaraslangsir : dilangsir, satu per satu satu; lara-lapa : sengsara,langsung : langsung, berlanjut menderita; lara ngedhat :langsur : melata, merayap nama bungalangu : jenis bau yang tak sedap larab : datanglangun : kesenangan larad : susut, hanyutlangut : sepi, hening larah : kedudukan, tempatlanja : sering bersilaturahmi larak : sendal, teriklanjah : mudah bosan larang : mahal, harga tinggilanjam : 1 ujung bajang; 2 singkal larap : datanglanjang : gadis, perawan laras : irama; laras pelog :lanjar : janda muda yang belum irama pelog; laras beranak; lanjar ngirim : slendro: irama slendro; nama rasi bintang laras wastu : akar wangilanjèn : mencoba, percobaan laré : anak; laré angon : anaklanji : 1 sebangsa baju; 2 penggembala mudah berubah larèk : anak, kanak-kanaklanjo : pulang pergi lari : larilanjung : termenung, tercenung larik : larik, deretanlanjur : lanjut, kemudian laris : laku keraslanjut : lanjut, kemudian laron : laronlantak : pelantak, pengasah laru : benih jamur pembusuklantang-lantang : cincin untuk tempelantap : garang, suka marah larud : larutlantas : langsung larung : buanglantéra : lentera laryan : selokanlantih : tenun; nglantih: lastari : lestari, terpelihara; menenun lastantun : (ing.) lestari,lantip : pintar, pandai terpeliharalaos : lengkuas lastri : malamlapa : lapar; lara-lapa: latar : halaman penderitaan yang amat lathi : lidah sangat latri : lumpur, endapan lumpurlapak : pelana, sela, ringga latu : apilapan (se - ) : 35 hari latuh : lumut lautlapang : lapang laun : daun kacang cinalapis : 1 lapis; 2 lapisan laup-laup : berteriak-teriaklar : bulu ayam laut : laut, samudralara : 1 sakit; 2 dara, gadis, lawa : kelelawar wanita; lara ayu : lawak : dagelan, lawak ketumbuhan, sakit calar; lawan : 1 musuh; 2 dan, dengan lara brangta : lawana : garam, asin 78
    • lawang : pintu; lawang butulan : layap :pergi, main pintu belakang; lawang layar :layar, peralatan perahu kori : pintu utama; layon :mayat, jenazah lawang kupu tarung : layos :atap, tarub pintu kanan kiri; lawang layu :layu, mati lèrègan : pintu dorong; layung :awan kuning pada sore lawang monyétan : hari pintu yang daunnya dua, layur : nama ikan laut atas bawah; lawang laywa : layu, mati, lain; laywan : tangkeban : pintu yang bunga yang sudah layu daunnya satu; lawang lebda : mahir, ahli tobat : pintu taubat lebet : dalam, maruklawar : lawan, apa adanya; lebur : lebur, hancur lawaran: makan tanpa lèdhèk : memancing, menggoda lauk lega : lega, relalawas : kawak, kuno legan : perjaka, prawanlawayan : perlombaan burung legawa : ikhlas merpati legedan : wataklawé : lawe, benang tenun; legena : telanjang lawé mateng : benang legetan : nama tumbuhan yang sudah dikanji; lawé legi : 1 manis; 2 nama hari mentah : benang yang pasaran belum dikerjakan; lawé legundhi : nama tumbuhan wenang : gelang dari leheng : lumayan, lebih baik benang (penangkal daripada penyakit) leksa : laksa, 10.000laweh : lauk pauk leksana : jalan, berjalanlawèh, lawih : ganjal pada bibir léla : hibur, ayem kran lelah : capeklawer : lama, tua lelana : berkelana, mengembaralawèt : burung walet lélang : lelang, juallawis : lama sekali lelangon : kesenangan, hiburanlawon : mori, kain pembungkus lelara : penyakit; lelaran : wabah mayat penyakitlawong : bersuara keras leluhur : leluhur, nenek moyanglawuh : lauk-pauk lèlur : segan, engganlawung : tombak, lembing lema : gemuk, gemburlaya : mati lemah : tanah; lemah teles :layah : piring besar dari tanah tanah subur liat lembah : lembah, cekung; lembahlayak : layak, wajar, lumrah manah : andap asor,layan : keran kecil rendah hatilayang : surat, kertas; layangan: lembak : lemak layang-layang; layang lembana : pujian, sanjungan biwara : surat kabar; lembar : lembar layang iber-iber : surat lémbat (m -): berpindah meloncat- kiriman; layang ideran : loncat dari pohon ke surat edaran; layang pohon kabar : surat kabar; lembara : mengembara layang wacan : buku lembat : halus, lembut bacaan 79
    • lembayung : lembayung, daun lenggak (ng -) : duduk mendongak kacang untuk sayur dan menolehlembek : ombak lénggak-lénggok : melenggoklèmbèr : keletah lenggana : rela, ikhlas, segan, engganlembing : 1 tombak; 2 nama lengganan : langganan, pelanggan binatang lenggang : jenjang (leher), rampinglémbong : sebangsa talas lénggang : melengganglembora : nama ikan laut (besar) lengger : besar dan tak bergerak-lembu : sapi, lembu geraklembur : lembur, bekerja di luar lènggèr : lengger, jenis tari-tarian jadwal lénggot : lembehan santai; lénggotlembut : lembut, halus bawa : tandaklemeh : segan, enggan lengkara : perhiasanlemper : jenis makanan dari ketan lèngsèr : lengser, turun jabatanlèmpèr : cobek lentéra : lentera, lampulempèt : kepipis (perut) lepas : lepas, bebas; lepaslempir : lembar, helai tangan : tak mau ikutlempuk : nama ikan sungai campurlempung : tanah liat, tanah merah lepat : salahlempuyang: jenis tanaman obat lèpèk : cawen, lepek tradisional lèpèn : kali, sungailemu : gemuk lepet : lepet, jenis makananlendhah : sawah di tempat yang lèrèh : tenang, santai; lèrèh- datar dan rendah lèrèh : santai, istirahatléndhéyan : 1 bersandar; 2 batang lerem : tenang, santai tombak lèrèn : istirahatlendhi : mainan ikan leres : betul, benarlendhong : nama ikan lésan : lisan, mulutléndhot : lumpur lesana : tanda, jalanlendhut : tanah lumpur leseh : lusuh, terinjak-injaklènèng : bermasakan, masak lesmi : indah, laksmi semua lestari : lestari, terpelihara;lèng : lubang, rongga lestantun : (ing.) lestari,lenga : minyak; lenga bacin : terpelihara minyak kelapa yang telah lesu : lesu, lapar, lemas dipakai kedua kalinya; lesung : lesung, tempat lenga cèlèng : minyak menumbuk padi lebihan dari; lenga lésus : angin ribut mambu : minyak tanah; lewih : lebih lenga patra : licik : licik, akal bulus minyak tanah; lenga pèt ligasan : naik kuda tanpa pelana : minyak tanah; lenga lika : tulis wangi : minyak wangi lilit : lilit, membelit; lilit uwi :léngah : lengah, sembrono melilit seperti ubilengar : lebar (dada) lima : limalengen : lengan, tahu liman : gajahlengeng : indah, menawankan, limar : limar menyenangkan limas : bentuk rumah adat;lèngèng : kata untuk memaki limasan : bentuk rumahlenggah : duduk adat limbang : timbang 80
    • limbuk : limbuk, jenis nama linting : menggulung wayang lintring : jenis rumah adatlimbung : limbang, terhuyung- lintu : ganti huyung linu : rasa nyeri, pegal-pegallimer : melayang linuhung : dihormati, ditinggikanlimit : limit, rata dan halus linuwih : lebihlimo : 1 lima; 2 jeruk, limau lipur : hibur, senanglimpa : limpa lir : sepertilimpad : cekatan lira : belerang; lira-liru :limpah : limpah, banyak berganti-gantilimpung : tombak pendek bermata lirang : belirang kanan kiri lirih : pelanlimrah : lumrah, lazim, umum lirik : meliriklimun : limun, jenis minuman liring : kejap, pandangan sekilaslimur (dite - ) : dilipur, dihibur lirip : aus, rompenglimus : pakel, jenis mangga liris : gerimis, teratur, rapilimut : 1 kabut; 2 selimut lirna, lirning : terang sekali, apabilalina : hilang, sirna, mati liru : tukar, ganti; lirulincad : loncat, lompat, tinggal lambang : bertukarlincak : lincak, kursi; lincak barang, barter; liron : gagak : meloncat- tukar; liron patra : loncat seperti burung berganti tempat; liron gagak watang: salinglincat : loncat, lompat merombaklincing : runcing, lancip lirwa : lalai, lengah, kuranglincip : runcing, lancip waspadalincis : lubang jerat (tali) lis : tali kekang, kendalilincut : malu, enggan lisa : ketombe, telur kutulindhu : gempa bumi lisah : minyaklindhuk : terlindung listu : cantik; listuhayu: cantik,lindhung : lindung, berlindung ayu; listya : moleklindri-lindri : cantik sekali, molek lisuh : lesu, lelahlingga : 1 arca, tugu; 2 kata dasar lisus : angin ributlinggar : pergi, lahir litheng : hitam sekalilingsa : telur kutu; pada lingsa; lituhayu : cantik, molek, ayu tanda baca pada aksara liwar : menyimpang; liwar- Jawa liweran : berseliweranlingsang : anjing air liwat : lewatlingsem : malu liwer : lewat, lintaslingsir : bergeser, condong liwet : liwet, jenis nasilinguk : jenguk, lihat liwung : bingunglintah : lintah; lintah dharat : liya : lain rentenir locana : mata, netralintang : bintang; lintang alihan locita : hati, perasaan : bintang beralih; lodaka : air lintang kemukus : lodan : ikan paus, ikan gajah komet, bintang lodhèg : longgar, lobok kemukus; lintang lodhèh : jenis sambal panjer esok/sore : lodhoh : busuk, remuk bintang kejora lodhong : wadah, topleslinthing : melinting 81
    • lodok : sumsum pada tulang lorèk : lorek, loreng; lorèng : punggung lorenglodong : wadah makanan kecil, loro : dua; loro blonyo : arca toples tiruan pengantinlodra : buas, gerang, sangat losin : dosin, 12 buah marah losoh : lusuhlogor : gugur, luruh losok : busuk, luruhlogro : longgar losor : longsorloh : subur; loh jinawi : lota : buas, ganas subur makmur lothèng : lotenglohita : merah lowang : luwang, bolong, lubanglok : mashur lowong : lawang, kosongloka : 1 tempat; 2 kenal, lowung : lumayan dikenal; lokamandhala : lucu : lucu, jenaka permukaan dunia; ludhes : ludes, habis lokananta : jenis ludhuk : suka makan banyak gamelan; lokaya : ludira : darah dunia, alam semesta; ludrug : ludruk, teater tradisional lokéndra : raja di dunia; lugas : jelas, denotatif lokéswara : terkenal di lugu : apa adanya, bersahaja dunia; kaloka: terkenal lugut : bulu-bulu pada batanglokita : karangan, sajak bambu (tebu, dsb)lokro : longgar; nglokro : luh : air mata patah semangat luhur : luhur, tinggi; luhung:lokrok : lobok, longgar luhur, tinggilola : tidak punya ayah ibu lujeng : luku, bajakloling : lentera dari kertas luk : lekuk; luk sanga : lekuklolita : ingin sekali, mendamba sembilanlolor : lepas, ulur luka : lukalolos : lolos, bebas lukak : cekung; lukak-lukik:loma : pemurah, suka memberi bercekung-cekunglomba : pertandingan lukar : lepas, melepaslombok : lombok, cabe lukat : lepas dari siksaanlomoh : segan, enggan lukis : lukis, gambarlondhot : busuk, remuk lukita : karangan, syair; lukitalongan : bawah ranjang sari: karangan/syair yanglonggang : sela, antara indahlonggar : longgar, luas, renggang luku : bajak, nenggalalongkah : nama bunyi-bunyian lulang : belulang, kulitlongkang : sela, antara luluh : luluhlongsor : longsor lulur : bedak lulurlonjong : lonjor luluri : leluhurlonjor : belunjur; selonjor : lulus : lulus, lolos duduk meluruskan kaki lulut : cintalontar : lontar lumah : terlentang; lumahlontop : tongkat berisi pedang tangan: meminta,lontor : makan, minum memohonlor : utara; lor kulon : barat lumba : lomba, pertandingan daya; lor wétan : timur lumba-lumba : ikan lumba-lumba laut lumbu : jenis tanaman umbi- umbian 82
    • lumbung : lumbung, persediaan; lupta : keliru, lupa lumbung bandhung : luput : luput, lepas; luput lumbung besar; cinatur: tak disebut lumbung désa : dalam bicara lumbung desa lurah : lurah, kepala desalumer : leleh, basi luru : mencarilumèr : meluap lurub : gebar, tutup mayatlumpang : lumpang, tumbukan lurung : sungai tempat padi; lumpang pembuangan kenthèng : lumpang lurus : lurus batu besar lutung : lutung, jenis keralumpat : lompat; lumpat kidang luwah : lowong : melompat-lompat luwak : luwak, jenis musanglumping : belulang luwang : lubang, lowong, watulumprah : lumrah, wajar luanglumpuh : lumpuh luwar : lepas, luarlumpur : lumpur luwé : laparlumrah : lumrah, wajar luweng : lubanglumuh : bosan, malas luwer : putaran, bundaranlumur : gelas untuk minum luwih : lebih; luwih manèh :lumurug : berangkat ke terlebih lagi pertandinganlumut : lumutluncat : loncat, lompatluncup : luncup, kuncuplung : pucuk daunlunga : pergilungan : bepergianlungga : sulur-suluranlunggé : terlambatlungguh : duduklungka : bongkahan tanah di ladanglungkrah : capai, payah, letihlungsé : terlambatlungsed : lusuhlungsi (pada -): tanda baca dalam huruf Jawalungsir : kain sutralungsungan : kulit bekas pada binatang setelah berganti kulitlungsur : kain bekaslunjak : lonjaklunjat : lonjakluntas : luntas, jenis tumbuhanluntur : lunturlunyu : licinlupa : lupalupit : sempit, tidak longgarlupiya : teladan, contoh 83
    • madyama : di tengah-M tengah; madyantara : alam semesta, jagat raya; madyasta : berdiri sebagai penengah maéjan : nisanmabuk : mabuk maékani : memfitnahmabur : melayang, terbang maèlu : memfitnahmaca : membaca; maca udrasa maem : makan : menangis maésa : kerbau; maésa jenar :macak : dandan, berhias diri kerbau kuning; maésamacan : macan, harimau; anabrang : kerbau macanan : jenis menyeberang; maésa permainan; macan lawung : jenis tarian angop : bangunan kecil menirukan kerbau di bagian pintu rumah bertarungmacapat : tembang macapat maétala : tanah, bumimacas : memangkas magah : tegar hati, keras kepalamacel : memasukkan pasak magang : bekerja sambil belajarmacem : macam, jenis magepokan : berhubunganmacung : mengangkat tangan mager : pagar, memagari; magermada : berani, tidak takut mati; timun : serupa biji mada pléra : mencela, mentimun; mager sari : memperolok-olok tetangga kanan kirimadak : malah, malahan magrok : tinggalmadat : memakai candu, ganja magut : hampir selesaimadaya : memperdaya, maha : maha, tinggi; maha membohongi agung : maha agung;madé : menjual maha bala : kuat,madeg : berdiri, menjadi perkasa sekali; maha baramader : mencari ikan wader : tidak lazim, mustahil;madha : menyamai; madha rupa mahabaya : bahaya : rupa yang sama besar; mahaguru :madhang : makan mahaguru, guru besar;madhep : menghadap maha kuwasa : mahamadhuk : tidak keras, gembur kuasa; maha luhur :madon : bermain perempuan; maha luhur; maha mulya madoni : bertengkar : maha mulia;madresa : keras mahamuni : pendita;madresthi : mencelakai maha pawitra: suci,madu : madu; madu brata : luhur; maha prana : lebah; madu kara : huruf besar pada huruf lebah penghisap madu; Jawa; maharaja: raja madu mangsa : jenis besar; maharatna : makanan, dodol; manikam; maharesmi : madura : cantik, manis bulan; maharja : selamat;madya : tengah; madya maharsi : maharesi; gantang : angkasa, mahasiswa : siswa di langit; madya pada : perguruan tinggi; maha dunia, alam; madya suci: maha suci; ratri : tengah malam; mahasura: pemberani, 84
    • pahlawan; maha atma, malang sumirang : mahatma : jiwa besar; menghina kepada orang maha wikan : maha malar : tambahan pula mengetahui malati : membuat kualat, bertuahmahas : masuk malaya : mengembaramahidhara : gunung, bukit maled : menerima rapelanmahisa : kerbau maledi : ingin sekali, damba sekalimahisi : permaisuri malek : jemu, jenuhmahitala : bumi, tanah malem : malammahitala : bumi, tanah malèni : menjadi walimaido : mencela; maiben maler : selalu, senantiasa : mencela males : membalasmain : main maligé : mahligai, istana keputrianmaisi : permaisurimaja : maja, nama buah; maja- malih : berubah, berganti maja : sekali-kali malik : membalik; malikmajad : patut, layak grémbyang : berubahmajer : mandul, majir total; malik tingal :maji : tak kan terjadi berubah janjimaju : maju; majeng : maju; maling : pencuri, mencuri; majupat : segi empat; maling dhèndhèng : majutelu : segi tiga berlaku serong, berzina;makah : merangkap maling raras : mencurimakam : kuburan asmara; maling retna :makan : 1 makan; 2 bisa mencuri asmara mengerem (rem); malini : bunga makan ati : malir : membuat alur/parit di mengecewakan; makan sawah tuan : mencelakakan malo : lak berwarna merah tuan/ pemiliknya maloni : mencela, mengubahmakara : udang malu : malumakaten : demikian, begitu maluh : becek, berlumpurmaktal : nama wuku yang ke-21 mamah : 1 memamah; 2 mama, ibumakutha : memakai mahkota mamak : emak, mama, ibumala : luka, penyakit maman : memanggil pamanmalad, maladi : membuat kualat mamang : ragu, bimbangmalah : malah, bahkan mamar : remang-remangmalahi : merepotkan mamas : nikelmalam : bahan cat untuk mambang : jenis hantu membatik mambek : tersumbatmalang : melintang, berserakan; mambet : tersumbat malang atèni : mambil : mengambil menguatirkan; malang mambrih : supaya, agar gambuhi : suami istri mambu : berbau yang lakinya lebih muda; mamèt : mencari, berupaya malang kadhak : mami : 1 saya, kami; 2 mama, berkacak pinggang; ibu malang kerik : mamin : bertemu, berjumpa berkacak pinggang; mampet : tersumbat, tergenang malang mégung : mampir : singgah malang melintang; mamprah : melayang 85
    • mampu : mampu, kuat mandar :semakinmampus : mampus mandara :berhias, bersolekmamuk : mengamuk mandaya :berdaya upayamamut : hilang, musnah, pergi mandek :berhentiman : kependekan dari kata mandéné :alangkah paman mandeng :memandangmana : angan-angan, hati; mandha :susah, sedih; manaduganda : mandhakaki : nama menyetujui, memuji; bunga; mandhakiya manadukara : (bale -) : rumah tempat menyetujui, memuji; memuja; mandhalika : manakawan : menjadi nama tetumbuhan; abdi, pengiring; mandhasiya : nama manasija: cinta, wuku yang ke-4 kekasih; manasika : mandhah : pindah menganiaya; manastapa mandhak : menganggap enteng : berduka cita; mandhala : lingkaran, daerah manasuka : siapa yang mandhap : turun ke bawah suka; mana wibawa: mandhapa : rumah muka, balai, sombong pendhapamanadhem : limun mandheg : berhenti; mandhegmanah : 1 memanah; 2 hati, mangu : berhenti dan perasaan ragu; mandheg mayongmanail : nama wuku yang ke-23 : berjalan tidak langsung;manang : keliru, marah mandheg tumolih :manasi : memanasi berhenti dan menolehmanawa : jika mandhégani : mengepalaimanca : manca, luar; manca mandhes : sampai tuntas udrasa, manca rawat : mandhing : pohon kemlandingan menangis; manca mandhiri : mandiri, merdeka; negara : luar negeri; mandhirèng pribadi : manca kaki : orang- mandiri, berdikari orang tua di desa; mandho : menengadahkan mancawara : tangannya memperdayakan dengan mandhor : mandor, pengawas negara; manca warna : mandhuka : katak bermacam-macam jenis mandhung : mencuri, malingmancad : menginjak mandi : mujarab, manjurmancahi : mencela, membantah mandira : pohon beringinmancak : menerima apa-apa yang mandos : mujarab, manjur diberi mandra : gembira; mandragini,mancal : menendang; mancal mandragupit : kamar donya : meninggal tidur; mandraguna : dunia; mancal kemul : sakti, digjaya; mandrawa berselimut lagi, tidur lagi : jauh, kejauhanmancana : menganggu, mengusik manduk : terkena olehmancas : memangkas mandum : membagimancur : mancur, memancar maneh : abdi, hambamanda : setengah matang; manèh : lagi mandabagya : celakamandang : memandang 86
    • manèka : beraneka, macam- manih : lagi pula, dan macam; manéka warna manik : manik-manik : beraneka ragam manikarma : intan berlianmanekung : berdoa manikem : manikammangga : silakan; mangga mara : manikya : mirah, intan merah mau, suka; mangga manila : intan biru sapira-pira : tiada maning : lagi, dan seberapa; mangga sésa manis : manis : tiada seberapa; tan manja : membuat tugal mangga puliha: tak manjang : memanjang dapat menang manjat : memanjat, miring, landaimanggahi : mempertahankan manjel : maju, berkulimanggal : melempar, melontar manjer : menyalakan terusmanggala : komandan; manjing : masuk manggalayuda : manjur : manjur, mujarab komandan perang manjurung : mendukung, mendorongmanggar : bunga kelapamanggya : bertemu, berjumpa manjut : lalumangka : padahal manobawa : cinta, senangmangkadi : tambahan, lagi pula manohara : memikat, menawanmangkana : demikian, begitu manojawa : keras sekalimangkara : udang manolan : kuli, buruhmangkas : memangkas manon : mengetahuimangkat : berangkat, bertolak mantak : mengeluarkan kesaktianmangké : nanti mantang : memberi pantanganmangkéné : demikian, begini mantar : mudah menyala (kayu)mangkono : demikian, begitu mantèk : mengeluarkan kesaktianmangku : memangku mantel : mantelmanglah : mengalah manten : kian, lekas, bekasmanglar : melebarkan, meluaskan mantèn : pengantenmanglèng : agak miring mantep : mantabmangler : membelokkan mantes : menjadi pantasmangli : nama macam tebu mantha : membagi; manthamanglih : berubah garwa : memperistri;mangro : mendua mantha-mantha :mangsa : 1 musim; 2 ah masa?; membagi-bagi mangsa bodhoa : masa manthang : sejenis ubi jalar bodoh; mangsa borong mantheng : pikiran yang memusat : terserah; mangsatara : manther : pikiran yang memusat masa tidak hujan pada manthuk : mengangguk musim hujan mantog : sampai batas, mentokmangsah : melawan, berperang mantra : mantra, kata bertuahmangseg : mendesak, menekan mantri : kepala pegawai; mantrimangsi : tinta kéwan : mantri hewanmangun : membangun; mangun- mantrus : kelasi, pelaut kung : susah karena mantu : menantu birahi mantuk : pulang, kembalimangut : nama lauk dari ikan mantun : sembuh, selesaimangwa : bara mantuni : menyembuhkanmani : 1 intan; 2 air mani mantyanta : sangat, sekalimanidikara : menyembahyangkan 87
    • manu : menerjang, menyerbu; mara dhayoh : bertamu; manubawa : cinta, mara jelèh: kasih sayang; manuhara membosankan, : memikat, merayu; menjemukan; manukara : menurut, marakarma : meniru kesengsaraan, kesedihan;manuh : biasa, kenal marakata :manuja : menuju, mengena zamrut, intan hijau;manuju : menuju, mengena marasadu: menipu, licik;manuk : burung; manuk ngoceh maraséba : : burung berkicau; menghadap; marasoca : manuk thilang : melihat sendiri; mara burung kutilang tangan : suka memukul;manuksma : menjelma maratapa : bertapa,manungsa : manusia bersemedi; maratuwa :manusmara : mencipta, memuja mertuamanut : menurut, patuh marabi : menyebut denganmanyar : manyar, jenis burung panggilan nama jelekmanyer : berdiri tegak marag : menghadap, mendatangimanyuk : datang hanya sebentar marakèh : nama wuku ke-18manyul : dahinya nonong marana : mati, meninggalmanyung : mancung marang : terhadap, kepadamanyura : gending manyura marangi : mencuci pusakamaoni : pohon mahoni marani : mendatangi, mendekatimaos : 1 membaca; 2 buah maras : kuatir, cemas maja marbuka : membukamapa : apa, apakah mardala : kandangmapag : menantikan, mardawa : ahli, pakar menjemput; mapag mardi : mengajar, membina tanggal : menunggu mardika : merdeka; mardikani :mapah : memapah membuat merdeka;mapak : menjemput, menunggu mardikèngrat : merdekamapal : mengepras, memapras di duniamapali : mengeprasi maregaké : membuat kenyangmapan : mapan/menempati marek : mendatangi, mendekatimapas : memotong, memangkas marem : puasmapat : berempat marep : menghadapmapatih : mahapatih marga : jalan, karena; margaina:maprah : berkembang, menjadi rahim; margana : angin, banyak panah; margi : jalan,mapras : memangkas sebabmar : capek, lelah mari : sembuh, selesaimara : datang, hadir; mara markisah : buah markisah awak : datang sendiri; marma : kasih sayang; marmi : mara dina : menunggu kasih sayang hari; mara serek : marmut : marmut, jenis hewan menjemukan, marna, marni : bermacam-macam membosankan; mara maro : membagi dua; maro dagang : berdagang, tingal : bermuka dua berniaga; mara désa : maron : belanga mendatangi desa lain; marsudi : berusaha, berupaya 88
    • marta : kehidupan, rendah hati : membela musuh,martana : rendah hati intelijen; mata-mata,martani : rendah hati mata pita, mata pitaya :martuwi : berkunjung, silaturahmi intelijen; mata sapi :martyapada: dunia, alam fana telur ceplok; matamaru : madu, orang yang walangen : silau sebab bersaing mendapat cinta terlalu lama memandang;marud : memarut, mengukur mata walikan : namamaruk : gembur (tanah) anyaman; mata yuyu :maruki : selalu ingin makan selalu ingin menangismarus : berbau tak sedap matah : menugaskan,maruta : angin mendelegasikanmarwita : mencari ilmu kepada matak : mengeluarkan; matak ajimas : 1 emas; 2 panggilan : mengeluarkan kesaktian buat kakak laki-laki matal : setengah matangmasa : musim matang : matang, masak; matangmasak : memasak putung : terpaksamasang : memasang; masang berhenti semu: memandang matangga : gajah dengan perangai tertentu matar : mematar, mengikir agar dimaklumi; mataya : menari, berjoget masang ulat: matek : mengeluarkan kesaktian memandang dengan mateng : matang, masak; mateng perangai tertentu agar ati : yang masak baru dimaklumi bagian dalammasem : berbasi, berair matengga : menunggu, menantimaser : menyumpit dengan mathar : serba teratur dan baik paser mathem : puas, senang sekalimasi : masakan, meskipun mathet : menyelaraskan iramamaskumambang : maskumambang; mathi : pusar kuda yang menjadi maskèntar : tanda tabiatnya maskumambang mathuk : cocok, sesuaimasoh : membasuh, mencuci mati : mati; mati branggah :mastaka : kepala, mahkota mati utama; matimastuti : memuji, berdoa kunduran : meninggalmasuh : mencuci, membersihkan saat melahirkan; matimasung : memasung, memberi ngurak : mati karenamata : mata, netra; mata sudah tua renta; mati deruk: jenis rumah adat raga : bertapa; mati tradisional; mata sahid : mati membela dhuwiten : mata agama; mati salah : mati duitan; mata éra : karena hal yang dilarang bolongan keranjang; matianta : sangat mata itik : jenis rumah matil : mematil, menancapkan adat tradisional; mata patil iwak : nama maton : maton, tidak tumbuhan; mata menyimpang kucing : sebangsa matosi : mengkhawatirkan damar; mata lélé : matra : mantra, kata bertuah; tumbuh daun matra kélasa : (tembakau); mata loro mengikut/menurut 89
    • matrap :mengetrapkan memes :lentur, luwesmatswa :ikan memetri :memelihara, merawatmatsya :ikan mempan :mempanmatuh :menaati menahi :membenahi, mengemasimatun :menyiangi ménak :nikmat, enakmatur :berkata menang :menang, unggulmatut :membuat patut menapa :apa; menapi : apamatyanta :sangat, sekali menawa :jika, kalaumau :tadi mencira :terpencil, terasingmawa :membawa ménda :kambingmawar :bunga mawar mendem :mabukmawas :mawas, waspada; mendha :menurut, patuh mawas diri: mendhak :membungkuk, merendah instrospeksi mendhala :lingkaran, tempat, sasana;mawat : memberi; mawat gawé, mendhala giri : nama mawat karya : berbuat corak kain tenunan jahat mendhang : kulit beras yang kecilmawèh : memberi sekalimawelu : kabur, pucat mendhé : istirahatmawi : membawa, dengan mendhek : berhentimawinga-winga : marah besar; mendhem : memendam jajabang mawinga- mendhing : lumayan, mendingan winga : marah besar mendhiri : mandiri, berdikari hingga wajahnya merah mendho : menurut, patuh, taatmawiti : memulai méndhong : mendong, jenis tanamanmayang : bunga pinang mendhung : mendungmayura : burung merak mendut : memantulmeca : berterus terang meneng : diam, tak bicaramecah : memecah menga : terbuka, membukamecut : mencambuk mengalor : ke utaraméga : mega, mendung; méga mengarep : pergi ke depan, maju; malang : awan berarak; mengarep-arep : méga mendhung : mengharap-harap nama gamelan; mengarsa : maju, pergi ke depan; mégantara : coklat mengarsa-arsa : semu hitam (warna mengharap; mengarsani kuda) : memimpinmegar : mekar, berkembang mengastawa : berdoamegatruh : megatruh, jenis tembang mengkana : demikian, begituméjan : batu nisan mengkang : merenggang,mejana : sedang, cukupan merenggangkanmejemuk : 1 majemuk; 2 kenduri mengkéné : demikian, begini bersama sekampung menir : pecahan beras; menirenmelathi : melati lambéné : bibir yangmelaya : mengembara, berkelana capek bicaramémba : berubah rupa, menjalin : rotan menyerupai menjalma : menjelmamembat : memantul; membat menjangan : kijang mentul : bergetar, mentah : mentah memantul-mantul mental : memantulmembut : lunak, gembur mentala : tega, sampai hati 90
    • mentaos : tempuas, nama kayu mestaka : kepalamentas : mentas, terbebaskan mesthi : pasti, tentumentéga : mentega mèstri : beristri, menikahmentes : berisi, berbobot mesu : menahan, mengendalikanmenther : memusatkan pikiran, meta : marah sekali konsentrasi meteng : mengandungmenthès : mentes, berisi penuh miarsa : mendengar, memirsamenthik : 1 mungil; 2 jenis padi; mibah : bergerak menthik ori : jenis miber : terbang, melayang ketela pohon micara : fasih berbicaramenthilas : bersih, terang, jelas midadari : bidadarimenthul : 1 memakai topeng; 2 midak : menginjak gemuk dan segar midana : menghukum pidanamentog : menabrak, buntu mider : mengelilingiméntol : mentol, penyegar midereng : kuat keinginan, dengan hidung giatmentrik : cantrik, murid midhang : bermain-main, berpesiar,menungsa : manusia, orang membayar nazarmenur : bunga menur midhangan : acara widhangmenyak : melewati jalan becek midhanget : mendengarmenyan : kemenyan midhé : menyambung dengamenyang : berangkat, pergi kelopak jantung pisang,mèpèt : mendesak, menekan; membeli daging ketikamerak : merak punya hajat (tidakmérak : menarik hati menyembelih sendiri)merang : batang padi midhet : tidurmérang : membagi midhun : turunmerbabak : berkilauan, bersinar; midosa : berbuat dosa merbabak bang miduwung : menyesal kencana: semburat migena : menghalang-halangi merah bagai emas miguna : bergunamerdi : berusaha, mengajar; mihak : memihak merdi désa: mijil : 1 keluar, lahir; 2 tembang memajukan desa mijilmerdika : merdeka mikara : membuat perkaramerdu : menyenangkan, merdu mikir : mikir, berpikirmerduli : memperdulikan mikul : memikul; mikul dhuwurmeré : suara kera mendhem jero :merem : memejamkan mata; mengangkat nama baik merem melèk : tinggi-tinggi dan membuka menutup mata memendam aib dalam-merga : karena, sebab, jalan dalammersudi : menuntut, berusaha, mil : mil, ukuran jarak melatih mila : makamertapa : bertapa milah : memisah, memilahmerti : merawat; merti désa : milalu : remah, lebih (terlebih) kenduri untuk selamatan dari desa milang : 1 menghitung,mèru : gunung; mèru pancaka membilang; 2 mengajar; : tempat pembakaran milang kori : mayat memasuki tiap pintu 91
    • rumah; milang usuk : mingkar-mingkur : menghindari, bermalas-malasan; mencegah milang-miling : mingkara : melawan, memaksa melihat-lihat mingked : beringsut, bergesermilangkoni : menyenangkan mingkem : terbungkam, tertutupmilar : membelah mingsra : berharga; mingsri :milara : menyakiti berhargamilasa : menganiaya minta : minta, mohonmilenggah : mendudukkan mintaksama : minta ampun, mohonmili : mengalir maafmilu : ikut, turut serta mintar : pergimiluta : membujuk, merayu, minten : masing-masing berupa menjebak minthi : anak itikmimang : akar beringin mintuhu : taat, patuhmimba : keluar mintuna : jodoh, laki-mimbar : mimbar laki/perempuanmimbuhi : menambah minulya : dimuliakanmimi : belakang minum : minummimik : menyusu mireng : mendengarmimis : mimis, peluru miri : kemirimimpin : memimpin miring : miringmimrih : menyuruh supaya miris : kuatir, takutmimring : tipis sekali mirma : berbelas kasihanmina : ikan; minantaka : mirong : nama perhiasan nelayan mirowang : membantu, bertemanminangka : dalam rangka mirsa : melihat, mengetahuiminangsraya : minta pertolongan miruda : lari, melarikan diriminanten : kalau, jikalau mirungga : khususminaraki : duduk, singgah misah : memisahminda : kambing misalin : bersalin, bergantimindah : memindahkan misanan : sepupumindel : diam misaya : menganiayamindeng : memusatkan perhatian misepuh : berlaku sebagai orang tuaminder : rendah diri; minder miser : menggeser liring : selalu misésa : menguasai, memerintah memandang misih : masihmindha : seperti, bagaikan misudha : mengangkat, mewisudamindhah : memindah misuh : memaki-makimindhak : naik, bertambah misuwur : kondang, terkenalmindho : kedua kalinya mitambuh : pura-pura tak tahumindi : pohon imba mitaya : membuat percayamindring : tukang kredit barang miterang : menerangkan, dapur menjelaskanmineb : tertutup mithes : menggilasminengsah : dimusuhi mithet : menekan, menjepitminger : berbelok mithing : menekan, menjepitminggah : naik, ke atas mitra : mitra, kawan; mitraminggat : pergi tanpa pamit darma : kawan karib,minggir : minggir, menyisih teman akrabminggung : bergerak, terguncang mituduh : menunjukkan, mengarahkan 92
    • mituhu : patuh, taat mondhah : mengada-ada, kuti-kutimiturut : menurut, patuh, taat mondhalika : nama bungamiwah : dan mondhoh : melubangi telingamiwaha : mengawinkan mondhok : mondok, kosmiwal : menampik, menolak mondhong : memondongmiwir : mengurai mongah : menipumiwiti : memulai monga-mangu : ragu-ragu, bimbangmiyaga : pemain gamelan monggang : monggang, jenismiyagah : mengerjakan dengan mongkog : berbesar hati duga kira monjo : melebihi sesamanyamiyak : membelah mono : begitu, demikianmiyambak : mengerjakan sendiri monté : manik-manikmiyangga : menyangga monyèt : monyetmiyara : memelihara monyong : menjorok, memanjangmiyarsa : mendengar, mopo : tidak mau mengerjakan, menyaksikan mogokmiyat : melihat, tampak, tahu mor : kumpul, campurmiyata : mengajar mori : kain putih pembungkusmiyatani : boleh dipercaya mayatmiyos : keluar, pergi morong : morong, wadah airmiyup : berteduh morot : melorot, turunmiyur : bergoyang, tak kuat mos : borosmlaku : berjalan mot : muat, isimlathi : bunga melati moté : manik-manikmlinjo : melinjo, jenis tanaman motha : kain mota, kemahmobah : bergerak, berubah motong : memotongmohita : susah, bingung moyang : nenek moyangmojar : berkata mubal : menyalamoksa : muksa mubed : membelitmola : meniru, mencontoh mubeng : berkelilingmolah : bergerak muber : memburumolang : pedagang ternak mubyar : berkilauan, bercahayamolèk : indah, cantik, jelita, mucal : mengajar bagus mucang : makan sirihmolèr : memanjang dan mucap : mengucap melingkar mucuk : ke puncakmolih : pulang, kembali muda : mudamomohan : benda bekas, barang sisa mudal : keluarmomol : 1 lunak, empuk; 2 mudangkara : kepala batang jagung untuk mudani : menelanjangi pakan ternak mudgara : palu, martilmomong : mengasuh, mengemban mudha : muda; mudha dama :momor : campur; momor sambu bodoh lagi hina; mudha : turut bersama-sama pangarsa : ketua muda menyamar mudhar : menggelar, membeberkanmomot : memuat mudheng : mengerti, mengetahuimona : diam, membisu; mudhun : menurun monabrata : bertapa muga-muga : semoga membisu mugag : memutus pembicaraanmoncèr : moncer, cemerlang, mugen : paham berkilauan muges : memenggal 93
    • mugi : semoga mumpuni : mumpuni, menguasai,mugut : memotong ujungnya ahlimuhun : menangis mumpyar : bercahaya (intan)muhung : hanya, cuma mumut : empuk sekalimuja : memuji, berdoa munah : memusnahkanmujang : membujang, mengabdi munakawan : menjadi punakawanmujangga : berlaku sebagai pujangga muna-muni : pembicaraan, suara,mujuh : meminta uang kata-katamujuk : membujuk muncang : menghempaskan jauh-mujung : tidur, berbaring jauh berselimut muncar : berkilauan, memancarmujur : mujur, beruntung munci : gundikmuk : wadah minuman yang muncrat : memancar besar muncul : muncul, timbulmuka : muka muncung : moncongmuksa : membesar mundang : mengundang, memanggilmukti : mulia, luhur mundhak : naik, meningkatmukul : memukul mundhi : memundimukun : mangkuk tertutup mundhing : kerbaumula : mula, maka; mula buka mundhut : membeli : pada mulanya; mundrawa : menyembah mulasara : menganiaya mundri : puting susumulang : mengajar mundul : agak bengkakmulanguni : menyenangkan mundur : mundurmular : menangis mung : hanyamulas : melukis mungel : berbunyimulat : melihat, memandang; munggah : naik, meningkat mulat tèngè : sangat mungguh : tempat, letak rindu mungil : mungilmulé : pulang mungkar : mungkar, keburukanmulèh : pulang mungkasi : mengatasi, menyelesaikanmulek : asap yang mengepul mungkat : bangkitmules : mules, sakit perut mungkir : mungkir, menyangkalmulet : berbelit-belit mungkur : membelakangimulih : pulang, kembali mungsuh : musuhmuluk : terbang mungu : membangunkanmulur : memanjang, molor mungup : menyembul, menjulurmulus : mulus mungut : memungutmulut : mulut muni : bunyi, bersuaramulwa : buah mulwa munjer : memusatmulya : mulia, bahagia; munji : menjulang mulyawan : orang yang munjuk : menghaturkan mulia munjul : melebihimumbul : naik ke atas, terbang munjung : mempersembahkanmumet : mumet, pusing, sakit muntab : marah, murka kepala muntu : memintalmumpang : menang munyer : pusingmumpet : mampet, tersumbat munyuk : kera kecil, anak keramumpluk : mengelompok mupadrawa : menghukummumpung : mumpung, senyampang mupak : lapuk 94
    • mupakara : merawat, menjaga, murwa sarira : mengasuh berdandanmupu : mengadopsi anak murwat : kuat, mampumupur : berbedak muryani : memandangmupus : menyerah, pasrah musara : mengikat, memborgolmuput : sampai pada ujung muser : memusatmura : pergi, hilang musna : musnahmurad : arti, maksud, kemaluan muspra : mubazir, sia-siamurah : murah mustaka : kepalamurak : menyembelih musthi : memegang, memasangmurakabi : bermanfaat bagi semua musthika : 1 mustika; 2 kepala;murang : kurang, menyimpang; musthikaning kidung : murang kara : nama syair menolak, menentang musuh : musuh perintah; murang musus : mencuci beras krama : tidak sopan; mut : kulum murang marga : mutah : muntah menyimpang jalan tidak muter : memutar taat aturan; murang mutih : berpuasa mutih sarak : menyimpang mutik : memetik, memotong ketertiban, kurang ajar; mutiyara : mutiara murang tata : tidak mutlak : mutlak, pasti sopan mutuhaké : membuat utuhmurat : habis sama sekali, mutung : putus asa kemaluan mutus : mengambil keputusanmurba : menguasai; murba muwah : lagi, dan, serta wasésa : menguasai; muwun : menangis murba wisésa : muwus : berkata, berbicara menguasaimurca : hilang, musnahmurcat : hilang, matimurcita : pingsan, berbicaramurda : kepala, pemukamurih : supaya, agarmurina : menaruh belas kasihanmuring : marah, murkamurni : murni, aslimuroni : menyebabkan mabukmursal : ugal-ugalanmursita : berkatamurti : perawakanmurub : menyalamurud : menyingkir, meninggalmurugi : menghadirimuruhita : berguru, mengabdimuruk : mengajari, menasehatimurung : murung, bersedih hatimurus : sakit perutmurwa : memulai; murwakala : meruwat dengan wayang lakon Batara Kala; 95
    • nalika : ketika; naling tarung : bunyi vokal “o”N naluhi naluri : membosankan, menjemukan : naluri, insting nam : anyam; nam-naman :naas : naas, sial anyam-anyamannadi : urat nadi nama : nama; nami : namanadya : air naming : hanya saja, cuma;nadyan : meskipun namong : hanya, cumanaga : naga, ular; nagabanda : nampa : menerima nama tembang gedhe; nampan : baki nagagini : ular namper : menempeleng betina; nagakusuma : namudana : main isarat, memakai nama tembang gedhe; lambang nagapuspa : bunga namung : hanya, cuma nagapuspa; nanah : nanah, darah putih yang nagapuspita : nagasari, membusuk jenis makanan; nanakan : masak betul, tanak nagasantun : jenis nandangi : mengerjakan, melakukan makanan; nagasari: nander : mengejar dengan cepat nagasari, jenis makanan; nandhak : berjoget dan menari nagasasra : nagasasra, nandhang : mengalami, terkena jenis pamor keris nandhani : menandakannagara : negara nandho : mengangkat dengannagih : menagih, menarik tandu hutang; nagih janji : nandhu : mengangkat dengan menuntut janji; nagih tandu pati : membalas nanduk : bertambah kematian nandur : menanamnagri : negeri, negara nanggap : menganggapnahan : demikian, menahan nanggel : menanggungnahas : naas, sial nanging : tetapinahen : demikian, lalu nangis : menangisnaja : jangan napa : apakahnajam : bintang, perbintangan napas : napasnajan : meskipun, walaupun naptu : angka-angka pada hari,naji : tumbuh taji (ayam) bulan dan tahunnak : anak, putra; nak dulur: nara : hal, keadaan; naradipa, saudara sepupu naradipati, naraji : raja;naka : kuku narapati : raja;nakal : nakal narapraja: pegawai,nakar : menakar pekerja, buruh; narapwannakir : membuat takir : supaya; narakarya :nakoda : nahkoda, pengemudi pegawai, pekerja, buruh; kapal narakusa, narakuswa :nakoni : menanyakan, menanyai orang (tanah) istimewanala : hati, perasaan milik raja; naranata: raja;nalangsa : nelangsa narawantah : terkenal,nalar : nalar, pikiran tenar, termasyhur;naléndra : raja, penguasa narawara : 96
    • hulubalang, pahlawan; nawung kridha : halus narawata: tersiar perasaan hingga mengerti merata tiada henti; perasaan orang lain; narawita: milik raja nawung rudatin, (sawah, desa, dll); nawung turida : susah, naréndra, naréswara : sedih raja; narénsdra mahisi, nawur : menyawur, menebarkan narèswari : permaisuri naya : tingkah laku, kelakuan,naraca : neraca politik, pimpinannarah : terserah, menurut nayab : pencuri yang masuk ke sekehendak orang rumah pada siang harinarang : menggantung di tempat nayaga : pemain gamelan, ahli yang tinggi kerawitannararya : raja nayaka : aparat, pegawai, pamongnarpa, narpati : raja prajanarya : menawarkan nayoh : berusaha agar diberinaryama : hulubalang firasat/alamat dalamnasa : hidung mimpinasika : hidung negara : negaranasiki : membedaki nèm : muda, tarunanastiti : teliti, cermat nembah : menyembahnata : 1 raja; 2 menata néndra : tidurnatab : terbentur neng : heningnatah : melubangi dengan tatah nengga : menunggunatar : memberi pelatihan nenggak waspa : bersenggukannatas : penuh, selesai, menangis sempurna nenggala : nenggala, pusakanaté : pernah Baladewa berbentuknati : bersahaja, lurus, tulus tombaknatkala : ketika nenggalangi : menghalang-halanginatmata : memandang nènggané : jikalau, sekiranya,natoni : melukai umpamanatos : pernah nénja : berak, buang air besarnatpada : menyembah, sujud, nepak : menyediakan takhluk népang : mendepak, mengepak,natur : mendukung agar anak menendang agar kencing/berak neptu : angka perhitungan padanawa : sembilan hari, bulan dan tahunnawala : surat; nawala patra : Jawa surat, tulisan nepung : mengenalkannawan : menawan nerbuka : membuat terbukanawang : terbang, melayang, netes : menetas memandang; nawang niaya : aniaya sasi : memandang niba : menjatuhkan diri rembulan; nawang nigas : memangkas, memenggal wulan: memandang niksa : menyiksa, menganiaya rembulan; nawang sari niku : itu : melihat ke inti nila : nila, biru (hakikat) nilad : mencontoh, menirunawung : mengumpulkan, nilak : berbekas, membekas mengarang, menggubah; 97
    • nilakrama : bertanya, menegur nirna : menghilangkan dengan hormat nira : 1 akhiran nya; 2 airnilanggu : cacing nirada : mendungnilapracandha : angin ribut, topan niru : menirunilar : meninggalkan nirwana : nirwana, surganilas : membekas, menyisakan nis : hilang, pergi, tidak;nilawarsa : hujan bercampur angin nisakara : bulan; niscalanila-werdi : nila yang terbaik : kuat sekali, taknilem : 1 menyelam; 2 bergerak; niskala : menidurkan tak ada halangan, selamat;nilep : menilep, niskara : sekarang, menyembunyikan semuanya; niskarana :nimita : sebab, karena tidak bersebab, taknimnaga : sungai beralasannindita : tidak bercela, mulia, niscaya : pasti, niscaya, tentu terutama nisih : menyisih, menyingkirnindya : sempurna nisip : menyisipningan : tetapi nisir : menyisir, mengiris tipisningas : memangkas, memotong nisita : tajam, pandai, cerdasninggal : meninggalkan nistha : nista, hina, rendahninggil : meniggi nisthura : bengis, kejam, tak punyaningrat : bangsawan, darah biru kasihannini : nini, panggilan untuk niswasa : napas putri, nenek niti : meneliti; nitèni :nipah : nipah, jenis pohon meneliti, memperhatikannipar : membersihkan, nitih : naik (kendaraan) meratakan nitik : meneliti, melihatnipis : susut, berkurang, makin nitiman : bijaksana, wicaksana tipis nitir : memukul terus-menerusnipuna : pandai, bijaksana nitis : menjelma, masuknir : tidak, bebas; niradara: nitra : netra, mata tidak dengan sopan, niwanda : sebab, karena kurang ajar; nirantara: niyaga : penabuh gamelan tidak berapa lama lewat, niyaka : pegawai, pekerja, aparat sebentar; nirasa : tidak nohan : nama hari ke-4 dalam enak, tak ada rasanya; hitungan Jawa nirsraya : melajang, nom : muda; nom-noman : tidak kawin, membujang; pemuda, taruna nirbawa: tak nonton : menonton, melihat berwibawa; nirbaya: nrima : menerima, bersifat tidak bahagia; nirbaya, menerima apa adanya nirbita : lepas dari mara nugraha : anugerah, karunia bahaya; nirdaya : hilang nuhun : memohon, meminta tenaga; nirdon : tiada nujum : nujum, perbintangan, hasilnya, gagal, urung, falakh tak berguna; nirmala : nukma, nuksma : menjelma selamat, lepas dari nulad : meneladani; nuladhani: kecelakaan; nirwèsthi: meneladani tidak takut bahaya; nulahi : berpengaruh kepada nirwikara: tak berubah, nulak : menolak tabah, berani nular : menular, berjangkit 98
    • nulis : menulis nunjang : 1 menunjang; 2nulung : menolong memberi bonusnulup : berburu burung dengan nunut : menumpang, ikut tutup nupiksa : memeriksanulya : lalu, kemudian, lantas nuraga : yang memerintah/numbak : menombak, menusuk; menguasai, rendah hati numbak tambuh : nurun : meniru; nurunake : pura-pura tidak tahu melahirkan keturunan;numpang : menumpang; numpang nurun sungging : karang : orang yang meniru sama betul menumpang di kebun nurut : menurut, taat orang lain; numpang nusa : nusa, pulau; nusa Jawa : nusup : orang yang pulau Jawa; nusantara: menumpang di rumah nusantara, pulau-pulau orang lain; numpang yang berjajar rembug : usul nuswa : nusa, pulau; nuswapadanumpek : tumpah : nusantara, pulau-pulaunumpeng : selamatan dengan yang berjajar tumpeng nut : nut, ikut, menurutnumpes : menumpas nuthuk : memukulnumplak : menumpahkan nutu : menumbuk; nutu pari :numpu : berburu menumbuk padinumpuk : menumpuk nutup : menutupnumusi : menjadi kenyataan nuwala : suratnundaka : menyuruh, menugaskan nuwawa : titip, bertitip kepadanundha : menunda nuwun : memohon, meminta,nundhung : mengusir permisi; kula nuwun :nunggak : menunggak permisi; nenuwun;nunggal : menyatu; nunggang(i) : meminta, berdoa; nuwun mengendarai; mawon : maaf saja; nunggangtaya : panuwun : 1 menghina permohonan; 2 kayununggu : menunggu bubungan rumahnungka : kedatangannungkak : menginjak dengan tumit; nungkak krama : berlaku tak sopan, cerobohnungkeb : menutupi dengan bakul, mengepung lalu menangkapnungkul : takluk; nungkul aris : takluk dengan baik-baiknungsa : nusa, pulaunungsang : melintang pukang; nungsang jempalik : mencari nafkah dengan susah payahnungsung : memberi; nungsung warta : mohon beritanungtun : menuntun 99
    • olèh : oleh-oleh, buahO omah tangan : rumah; omahan : selalu di rumah; omah-omah : membangun rumah tangga; pomahan :obah : bergerak; obah-osik : perumahan bergerak-gerik oman : sisa, bagianobat : obat, jamu; obat-abit : omba : lebar, luas, jembar diayun-ayunkan; mobat- ombak : ombak, gelombang mabit : terombang- ombé : minum, menenggak air ambing omong : mengomong, bicara;obong : bakar omong kosong : omongobor : obor, pelita; obor kosong, nonsens, bicara giring : pengayom, tanpa makna, basa-basi pelindung; sambung ompak : 1 awalan pada lagu obor : penguburan lancaran; 2 batu jenazah yang kemalaman penyangga tiang sehingga perlu diterangi ompok : sengkuap dengan obor omprot : bersemburan, bertaburanobos : omong kosong, onar : kacau, geger, resah membual oncat : lari, pergi, tinggalobrog : jenis permainan anak oncé : karangan, gubahanobyok : cucian secara bersama- oncèk : kocek, kupas, buka sama oncèn-oncèn : untaian, susunanobyong : setuju, sepakat, oncèng : selalu bertanya sependapat oncèr : paparan, jelas, keteranganobyor : berkilauan, menyala- oncog : berjalan cepat dengan nyala, bersinar terang tujuan yang pastiodor : jenis permainan anak oncom : jenis tempe yang terbuatogah : ogah, tidak dari kacang tanahokèh : banyak, berjenis-jenis oncong : nyala, sulut, suluh, sinarokol : kekuatan otot, badan, oncor : 1 obor, pelita; 2 fisik mengoncori, memberi airolah : masak, mematangkan (sawah)olan-olan : jenis ulat ondhan : waktu luang, jeda,olèh : 1 boleh, diijinkan; 2 istirahat mendapat; olèh aja : ondhang : undang-undang, tarik ulur; olèh ati : pengumuman, publikasi kesenangan, gembira; oneng : gelisah, sedih, susah olèh dadi : asal onta : unta, jenis binatang gurun jadi, berhasil; olèh gawé ontang-anting : anak tunggal : 1 mendapat tugas, ontèl : jantung pisang pekerjaan; 2 onten : ada, berada mendapatkan yang onté-ontéyan : untaian, rangkaian dituju; olèh pepati : ontong : kecewa, sedih, gelisah, duka-cita; olèhan : 1 jengkel sering mendapat ontor : siram, guyur keberuntungan; 2 ontran-ontran : geger, kekacauan mudah dipinjami; olèh- ontong : jantung pisang onya : singkir, pergi, hindar 100
    • onyok : tawaran yang berlebihan, vulgar,onyol diperlihat-lihatkan : tonjol, memperlihatkan, menunjukkan Pora : tidak pacak : dandan, berhias; pacakori : jenis bambu baris : menata barisan;orong-orong : jenis binatang tanah pacak gulu : gerakanosada : usada leher dalam menari atauosadi : usaha, jamu jogetosik : gesek, ganggu pacangan : tunanganotot : otot, urat paceklik : musibah kesulitan bahanowah : berubah, berganti pangan secara massal pacima : barat; pacimotara: barat daya pacir : porak-poranda, berceceran pacuh : larangan, tabu pacul : cangkul; pacul bawak : tungkai cangkul; pacul gowang : jenis rumah tradisional; pacul jejeg : cangkul sejenis tembilang; pacul slandhok : cangkul yang semuanya terbuat dari besi; pacul unet : cangkul sejenis tembilang pacung : usulan untuk dipilih pada : 1 kaki; 2 bait padaka : kalung, hiasan leher padamarga : jalan kecil, lorong padamelan : pekerjaan, karya padangan : tempat menanak nasi padarakan : rakyat jelata padha : sama padhak : tempat pembuatan garam padhalangan : pedalangan, seluk- beluk yang berkaitan dengan wayang dan dalang padhang : terang, bersinar padhar : jemur, dipanasi padharan : perut padhas : batu cadas, batu karang; padhas lintang : batu bintang padhati : pedati padhé : berbeda, berlainan, tidak sama padhek : dekat 101
    • padhem : padam, mati pajang : hiasan, pajanganpadhépokan : asrama, perguruan pajaran : pelajaranpadhet : padat, rapat pajaratan : makam, kuburanpadhi : padi pajeng : laku, terjualpadhidhing : musim dingin paju : baji, sejenis kampak; pajupadhilan : sapi pejantan pat, paju telu : segipadhiyan : api penghangat, dian empat, segi tigapadho : layar perangkap pajuk : bercahaya, bersinarpadma : bunga teratai; pama pajurungan : pemujaan éndra : bunga teratai pak : panggilan untuk bapak; gunung; padmana: hati pakdhé : uwa, kakak yang gembira; laki-laki dari bapak/ibu padmasana : tahta, pakaja : bunga teratai singgasana pakakas : perkakas, perabotpadmi : permaisuri; padni, pakal : mata pencaharian patni : permaisuri pakapti : kemauan, kehendakpados : mencari pakara : perkara, problempadu : cekcok, berselisih; padu pakardi, pakarti : pekerjaan, don : cekcok, berselisih penghidupanpaduka : paduka, anda, kamu pakatik : abdi, pelayanpadunungan : tempat, wilayah, pakèl : jenis buah mangga daerah pakem : pedoman bakupadupan : tempat membakar dupa pakemit : azimatpadureksa : pojok rumah pakèn : segala perintahpaès : hias, dandan; paèsan : pakenira : kamu, anda kaca berhias pakéring : penghormatanpaga : para-para pakerti : tingkah laku, watakpagagan : huma, ladang pakéwuh : segan, engganpagah : tetap, stabil pakis : pakis, jenis pohon pakupagas : pangkas, potong, kitan pakiwan : tempat yang dianggabpageblug : musibah, bencana kiri, jarang dilewatipageh : tetap, tak berubah, stabil pakiwèn : persinggahan sementarapagéné : mengapa, apa sebab pakolèh : perolehanpager : pagar pakon : perintah, instruksipagering : musibah, wabah pakra : pantas, patutpagon : kokoh, kukuh paksa : paksapagongan : tempat menyimpan paksama : ampun, maaf gamelan paksi : burungpagowong : gelap karena gerhana pakta : bapak tuapagriyan : perumahan paku : pakupagupon : rumah merpati pakuwon : pesanggrahan,paguron : perguruan peristirahatanpagut : bersua, berjumpa pala : biji pala; palapaham : 1 paham; 2 aliran gumantung : buah-pahat : ukir buhan yang bergantungpailit : bangkrut, jatuh rugi (mangga, dll); palakarta :paing : nama hari dalam rampung; palakarti : kalender Jawa perlengkapan; palapait : pahit; pait getir : suka- kependhem : biji/buah duka yang terpendam dalampajagan : tempat penjagaan tanah (ketela, dll); 102
    • palakerti : pamarta : yang memberitakan, juru perlengkapan, perkakas; pengabar pala kesimpar : buah- pamasa : raja, ratu buahan melata pambayun : sulung, anak pertama (semangka, dll); pamèr : pamer palakirna: buah-buhan pamit : pamit, ijin yang bergantung; pamong : pamong, aparat desa palakitri : buah- pamor : wibawa buahan di pekarangan; pamot : muatan palakrama : menikah; pampet : mampet, berhenti palakrami : menikah; pamrih : pamrih, harapan, palamarta : tabiat baik; keinginan palawija : tanaman pamugara : pramugara; pamugari : pangan selain padi di pramugari sawah pamuja : pemujaan, doa, semedi;palagan : medan laga sanggar pamujan :palaku : kuli, pegawai, karyawan tempat semedi, pura;palal : pahala, anugrah, karunia pamuji : doa, semedi,palambang : perlambang pujianpalana : pelana (kuda, gajah) pana : terang, jelas; panakawanpalandang : pelayan pengantin : panakawan, abdi;palang : palang panakrama : bakti,palangan : larangan penghormati; panamayapalangka : kursi, dampar : janjipalar : minta, ambil panas : panaspalastra : meninggal panata : aturan, penata;palaur : mau-maunya panatagama: pemimpinpalèlèr : hadiah pakaian bekas agamapalem : pohon palma panca : panca, lima; pancabakahpaleng : pusing : perselisihan;pali, pepali : wejangan, pesan pancabaya : halangan,palibaya : kaum, golongan, rintangan; pancadriya: kelompok panca indra; pancakaki :palihara : gangguan, huru-hara pengetua di desa;palilah : ijin, restu, perkenan pancakara : perang,paling : paling, puncak perselisihan; pancanaka:paliwara : berita nama kuku Bima;palsu : palsu, semu, tiruan pancaniti : namapalu : palu, martil bangsal di kraton;paluh : lumpur pancaruba: peralihanpalupi : contoh, tauladan musim; pancasila: limapalyas : penolak sila, lima dasar;pama : upama, seandainya pancasona: nama ajipamadya : penengah Rawana; pancawara :pamah : kunyah lima arah mata angin;pamali : larangan, pantangan pancaweda: lima ajaranpaman : paman, adik laki-laki pancad : pancat, landasan ayah pancak : terima, tangkap; pancakpamanggih : pemikiran suji : pagar besipamardi : pengajar pancaka : pembakaran mayat pancal : pancal, tendang 103
    • pancama : yang kelima pandung : maling, pencuripancèn : memang panedah : petunjukpancer : pusat panedha : 1 makanan; 2panci : panci permintaanpancik : pancatan, landasan panedya : petunjukpancilak : berlompatan, tak sopan panegar : pelatih kuda tunggangpancing : pancing panèk : panjat, dipanjatpancong : centong besar panekar : kebayanpancur : memancur paneksi : uang saksipancuran : pancuran panelah : sebutan, namapancurat : memancur, bersirat panembahan : junjungan, yangpandadar : penguji disembahpandam : dian, pelita panemu : pendapat, usulpandawa : pendawa, lima panèn : panen bersaudara panengah : penengahpandaya : nelayan, pencari ikan panengen : yang di kananpandek : tetap panenggak: kedua, leherpandel : pandel, bendera panèwu : panewu, camat lambang pang : cabang, dahanpandeng : memandang, melihat pangajeng : pemuka; pangajeng-pandhak : cebol, kerdil ajeng : harapan,pandhan : daun pandan keinginanpandhapa : pendopo, balai; pangaji : harga, penghargaan; pandhapi : (ing.) pangan : pangan, makanan pendopo, balai pangapura : maaf, ampunan;pandhawa : anak 5 lelaki semua; pangapunten : (ing.) pandhawi : anak maaf, ampunan 5 perempuan semua pangarsa : pemuka, pembesar;pandhé : 1 pandai; 2 pandé besi pangarsa-arsa : harapan,pandhéga : pemimpin keinginan; pangarsi :pandhékar : pendekar, jawara pemuka, pembesarpandhiran : bercakap-cakap pangèstu : restupandhita : pendita, brahmana panggèh : bertemupandho : mengajukan kedua belah panggeh : tetap, tiada berubah tangan untuk menerima panggel : pendek lehernya sesuatu panggeng : kekal, tetappandhok : tempat kediaman yang panggih : bertemu, berjumpa tetap panggil : panggil, janjipandhosa : peti mayat, keranda panggul : pikul, gotongpandhuk : bertemu, berjumpa, panggulu : anak yang kedua berdamai panggya : bertemu, berjumpapandhuta : mega, mendung pangkaja : 1 sinar, cahaya; 2pandika : pembicaraan, perkataan telapakpandon : laku pangkat : pangkatpandonga : doa, puji pangku : cara mematikan hurufpanduk : laku, cara berbuat dalam tulisan Jawapanduka : paduka, tuanku pangkur : pangkur, jenis tembangpandulu : penglihatan, mata panglima : panglima, pemimpinpandum : pembagian, anugrah, perang karunia pangling : lupa rupa 104
    • pangluh : melengkung, mentiyung panjer : nyala terus; panjer ésuk :panglus : penghalus bintang yang menyalapangot : pisau, lading, sabit sampai pagi hari; panjerpangran : 1 pangeran; 2 Tuhan soré : bintang yangpangrèh : pemerintah, aparat; menyala sejak menyala pangrèh agung : sore hari pejabat besar; pangrèh panji : bendera kecil; panji luhur : pejabat tinggi; klanthung : pangrèh praja : pejabat pengangguran; panji- negara panji : benderapangu : sebentar panjidhur : jidur, tabuh, kandangpangul : ujung tanah kedokan besarpangulu : penghulu; pangulu panjing : masuk banyu : pegawai panjor : dasar pedoman, pokok- pengairan pokok pedomanpangupa : hal mengenai; panjrah : tersiar merata, tersiar pangupaboga : hal dimana-mana mencari makan; pantaka : mati, wafat pangupajiwa : hal pantang : pantang usaha kehidupan; pantara : antara pangupakara : hal pantaran : sebanding, sebaya perawatan, panté : pantai pemeliharaan; pantèg : kuat, kukuh, tahan pangupaksama : hal pantèk : pasak pengampunan; pantèn : engkau panguparengga : hal pantes : pantas penghiasan pantha : bagian, potonganpangur : pangur, pemotongan pantheng : pandangan menyatupanibasampir : pemberian dari panti : panti, rumah pengantin laki-laki pantun : padi kepada perempuan panu : panu, penyakit kulitpanicil : cicilan panuduh : petunjuk, penuntun;panida : kapur nuduhi : memberipaniganan : cerana, tempat sirih petunjukpanigraha : pemberian panuhun : permohonan, permintaan;panika : pena, ballpoint nuhun sewu : permisi,panil : bagian pintu maafpanili : panili panuju : terarah, tertuju; nujupaningron : hari naas (yang ke-5), prana : berkenan hari paringkelan panukma, panuksma : penjelmaan,paningset : pengikat yang erat titisanpanjalin : penjalin, rotan panutan : panutan, contoh, teladan;panjang : panjang; panjangan : manut : menurut; nunut upeti; panjang ilang : : ikut, numpang daun kelapa muda yang panutup : penutup dianyam sebagai wadah panutur : penutur makanan untuk kenduri panuwun : 1 permintaan,panjangka : perkiraan, dugaan permohonan; 2 kayupanjara : penjara, rumah tahanan bubungan rumah; kulapanjel : ganjal, galangan nuwun : permisi, mintapanjenengan : engkau, kamu, kalian izin mau masuk rumah 105
    • orang lain; nuwun sewu parah : parah : permisi, maaf parai : buah parai, parepanyuwun : permintaan, parak : datang, hadir, mendekat permohonan parakan : kedatangan, kedekatanpaoman : bilik tempat bersemadi parama : yang terutama, terindah;paos : pajak, panjang, beda paramadiwa : surga;paotan : alat untuk meruncingi paramakawi : ahli syair;papa : sengsara, kesulitan, paramaresi: begawan, menderita pendita; paramasastra :papag : jemput, temui, jumpai; ahli sastra; paramatatwa : mapag : menjemput kenyataan yang luhur;papah : papah, pondong, tuntun; paramarta : adil, papahan : tuntunan pemurah, ampunan;papak : sejajar, sama ujungnya paramastri: bidadari;papaka : 1 pemburu; 2 siksaan paramastuti : ahlipapal : patah, cuwil ibadah; paramèng basa :papan : papan, tempat ahli bahasa; paramèngpapar : jelas, rata kawi : ahli syair;papas : jumpa, temu paramèsthi : dewa yangpapasan : berjumpa, bertemu mulia; paramèswara :papat : empat raja; paramèswari :papras : patas, cuwil, gugur permaisuripapreman : tempat tidur paramita : kesempurnaanpapriman : mengemis parampara : juru penerangpapringan : himpunan bambu paramudita : lebih luas, baik,para : 1 bagi; 2 para; bijaksana, alam semesta; paracampah: suka paramudya : baik, mencela, menghina; bijaksana; paramusésa : paracidra : jajahan yang luas, alam pengkhianat, pendusta; semesta paradata : jaksa; paran : arah, tujuan; paran parahita : berguru, tutuh(an) : tertuduh, mengabdi; parajaya : terdakwa; paran baya : salah, kalah; parakarta : apakah gerangan; selamat, sehat; parandéné : parakasak: pemberian, apalagi; paran para : hadiah; parakirna : juru penerang buah-buahan pohon; parang : parang, senjata; parakrama : kawin, parangmuka : menikah; paranyai : penjahat, maling, musuh; abdi wanita di istana; parangrusak : motif parapadu : sengketa, batik berselisih; parasama : pararapan : dahi pilih kasih; parasatya paras : 1 wajah; 2 (di-i) : : teman; paratantang dikelupas : suka menantang, suka parasdya : niat, maksud, kehendak berkelahi; parawadulan parastra : mati, wafat, gugur : juru sandi; parasu : 1 kapak, parang; 2 parawanten : sesajian gunungparab : nama parat : sebangsa patriparaga : pelaku paratra : mati, akhirat 106
    • parawan : perawan, gadis paritrana : pertolongan,parawasa : dibunuh, disiksa perlindungan; paritusthaparbata : gunung, bukit : senang, girang, puas;parcaya : percaya pariwanda :pardata : perdata penghinaan, celaan;pardi : terdidik, tekun bekerja pariwara : berita, warta;pardika : arti, makna paripasa : paksaparek : dekat, akrab paridan : sebangsa kerekan layarparekan : yang dekat pariga : gada, danda, belantanparem : param, obat olesan parigi : sumur, tambak, mata airpareman : tempat tidur parikan : syair, pantunparemas : bersulaman benang pariksa : periksa emas paring : memberipareng : 1 bersama; 2 permisi paris : sebangsa perisaiparéntah : perintah, instruksi parma : anugrah, karunia;parepat : 1 keempat; 2 abdi, parman : belas kasih pengiring Tuhan; parmana :parepatan : 1 perempatan; 2 rapat, waspada, tekun, teliti, perundingan, sempurna; parmata : musyawarah permata; parmati :pari : 1 padi; 2 hal, mengenai; tekun, teliti, waspada paribasan : paro : separo, setengah peribahasa; paribawa : parol : kata-kata untuk saling wibawa, pengaruh; berjanji paributa : dihina, paron : 1 landasan untuk dihinakan; paricara : menempa; 2 setengah abdi, hamba (laki-laki); parpatan : perempatan, silang empat paricari : abdi parsa : gunung perempuan; parigraha parsada : persada, istana, gedung, : 1 rumah; 2 istri, candi, bumi suami; 3 menyentuh; parsudi : mencari, upaya, usaha parihasa : penghinaan, parswa : lambung (kaki) gunung celaan; parikena : partala, pertala : bumi, tanah cocok, berkenan; partana : pembicaraan, parikrama : sambutan, musyawarah penghormatan; parti : hal, mengenai; partidésa parikudu : mau sekali, : selamatan desa; seharusnya; parimaha : partikelir: partikelir, besar; parimarma, swasta; partisara : parimirma : piagam, ijasah kemurahan, belas kasih; partima : mencari paripadu : seharusnya, paru : paru-paru mau sekali; paripaos: paruh : separo, setengah peribahasa, ungkapan; parul : kata-kata, untuk saling paripeksa : terpaksa, berjanji seharusnya; paripolah : parung : jurang yang tak begitu bertingkah polah; dalam paripuja: parupuh : dipukuli, dipangkas, penghormatan; ditutuh paripurna : paripurna, parusa, parosa (di-) : dipaksa, sempurna, pensiun; diperkosa 107
    • parusya : kasar, bengis malam; pasaraya: pasarparwa : bagian, episode besarparwata : gunung, bukit; parwita pasatan : 1 handuk; 2 tempat yang : 1 asal mula, mula- kering mula; 2 gunung pascima : baratpas : pas, tepat, sesuai paser : damah, anak damah,pasa : puasa sumpitpasagi : berbentuk persegi; pasik : fasik, tak beragama pasagi kubuk : kubus; pasir : 1 pasir; 2 samudra; pasir pasagi bata : persegi wukir : lautan dan panjang (seperti bata); pegunungan pasagi miring : belah pasirah : kepala ketupat, jajaran genjang pasiran : tempat yang berpasirpasah : pasah, penghalus kayu pasisir : pesisir, tepi lautpasaja : sederhana, bersahaja paso : pasu, jambang,pasaji : sesaji jambangan tempat airpasak : pasak pasowan : waktu untuk menghadappasaksi : saksi pasrah : pasrah menyerah; pasrahpasal : pasal bongkokan : menyerahpasalatan : tempat sholat tanpa syarat; pasrahpasalin : tempat ganti, kamar pas ngalah : pasrah,pasang : 1 pasang, memasang; 2 mengalah pasang surut; pasang pasrangkara : menegur, berkata aliman tabé : mohon dengan manis muka ijin, permisi; pasangan pasrèn : 1 perhiasan; 2 bilik : 1 pasangan, jodoh; 2 tengah pasangan dalam huruf pasri : asri Jawa untuk mematikan pasthi : pasti, tentu huruf di depannya; pasu : 1 batang hidung; 2 pasang angkuh : binatang, hewan sombong, congkak; pasupati : panah milik Arjuna pasang gendéra : pasuryan : muka, perangai mengibarkan bendera patah : patah, potong, putus ; pasang giri : pataka : jahat, durhaka sayembara; pataksi : pertanyaan pasangliring : patala : alam (dunia) di bawah mengerling, menjeling; bumi pertala pasang grahita (-cipta) patang : empat, berempat; patang : menggunakan indra; aring : dinding untuk pasang rakit : susunan, sekat kamar tengah; struktur, pengaturan; patang atus : empat pasang ulat : ratus; patang ewu : menggunakan bahasa empat ribu; patang simbol; pasang semu : puluh : empat puluh; menggunakan bahasa patang yuta : empat juta simbol; pasang walat : patangèn : tempat untuk bangun mengenakan tulaknya patani : 1 petani; 2 tempat tidurpasanggrahan : pesanggrahan, patapan : pertapan tempat istirahat patar : patar, kikir besarpasar : pasar, tempat jual beli; patarana : tempat duduk pasar malem : pasar patembaya : sayembara 108
    • patèn : pasti, pengakuan; hak pawitra : jernih, suci, bersih patèn : atas suatu karya pawiyatan : pendidikanpater : pemimpin agama pawon : dapur nasrani pawong : orang; pawongan :pathèk : patek, jenis penyakit sosok seseorang; pawong kulit mitra : sanak famili,pathet : tinggi rendah nada saudarapathi : pati, sari pawuhan : keranjang sampah,pathok : patok, tongkat tertancap tempat pembuanganpathola : cindai sutra halus sampahpati : pati, mati, meninggal; pawukon : siklus waktu berdasarkan pati-pati : terlebih- wuku lebih; pati bogor : paya : syarat, upaya, ikhtiar sekarat, hampir mati; payadan : dalih, berdalih patibrata : payah : payah, letih bertapa, bersemedi; payang : payang, pukar patigawé : payu : laku bekerja keras; patigeni : payudan : peperangan, medan laga puasa sehari semalam payudara : payudarapatibasampir : peningset payun : atap rumahpatih : patih, wakil payung : payung; payung agung :patik : 1 noda; 2 abdi, hamba; payung besar; payung patik-aji: abdi raja, bèbèk : tudung lebar dari daulat tuanku; patikbra : daun nyiur; payung rakyat banyak kuning : pengayoman;patita : jatuh payung sungsun :patitis : titis, tepat, efektif payung bertingkatpatra : daun, surat; payus : pucat lesi, kurang patramanggala : nama bercahaya tembang gedhe; pecah : pecah patrasèli: nama bunga pecalang : pelopor, polisi desapatrap : sikap, tindakan pecat : pecat, copot; pecat matipatrem : keris kecil : berhenti kerja karenapatuh : patuh, taat matipatuk : paruh, tatah, pahat pécé : buta sebelah, cemeh,patuku : pembeli cemerpatung : patung, arca pecèh : bilis, rejeh matanyapatungkas : pesan, amanat pecel : pecel, jenis bumbupaturon : tempat tidur pècèl : pecah belahpatut : patut, pantas pecèran : pelimbahanpatuwas : pesan, amanat pecerèn : pelimbahanpaugeran : patokan, ketentuan pèci : peci, topipaut : sangkut paut, hubungan pecil : anak katakpawaka : api pecut : cambukpawana : angin, udara pedhang : pedang; pedhang sudukpawar : kebayan : pedang yang lurus;pawarta : berita, warta pedhang warangan :pawèh : pemberian pedang yang terhunuspawèstri : perempuan, putri pedhati : pedati, dokarpawira : perwira, gagah pedhaya : perdaya, memperdayakanpawitan : modal 109
    • pedhes : pedas; pedhes perih : membuat rumah sendiri, pedih perih mandiri, tidak ikut orangpedhèt : anak sapi tuapedhot : putus, patah pèncèng : miringpedhut : awan pencèt : tekan, pijatpegat : putus, patah; pegat pencu : 1 kepala, limas yang tinggi mati : putus mati; (rumah adat); 2 ujung pegat-pegat : terputus- kerucut putus; pegat urip : pendhak : berulang putus hidup pendhapa : pendapa, balaipegawan : begawan pendharat : tali untuk menambatkanpegel : pegal, payah binatangpehan : air susu pendhatos : pedati, dokarpejah : mati; pejah kelir : pendhéga : pemimpin partikelir, swasta pendhèk : pendek, rendahpekara : perkara pèndhèk : pendekpekatul : bekatul pendhem : pendam, tanampekèt : piket, giliran tugas pendhet : ambilpekéwuh : segan, serba sulit pendhil : periuk, kendilpekik : tampan, bagus pendhita : pendita, resi, begawanpeking : peking, bagian dari pending : sabuk dari perak gamelan pener : tepat, benar sekalipeksi : burung penèwu : penewu, pangkat dipekti : upeti kratonpelag : baik, cantik, bagus pengaron : belanga besarpélag : palang penyekat pèngeran : pangeran, putra rajapelak : anak ikan kakap pènget : peringatan, saran, nasihatpélan : nama burung penggak : cegah, menghalangipelana : pelana penggang : renggang, ronggapélas : jenis lauk péngkal : salah satu perangkatpelat : papan nama huruf Jawapelem : mangga pengker : lampau, lalu, silampeleng : bundaran hitam di mata pengki : keranjang sampahpelit : pelit, tamak pengkok : tekanpélog : pelog, laras gamelan péngkolan : tikungan, belokan,peloh : lemas, lunglai kelokanpelung : nama burung pèngkrang : duduk di tempat tinggipelus : ikan palung, sebangsa pengkuh : kuat, kokoh lintah pengulu : penghulupélut : pikat, tarik, tawan pèni : indah, bagus, cantikpèmès : pisau kecil/pisau gapit penjalin : penjalinpénak : enak, nikmat pental : terlempar, terhempaspénakan : keponakan pentas : pentas, naik panggung,pénang : keluarga, kaum, tampil seketurunan pentasan : pertunjukan, pementasanpenapa : mengapa pentelung : mentiyung, melengkungpenat : penat, capai penthang : memegang, memasangpenatus : kepala prajurit pentheng : tegangpencak : tendang, sepak penthung : tongkat, pemukulpencar : menyebar; pencar- pentil : 1 berbuah masih muda; 2 karang : sudah puting susu 110
    • penting : penting perkutut : perkutut, jenis burungpenyakit : penyakit perlak : perlakpenyèt : tekan perlambang : perlambang, tanda,pènyèt : lempeng, pipih simbolpenyon : memakai penyu perlawanan : perlawananpenyu : penyu perlaya : kiamat, matipenyuk : benjut, luka perlu : perlupep : lembab permadani : permadanipepak : pepak, lengkap, permana : permana, sempurna sempurna permati : telitipépé : jemur, dipanaskan persaben : permisi, memberi tahupeper : tumpul kepada, meminta ijinpèpèr : cebok dengan batu, persandha : persada membersihkan berat persapa : menyapa, memanggilpepes : lemas, lunglai, tak persekot : uang muka berdaya persèn : persenpèpès : jenis lauk pauk, pepes persudi : mencari, berusaha, upayapepet : perangkat huruf Jawa pertapan : pertapan untuk vokal “u” peru : peru, empedupèpèt : tekan, desak perut : perutpera : mudah dibagi, tidak perwandé : sudah tentu, pasti lekat perwasa (di-) : dipaksaperak : dekat pès : sakit pes, jenis sakit perutpérak : perak, jenis logam pesa (di-) : dipaksa berwarna putih pesagi : pesagi, persegi, kotakperang : perang, bertempur; pesaja : sederhana, bersahaja perang brubuh : pesan : pesan, amanat adegan perang amuk- pesat : pesat, amanat amukan; perang pèsèk : pesek, kurang panjang kembang: adegan peseng : memajang, mengenakan perang yang akan terus pèsèr : peser, jumlah uang berkembang; perang pesing : pesing, bau air kencing sabil : perang sabil, pesisir : pesisir, garis pantai membela agama; perang pesiyar : pesiar tandhing : perang péso : pisau tanding pèsta : pestapérang : membagi pesthi : pasti, tentuperas : peras pestul : pistolperasaan : perasaan pesu (di-) : diusahakan denganpercanten : pembicaraan, sungguh-sungguh percakapan pesud : lap, bersihkanpercaya : percaya, yakin petak : petak, gertak, teriakperdi : mendidik, merawat, pétak : petak memelihara dengan baik pétan : mencari ketombe diperdikan : tanah bebas pajak rambutperdondi : berselisih, ragu-ragu pétang : menghitungperduli : peduli peté : petaiperi : peri, sebangsa bidadari, peteng : gelap, gulita; peteng kuntilanak ndhedhet : gelap gulitaperih : perih pethak : putihperjaya : bunuh pethat : sisir 111
    • pethat : putus, terceraikan pilara : penyakit; dipilara : dengan paksa disakitipethèk : patek, jenis penyakit pilaur : mau-mau saja kulit pilenggahan : kedudukan, jabatanpèthèk : kayu penyangga atap, pileren : istirahat, berhenti nama ikan laut piles (di-) : diinjak, digilas,pethékol : kuat, gagah, berotot dirimbaspethel : rajin, tekun pilih : pilih; pilih bobot : tidakpethèl : petel, pemotong kayu tertandingi; pilih kasih :pèthèl : lepas, copot membeda-bedakanpethèn : peti kecil kasih sayang; pilihpethèr : panas terik tandhing : tidakpethit : tinggi, luhur tertandingi; pilih lalab :péthok : tumpul, majal tidak membeda-pethot (di-) : dibetot bedakanpéthot : biliut, liat pilingan : bawah telingapethuk : ketemu, jumpa, pilis : pelipis bersua pilpèn : pulpen, penapetik : petik, ambil, tunai pilungguh : kedudukan, jabatanpetinggi : petinggi pinandhita : dianggap penditapetis : petis pinang : pinangpetung : jenis bambu pinangantèn : pengantinpétung : berhitung pinara : dibagipiandel : kekebalan pinarak : dipersilakan dudukpianggep : anggapan, dugaan pinarbutan : diperebutkan orangpiangkah : kehendak, niat banyakpiangkuh : keangkuhan pinarek : didekatipiatu : tak beribu pinaremas : diremaspicis : picis, uang pinarigi : dipasangi tambak,pidak : injak empangpidana : pidana, hukuman pinaringan : diberipidari : istirahat, perhentian pinarsada : disusun, dibuat candipikrama : kawin, menikah dianggap kuilpiksa : periksa, lihat pinarwasa : dipaksa, dibekukpikul : pikul pinasthi : dipastikan, ditentukanpikun : pikun pinasthika : yang mulia, yangpikut : tangkap terutamapikuwat : penguat, pengokoh pinatik : bertahtakan,pilah : bagi, kelompok, berhiaskan golongan pincang : pinjang, cacat kakipilakon : cerita, lakon pincuk : pincuk, wadah terbuatpilalah : lumayan, remak dari daunpilalan : pilihan, apa-apa yang pindha : seperti, ibarat dipilih pindhah : pindah, bergeserpilalu : lumayan, lebih baik pindhang : pindang, ikan; pindhang dari pada wutah : punya hajatpilang : nama pohon yang sudah siappilang-pilang : sudah untung mata seluruhnya, tetapi batalpilapilu : lendir karena suatu sebabpilar : pilar, tiang pindho : kedua pinggahan : alat untuk naik 112
    • pinggala : merah tua pira : berapa; pira betahan:pinggan : pinggan berapa lama tahan;pinggang : pinggang pirabara, pirangbara :pinggel : gelang kaki, gelang mestinya lebih baik daripingget : cekung, lekuk, pada berbekas pirak : berpisah, berceraipinggir : pinggir, tepi pirang : banyak; pirangbara :pingil : tingkah laku, mestinya lebih baik dari kelakuan padapingit : pingit, sembunyi piranti : piranti, adatpingkel : pingkal, terbahak pireng : dengarping : kali, perkalian piring : piringpingseng : pipih hidungnya, pirma : belas kasihan sengau piroga : penyakitpinidana : dipidana, dihukum pirsa : pirsa, lihat, tahupinihan : tempat benih, tempat pisaca : cebol, kerdil, kurcaci bibit pisah : pisah, ceraipiniji : dipilih pisalin : bersalinpinilala : dimanjakan pisan : sekali, satupinilara : disakiti, pisang : pisang disengsarakan piser : pelurupinilaya : dipercaya, diyakinkan pisuh : makipinilih : dipilih pisuka : bersuka ria,piniluta : dipikat, dirayu bergembirapinisepuh : orang yang dituakan pisuna : nistaan, celaanpinisilin : jenis obat generik pisungsung : pemberian,pinituwa : dianggap tua persembahanpinjal : kutu pita : pitapinjeman : pinjaman pitakon : pertanyaanpinjungan : kain penutup buah pitara : para leluhur (nenek dada moyang)pinta : minta, mohon pitawa : keputusan para ahlipinten : berapa agamapintèn : nama tetumbuhan pitaya : percaya, yakinpinter : pintar, pandai pitedah : petunjuk, penerang,pinti : tali, tampar saranpintu : pintu; pintu angin: pitu : tujuh jendela, ventilasi pituduh : petunjukpinuju : dituju pituhu : menurut, mituhupinunjul : lebih, unggul pituna : rugi, buntungpinupus : dipasrahkan, pitung : berhitung, perhitungan diserahkan pitungan : hitunganpinurba : dikendalikan, diatur piturut : menurut, patuhpinurwa : dimulai pitutur : nasihatpipi : pipi pituwah : petuahpipih : pipih, tipis pituwas : petuahpipilaka : semut pituwi, pituwin : lagi, serta, denganpipir : pinggir, tepi piweling : amanat, saran, nasihatpipis : pipis, kencing piyambak : sendirian, pribadipir : 1 per; 2 buah pir piyanten : priyayi, seseorang piyarsa : pendengar, pemiarsa 113
    • piyas : pucat, layu prabatang : kayu yang robohpiyatu : piatu, tak beribu prabawa : wibawa, pengaruhpiyayi : priyayi, bangsawan, prabéda : perbedaan ningrat prabéya : biaya, ongkosplawangan : pintu masuk prabot : perabot, alatpocapan : ucapan, cerita prabu : rajapoci : poci pracadi : percaya, yakinpocok : hasil potongan pohon pracados : percaya, yakinpocong : mayat yang sudah pracalita : petir, kilat, halilintar dikuncir pracandha : ribut, angin topanpocongan : hantu pocong pracara : kejahatanpocot : copot, lepas, pecat pracaya : percaya, yakinpocuk : pucuk, puncak pracihna : tanda, lambangpocung : tembang macapat pocung pracima : baratpodhang : podang, kepodang, jenis pracoda : cemeti burung prada : prada, hias, lapisanpohan : susu pradan : dilapisi, dihiasipojar : ujar pradana : pemuka, pemimpinpojok : sudut pradangga : gamelan, bunyi-bunyian;pokah : patah pradanggapati :pokol : pukul, tendang, sepak mataharipolah : polah, tingkah, kiprah pradapa : bersemipolatan : muka, perangai pradata : perdata, pengadilanpolong : kacang polong, buah perdata cengkeh pradhah : dermawan, suka menjamupolor : hati batang pradikan : tanah bebas pajakpolos : polos, lugu pradin : selesaipon : Pon, hari pasaran pradipa : terang bercahayaponakan : kemenakan, keponakan pradipta : terang, bercahaya,ponang : si, sang gemebyarpondhong : pondong; pondhong pradondi : berselisih, bertengkar pikul : pondong pikul praduli : peduli, perhatianpongah : sombong, congkak pragak : pohon bercabangponggé : biji durian pragalba : buas, garang, harimaupopok : alas kain bayi praguwa : besar sekalipra : pra, sebelum prahara : prahara, huru-harapraba : cahaya, sinar; praba praharana : senjata, pembinasaan angkara : matahari; prahpun : bagaimana praba angkara-kara : praja : pemerintahan, kerajaan, matahari; prabakara : istana matahari; prabancana : prajaka : perjaka, jejaka angin; prabandakara : prajanji : perjanjian matahari; prabanggana prajaya : bunuh : langit terang tanpa praji : bidan, dukun bayi awan sedikitpun; prajurit : prajurit, tentara prabangkara : prakampa : gempa bumi matahari; prabasini : prakara : perkara, soal, masalah nama bidadari; prakarana : bab, bagian prabaswara : bersinar, prakasa : perkasa, kuat bercahaya terang prakasita : masyhur, termasyhur,prabata : gunung kenamaan 114
    • prakatha : suara gaduh acara, pembawa acara,prakawis : perkara, soal master seremoni;prakempa : gempa pranatagama :pralabda : pandai, ahli pemimpin agama, aturanpralaga : perang agama; pranata mangsa :pralagi : dahulu, masa lampau perhitungan iklim danpralambang : perlambang, tanda musim; pranatan :pralambi : lambang, sindiran pernata, aturan, norma;pralampita : perlambang, tanda pranataning negara :pralaya : mati, kiamat undang-undang, hukum,pralebda : pandai, ahli peraturan, instruksipraléna, pralina : mati, wafat, gugur pranawa : terang, awas, bijaksanapralina : wafat, gugur prandéné : meskipun demikianprama : yang terutama prang : perang; prangwedani :pramada : tidak hati-hati, lengah, permadani lalai prani : nafas, hiduppramana : awas, waspada pranili : panili, bumbu masakpramanem : sepi, sunyi, senyap praniti : peniti, peneliti, pengawaspramati : teliti, awas pranji, pranjèn : kandang ayamprambayun : sulung, pertama prantasan : penyelesaianpraméta : keji, kejam, lalim prantéan : pesakitan, narapidanapraméga : perabot, alat pranti : alat, perkakas perlengkapan prantos : alat, perkakaspramèsthi : yang termulia prantunan : penantian, penungguanpramèswara : raja; pramèswari : praos : perasa permaisuri prapal : cuwil, berguguranpraméya : tiada setimbang prapanca : gelisah, bingungpramila : maka, oleh karena itu prapasan : keprasan, potonganpramoda : pemuda, taruna; prapatan : simpang empat pramodya : pemuda, prapèn : perapian taruna praponca : gelisah, bingungpramosadha : ilmu perdukunan prapta : datang, tiba; prapti :prampang : kering, terasa panas datang, tibapramudita : alam semesta praptana : kesanggupanpramugara : pramugara; pramugari : prasa : perasa pramugari prasaben : berkata kepada, mintapramukya : pemuka, pemimpin izinpramusésa : alam kedewaan prasada : candi, gedung, istanapramusita : kelapangan hati, luas prasadu : berkata kepada, memintaprana : hati, nafas izinpranada : tikar, lapik, tempat prasaja : sederhana, terus, terang duduk prasama : bersama-sama, semuapranahara : ilmu, pengetahuan prasamaya : perjanjian, aktapranaja : hati, batin, dada kesepakatanpranakan : keturunan prasami : sesamapranala : hati yang panas, marah prasanakan : persaudaraan,pranama : purnama, bulan bulat kekeluargaan utuh prasandha : sanggup, sesuai, mufakatprananta : mati, wafat, sekarat prasanta : bening, heningpranata : pernata, aturan, norma; prasapa : amanat, pesan, ajaran pranatacara : penata prasasat : sebagai, selaku, ibarat 115
    • prasasta : terpuji, termashur; pratiwanda : halangan, bahaya, prasasti : prasasti, rintangan piagam pratiwi : tanah, bumi, pertiwiprasasya : indah (baik) sekali pratuwin : lagi, dan, sertaprasetya : prasetia, janji, tekad pratyaksa : jelas, tampak, terangprasida : jadi, terjadi, terlaksana pratyangga : badan, tubuh, senjataprasoda : candi, gedung, istana pratyéka : perincian, bagianprasta : selesai prau : perahu, kapalprastarana : tilam, kasur praupan : wajah, mukaprastawa : waspada, awas, pertanda prawan : perawan, gadis; prawanprastha : tengkuk, kuduk sunthi : gadis kecil yangprasthi : kehendak, keinginan belum haidsprasu : palsu, lancung prawantu : oleh karenaprasudi : usaha, upaya, merawat prawara : berita, warta, kabarprasupta : tidur prawasa : siksa, bunuhprasuti : perintah prawata : gunungprata : kemasyhuran prawatan : perawatanpratala : tanah, bumi; pratali : prawéda : arah, maksud; peningset, pengikat prawédyarini : bidan,pratama : pertama, utama dukun beranakpratandha : pertanda, lambang prawira : berani; prawiratama :pratangga : matahari; perwira yang utama pratanggakara : prawita : permulaan, sebab, matahari bergurupratanjana : percaya praya : tujuan, maksud;pratapa : kewibawaan prayagung : pembesarpratapa : tapa prayangan : makhluk halus, lelembutpratapan : pertapaan, tempat prayatna : hati-hati, waspada bertapa prayayi : priyayi, bangsawanpratapi : tapa prayitna : hati-hati, waspadapratéken : teken, tanda tangan prayoga : baik, mulia, utamapratéla : jelas, terang; pratélan prayojana : niat, maksud, kehendak : penjelasan, precil : anak katak keterangan prégolan : regol, pintu gerbangpratelon : pertigaan prekara : perkara, masalah, soalpratignya : berjanji prekis : kecil, mungilpratikel : gagasan; iguh pratikel : prekul : beliung kecil, kapak pemikira, ide, gagasan prekutut : perkutut, jenis burungpratima : arca, patung prelu : perlupratinggi : petinggi premana : premana, jelas, awaspratingkah : tingkah laku, perbuatan premati : teliti, awaspratingkes : tangkas, pandai prenah : tempat, letakpratipa : angin topan prenjak : burung prenjakpratisara : ijazah, surat putusan pretana : barisan, prajuritpratistha : bertempat tinggal, diam, préwangan : makhluk halus yang duduk diharap bisa membantupratita : mashur, termashur mencari kekayaanpratitis : tepat, benar, titis préwé : bagaimanapratiwa : pemimpin ketentaraan, priangga : pribadi perwira pribumi : pribumi, warga asli prigel : cekatan, ahli 116
    • prigi : mata air, kolam, tambak pukul : 1 pukul; 2 jam, waktu;prih : perih; prihatin : pukul rata : menganggap prihatin, susah sama, disamakanprika : sana; priki : sini pukulun : paduka, engkauprikanca : kawan sekerja pul : jadi satupriksa : priksa, lihat, tahu pulang : pulang, kembaliprimbon : kitab primbon; pulas : 1 pulas, nyenyak; 2 pensil primbetan : primbon warnaprimpen : tersimpan baik-baik pulasara : aniaya, sengsaraprinci : perinci, jelas pulasari : tanaman obatpring : bambu pulastha : selesai, habispringga : pribadi pulawaras : pulasari, tanaman obatpringgitan : bagian dalam rumah pulen : pulanpripih : antar saudara ipar puli : puli, jenis bumbupripitan : pelipit, serip, kelim pulih : pulih, kembali normalpripun : bagaimana pulo : pulaupriti : senang, suka puluh (sa-) : sepuluh, 10priya : pria, lelaki; priyambada pulukan : genggaman : rayuan, cinta; pulung : wahyu, anugerah priyamitra : saudara pulut : getah yang liat laki-laki; priyangga : pumpung : senyampang pribadi, sendiri; pun : sudah, selesai, jangan priyarana: prajurit punakawan : pengiringpriyayi, priyagung, priyantun : punapa : apakah priyayi, bangsawan punapi : apakahpriyoga : nasihat, utama, baik punas : lunasprunan : kemenakan puncak : puncak; puncit :prungu : pendengar, telinga puncak; puncon :pruwita : berguru, mengabdi puncak (gunung)pucuk : puncak pundhak : pundak, bahupucung : jenis tembang macapat pundhi : pundi-pundipudhak : bunga pandan; pudhak pundhong : nama rumput wangi : bunga pudak pundhung : buah pundung wangi pundhut : ambil, belipudyastuti : puji-pujian, doa, harapan pundi : mana, di manapuger : peraturan, hukum; pundirangan : bergerak-gerak tak pugeran : peraturan, sopan hukum punggawa : punggawa, aparatpuhara : akhirnya, sebab- punggel : potong, putus, patah sebabnya punggung : tulang punggungpuja : puja, doa, harap; pungka : lekuk bertekuk pujabrata: semedi, pungkas : akhir, penghabisan berdoa; pujakrama : pungkir : mungkir, ingkar penghormatan; pungkur : belakang, lalu pujamantra: membaca punglu : pelor, peluru mantra; pujastawa, pungser : pusat, pusar pujastuti : doa, puji; pungut : pungut, ambil pujawan : orang yang punika : itu; puniki : ini; puniku: suka memuja itupujangga : pujangga punjer : pusat, akar pusat, akarpuji : doa, puja, harap tunjang 117
    • punjul : lebih, lebihan purut : purut, jenis jerukpunjung : beri, persembahan purwa : awal; purwaduksina :punten : maaf, ampun asal muasal; purwagandapunthuk : tanah tinggi : propaganda; purwakapuntir : puntir, pelintir : pengantar, awal kata;punuk : benjolan pada punggung purwakanthi : sapi/kerbau/unta persajakanpupak : berganti gigi; pupak pusa : gagal panen puser : pemotongan tali pusak : 1 hapus; 2 pusat yang pusat ada di ubun-ubunpupu : paha; (di-) : diambil pusaka : pusaka, warisan, senjata anak, dipungut; pupon pusang, puseng : bingung, : anak pungut kebingunganpupuh : 1 pukul; 2 kumpulan pusara : pusara, makam bait pusek : bingung, kusut, masaipupuk : pupuk; dipupuki : puseng : bingung, kusut, masai ditaburi; pupuk puser : pusat, pusar bawang : anak kecil, pusing : pusing, mumet anak ingusan puspa : bunga, kembang;pupur : bedak puspaka : kendaraan;pupus : pucuk daun puspa kajang : namapuput : tamat, putus ular; puspanjali : namapura : pura, kraton, istana; tembang gedhe; purantara : istana, pura puspanyidra : namapurak : biar saja, tak peduli bunga; puspawarsa :purana : buku cerita taburan bunga; puspita :purba : kekuasaan, wewenang; kembang, bunga purbangkara : pustaka : buku matahari; purba wasésa pusthika : mestika, batu permata : kekuasaan; purba sakti wisésa : kekuasaan pusuh : gulungan kapas yang siappurbaya : menepati janji dipintalpurih : mencari, mengharap pusus : membersihkan beraspurisa : cirit, kotoran putat : nama pohonpurna : selesai, sempurna; putèh : putih purna bakti : purna putek : putus asa, hilang akal bakti, pensiun; purna puter : putar; puter giling : candra : bulan putar giling purnama; purnama, puthuk : bukit, tanah tinggi purnami : bulat penuh; puthul : patah purna tugas: pensiun puthut : anakpurug : arah dalam perjalanan, putih : putih mencari putra : putra, anak; putraka :puruhita : berguru, mengabdi cucu; putri : perempuanpurun : mau, kehendak, niat putu : cucupurus : umbi, bagian tiang yang putung : patah menancanp di umpak putus : putus; putusan :purusa : lelaki; purusa lingga : keputusan zakar; purusotama : puwan : puan, air susu prajurit pemberani, puwasa : puasa prajurit utama 118
    • raja : raja; raja amal : harta,R kekayaan; raja brana : harta, kekayaan; raja darbé : harta, kekayaan; raja duwé : harta, kekayaan; raja kaputran :rabasa : merebut, menyerbu pakaian pengantin putra;racak : sama, sejajar raja kaputrèn : pakaianracana : bencana, gangguan pengantin putri; raja kayaracik : racik, ramu : simpanan kekayaan;racun : racun raja panganggo : sukarada : agak; radan : sedikit berdandan; raja pati : agak; rada-rudu : pembunuhan massal; raja bertengkar, berkelahi patni : permaisuri; rajaradèn : raden, gelar bangsawan; pèni : emas, logam radyan : gelar mulia; raja singa : bangsawan penyakit kelamin, syphilis;radi : agak raja tatu : luka parahradin : rata rajag : bocor banyak sekaliraditya : matahari rajah : rajah, tulisan bermantra;radon : membiak, meluas rajah tamah :radosan : jalan keserakahan, keinginanraga : badan, tubuh; raga rajang : mis, potong sukma : badan jiwa; rajata : rusak, hancur raga wanda : rajeg : pagar; rajeg wesi : pagar melepaskan nyawa dari besi badan rajin : rajin, tekunragab : serang rajun : nama tumbuhanragad : biaya, ongkos rajungan : sebangsa kepitingragah : lahab, rakus rajut : rajut, anyamragaini : bunga ragaini rak : rakragana : kasmaran, jatuh cinta raka : kakakragang : kerangka rakatha : ketamragasan : kerangka, tulang raké, raki : pembesar, penguasa belulang daerahragil : bungsu raket : dekat, akrab; raketan :ragu : ragu, bimbang; ragu- dekat sekali, akrab ragu : ragu-ragu, rakit : rakit; rakitan : rakitan, bimbang karanganragum : tali, sesuai rakmi : batin, tabiat, perangairah : darah rakryan : rakai, penguasa suaturahab : rahap, doyan wilayahrahadèn, rahadyan : gelar raksa : juga, rawat bangsawan raksaka : penjaga, cara menjaga.raharja : selamat, sejahtera; penjagaan rahayu : selamat, raksasa : raksasa; raksasi : raksasa sejahtera; rahajeng : perempuan selamat, sehat rakta, rekta : merahrahuru : huru-hara, kekacauan rakyan, rakyana : penguasa suaturai : muka, wajah; raina wilayah : siang hari 119
    • ram : ranting-ranting kayu yang punya anak laki-laki; untuk membendung randha kuning : tanah empang keramat; randha maya:rama : bapak, ayah nama corak tenunan;ramak : bapak, ayah randha menggala :ramal : ramal, duga, tebak nama gendhing; randharamat : 1 rahmat, anugrah; 2 nunut : nama gendhing; sarang labah-labah randha royal: jenisrambah : rambah, jamah makanan; randharambak : rambak, kulit kering semaya : nama corakramban : memetik sayuran tenunan; randhat : pelan,rambana : dengan giat, sekuat tersendat, tak lancar tenaga randhu : randu, jenis tanamanrambang : pangkat, perkalian yang ranéh : tiada lagi, sudah habis faktornya sama rang : 1 tingkatan, pangkat; 2rambas : rembas gatal-gatal dikaki karenarambat : rambat, menjulur telur cacingrambeh : mengalir rangah : gigi yang kuatrambon : bau-bauan rangas : rayap, anai-anairambu : rambu, tanda rangdha : janda, bakurambut : rambut; rambutan rangen : gatal-gatal pada kaki : buah rambutan karena cacingramé : ramai rangga : nama pangkat pamongrames : rames, aduk, campur prajarami : rami, jenis tali platuk ranggah : beranggah, bercabang-ramon : ramuan cabangrampak : sama tinggi, rampak ranggèh : kayuh, rangkul, jangkaurampaka : karangan, susunan ranggèn : rumah panggung yangrampal : rompong, tanggal tinggirampang : kayu melintang pada ranggi : nama pangkat dalam pedati pamong praja; ranggitanrampas : rampas : nama tumbuhanrampet : rapat, tutup, buntu ranggon : tempat keraramping : ramping, langsing rangka : rangka, tiang, pengokohrampung : rampung, selesai rangkab : tutup pelana, tendaramu : ramu, racik rangkad : kawin lariramya : ramai, meriah rangkah : wilayahrana : kesana rangkang : melataranangga, rananggana : rangkèn : sajian, hidangan, jamuan peperangan, rangkep : rangkap, dobel pertempuran rangkèt : rangketrancag : goncang, lekas, praktis rangkul : pelukrancakan : ranting-ranting ranjang : ranjang, tempat tidur pepohonan ranju : ranjaurancana : rencana ranta : ronta, meronta, sakit hatirancang : rancang, rencana rantab : rapi, berjajarrancari : sedih, haru rantan : terurai, terlepasrandha : janda; randha drengis : rantang : rantang nama padi; randha kèli: rantas : selesai, rampung nama corak batikan; ranté : rantai, terali randha kisi : janda ranten : menunggu, menanti 120
    • ranti : tunggu, nanti ratus : bumbu merokok, duparanu : air, kolam raup : raup, ambilrapah : ranting yang berkaparan raut : raut, wajah, muka di tanah rawa : rawarapak : daun tebu kering rawaja : naga, ularrapaya : ketinggalan rawan : rawan, berpotensi untukrapet : rapat, sempit perusahaanrapi : rapi rawasa : rusakrapu : rayu, bujuk rawat : rawat, pelihara, asuhrapuh : rapuh rawé : rawe, jenis tumbuhanrara : rara, gelar perempuan, rawi : rawa rawang, paya; gadis rawikara: sinar mataharirarahan : sampah rawik : compang-campingraras : indah, nyaman, enak; rawing : luka-luka, rompei-rompei raras kawibawan : rawis : kumis, di-; diiris-iris, menikmati kewibawaan dirajang-rajangraré : anak rawit : cabai rawitrarem : istirahat, damai, tenang rawon : rawon, jenis bumburari : adik rawuh : datang, hadirraryan, rarywan : berhenti rawun : sawah dedaunanrasa : rasa; rasamala: nama raya : raya, besar; rayagung : pohon; rasamulya : besar sekali rasa mulia; rasana : rayah : rayah, keroyok, rebut indah; rasa pangrasa : rayap : rayap, jenis hewan tentang perasaan; rasa- pemakan kayu risi: tidak senang rayat : rakyat hatinya; rasa rumangsa rayi : adik : perasaan tahu diri; rayung : daerah sekeliling benteng rasatala : dasar bumi istana; rayungan :rasé : jenis musang, serigala potongan tebu yang akanraseksa, raseksi : raksasa ditanamrasika : penuh rasa puas, rebab : rebab, bagian alat orgasme gamelanrasmi : keindahan, cahaya, rebah : roboh, jatuh menyedapkan mata rebat : rebut, keroyokrasuk : masuk, memakai; rebut : rebut, keroyok; rebut rasukan : busana, bener : berebut pakaian kebenaran; rebut cukup :raswa : rasa, rahasia, air mani asal cukup, seperlunya;rat : dunia, jagat rebut dhisik : salingrata : 1 rata; 2 kereta mendahului; rebutratan : jalan ducung : berebutratangga : roda, kereta mendahului; rebutratap : 1 meratap, berkeluh- seneng : bersenang- kesah; 2 berjajar, senang; rebut unggul : berderet bersaing mutu; rebutrati : bulan; ratih : bulan urip: bersaing hidupratna : emas, intan reca : arca, patungratri : malam reda : gemar beranakratu : raja, ratu redana : uang, hartaratum : taruk tebu redhem : redam, dingin, reda, sejuk 121
    • redi : gunung, bukit rencah : bencah, belahrega : harta rencakan : kayu bakarreged : kotor rencaka : susah, sedihregeng : meriah, wibawa rencang : sembuh setelah melahiranregi : harga réncang : kawan, teman; réncangrégol : gapura, pintu gerbang laré : kawan anakregu : regu, kelompok rèncèk : kayu bakar, ranting-rèh : memerintah rantingreja : ramai, meriah rencem : rendam, benamrèjèng : batu barang réncog : pincang, timpang diperbukitan rénda : renda-rendaréjog : timpang, pincang rendheng : musim penghujanréka : usaha, upaya; rékadaya rendhah : rendah : daya upaya, usaha rengat : rayap, anai-anai; renget :rekasa : sengsara, sulit; rekaos : kutu pemakan kertas sengsara, sulit rengga : hiasanreksa : jaga rawat; reksabumi : renggang : renggang, senggang menjaga bumi renggut : renggut, ambilreksasa : raksasa; reksasi : rengkah : bengkah raksasa rengkuh : rengkuh, rangkulreksi : jaga, rawat rengu : marah, sakit hatirekta : putih rèni : perempuanrekyana : gelar pejabat kraton rènten : 1 siang; 2 bunga (uang)réma : rambut rèntèng : renteng, jejerrémah : tempat, rumah rep : diam, tenangremak : remuk, hancur; remak repa : rayu, bujuk rempu : hancur lebur répo : jompo, keriputrembag : rembug, pembicaraan répoh : jompo, keriputrembaka : berkembang répot : repot, sibukrembaya : perahu kecil, sampan rereb : diam, sunyiremben : lambat, pelan rèrèh : reda, berhenti jabatanrembeng : genang, rendam rerem : diam, berhentirembug : rembuk, pembicaraan, rèrèn : istirahat musyawarah reres : benar,betulrembulan : bulan resah : resak, gelisahrembus : 1 rembes, tembus; 2 resak : rusak, hancur kiriman barang beserta reseh : kotor surat tagihan resek : kotor karena benda-remen : senang, gembira benda tak terpakairempah : rempah, lauk pauk resep : senangrempak : remuk, rusak resi : pendita, brahmanarempaka : mengarang, menyusun, resik : bersih merangkai respati : hari Kamisrempela : ampela reta : putihrempu : remuk, hancur-luluh rété : anak buayaremu-remu : menguning, mulai retna : emas, logam mulia masak (buah) réwanda : keraremuk : remuk réwang : teman, pembanturemus : marah, gigit réyog : kesenian reogrena : senang, gembira réyon : rayon, daerahréna : ibu 122
    • ri : 1 adik; 2 hari; 3 di-; ririh : pelan, lamban rikala : ketika, pada riris : gerimis, rintik-rintik saat; ri saksana : lantai, ris : perlahan-lahan, halus pada ketika itu risak : rusakriba : riba risang : sang, siribed : repot risi : geli, kikukribut : ribut, gaduh risig : bersih, cemerlangricik : ricik, berguyuran risih : risih, tak enakridhu : geger, huru-hara ritang : yangrigen : cekatan, trampil riwa-riwa : malu-malu, pura-purarigma : rambut riwana wulung : nama pohonrigol : pintu gerbang riwayat : riwayat, kisahriguh : enggan, segan riweng : putus asa, hilang akalrikat : cepat riwil : rewelrikma : rambut riwit : cabe rawitrikuh : segan, sulit riya : riya, pamerrimang : 1 banjir; 2 melimpah riyak : dahakrimba : rimba, hutan riyaya : hari raya, lebaranrimbag : 1 cetakan; 2 bentuk riyin : dulu, dahulu kata riyom : rindang, teduh, sejukrimpang : akar yang mengembang riyuh : riuh, membahanarimuk : rayu, bujuk rob : pasang, banjir,rina : siang hari menggenangrina-rina : siang, simpan rodha : roda, lingkaranrinci : rinci detail rodra : buas, marah sekali,rindhik : pelan, lambat menakutanrinèh : sabar, reda roga : badan, tubuhringa : kira rogadi : penyakitringan : ringan, mudah rogi : rugi, sakitringas : ganas, beringas rogoh : rogoh, ambilringga : ragu-ragu karena takut roh : ruh, arwah; rohani :ringgit : 1 mata uang; 2 wayang ruhaniringi : dengar rohara : prahara, gegerringin : pohon beringin rohot : buruk, rusakringkel : hari yang tidak baik rombak : rombak, ubah, berubah menurut perhitungan rombong : rombong; rombongan :ringkes : ringkas, singkat kelompok, grupringkih : lemah, tak kuat ron : daunringkuk : ringkuk, badan roncé : ronce, untaian, rangkaian melingkar rondha : ronda, jagaringkus : ringkus, tangkap rong : rongga, bolongan ditanahrini : perempuan, putri rongèh : lincahrinjing : wadah dari bambu ronggèng : penari kesenian ronggengrintang : rintang, halangan rongkob : lebat daunnyarinten : siang hari rongkong : kerangkarintih : merintih rono : ke siturintip : berderet-deret roro : duarinto : tidak berdaya karena ros : ruas sakit rosa : kuat, kokohripta : cipta, buat rosan : kekuatanripu : musuh, lawan rota : kuda, andong 123
    • rotan : rotan rungseb : sulit dilalui, medannyarowa : tidak rapi sulitrowang : pembantu, kawan rungseg : ringsekroyo : hijau rungsit : berbahaya, sulit dilalui,ru : 1 panah; 2 sakit gaibrubaya : saya, aku, -ku rungu : dengarrubed : ribet, rumit, sulit runtik : kecewa, sakit hati; runtikrubéda : halangan, rintangan atiné : sakit hatirudah : susah, sedih runtuh : runtuh, gugurruda peksa, ruda pari peksa : runtung : runtung, pergi bersama memaksa runtut : runtut, urutrudira : darah runtyaka : sakit hati, marahrudita, ruditya : susah, sedih rupa : rupa, bentuk, wujud;rugi : rugi rupa candra : beranjakrugol : jatuh, luruh bulan; rupa-rupa :ruhara : geger, huru-hara bermacam-macamruhun : dulu, dahulu rupaka : mengarangruhur : luhur, tinggi, agung rupi : wajah, rupa; rupini :ruji : jari cantik, molek, rupawanrujit : koyak-moyak, sedih, ruruh : pelan, kalem haru rusak : rusakruju : bungsu rusiya : rahasiarujuk : bersatu lagi rusuh : rusuhrukem : buah-buahan ruwat : ruwat, membebaskan,ruket : roket menyucikanrukma, rukmi : emasrukon : rukun, sehatiruksa : rusak, buruk, hancurrukti : rawat, pelihararukun : bersatu; rukun gawé : kerja baktirum : harum, wangirumab : sakit demam, kamburumah : rumahrumaos : ( ing.) merasarumat : merawat, memelihararumeksa : menjagarumiyin : dulu, dahulurumpak : sumpek, sempitrumpaka : menyarangrumpuk : rumpuk, membakarrumpung : campung, rampungrumput : rumputrumuhun : dulu, dahuluruna : rusak, rintanganrundha : meronda, berjagarundhuk : merundukrunggéan : bulirrunggut : rimbun, rindangrungrum : mabuk cinta 124
    • sadya : niat, kehendakS saé saékakapti saékapraya : baik, bagus : seia sekata : seia sekata saéngga : sehingga, makasaba : berkunjung saèstu : sebenarnya,sabab : sebab, karena sesungguhnyasaben : tiap-tiap saga : sagasabet : sabet, sebat; sabetan : sagah : sanggup 1 penghasilan sagala : segala, semua sampingan; 2 cara sagara : samudra, laut; saganten : memainkan wayang (ing.) samudra, lautsabin : sawah saged : bisa, dapatsabit : pisau, sabit sagelar sapapan : sebarisansabrang : seberang, menyeberang sagnyan : tanda baca dalam hurufsabuk : sabuk; sabuk cotha : Jawa ikat pinggang; sabuk sago : sagu wala : ikat pinggang; sagotra, sagotrah : sekeluarga sabuk èpèk : ikat sagu : sagu pinggang saguh : sanggupsad : enam, keenam saguna : terutama, kemuliaansada : lidi sagung : semuasadak : perlengkapan makan sah : sah, resmi, beres sirih saha : serta, dansadali : bintang sahakarya : pertolongansadana : dana, harta sahal : seketika itu juga, padasadara : hormat, rendah hati waktu itu jugasadarga : dugaan, kiraan saharsa : suka cita, senangsadarpa : berani, gagah sahasa : paksaan, dengan pekerja,sadaya : semua, segala; sadarum: dengan berani (ing.) semua, segala sahasika : paksaan, dengan pekerja,sadé : jual dengan beranisadha : musim yang ke-12 sahasra : seribu (1000)sadhana : dana, harta, uang sahita : hati, perasaansadhang : pohon sebangsa palma sahitya : bersama-sama, besertasadhegan : 1 campuran tembakau sahya : sahaya, saya, hamba rokok; 2 dagu saiki : sekarang, kinisadhel : tempat duduk di sepeda saingga : sehingga, makasadhéla : sebentar, sekejab sairib : seperti, kayasadhèng : pohon sebangsa palma sais : kusirsadhéngah : sembarang saiyeg saekapraya : satu tekad, seiasadhépah : sedepa sekatasadhèrèk : saudara sajak : sepertinyasadhiya : sedia, siap sajeg jumbleg : selamanyasadho : sebangsa dokar sajeng : nira yang direbussadi : dari, agak sedikit saji, sesaji : sesaji; tudung saji :sadpada : capung, kumbang penutup makanan; sajèn :sadran : upacara adat sadran sesajiansadu : sabar sajiwa : sejiwasadulur : saudara sajuga : satusadur : sadur, kutip 125
    • sak : 1 saku; 2 satu; kerja; salah karya : salah saklangkung : lebih- kerja; salah kedadèn : lebih; sakésuk : salah kejadian, keliru; sepagi; sakloron : salah mangsa : salah berdua; sakwèhning : iklim, salah musim; salah oleh karena, oleh sebab; pandeleng : salah lihat; sakwingi : kemarin salah siji : salah satu;saka : 1 dari; 2 tiang; 3 tahun salah surup : salah tahu; Saka; sakakala : tahun salah tampa : salah saka; sakatambé : terima, salah paham; dinihari, pagi-pagi sekali salah ton(en) : salahsakabda : tahun Saka lihat; salah urat : salahsakadi : sekerja urat, kesleo; salahsakal, sakala : seketika itu wèwèng : menyelewengsakala : seketika; sakalaguna : salak : buah salak semua kebajikan salaka : peraksakalir : semua, segala salaki rabi : suami istrisakanti : bersinar, bercahaya salaluné : selanjutnya, berikutnyasakareng : sebentar, sekarang salang : tali lekar; salang gumunsakat : mulai dari : terheran-heran; salangsakatha : kereta pikulan : pikulan dan talisakéca : enak, nikmat lekarnya; salang sebat :saketi : sejuta salah sebut, hampir sama;sakelar : saklar salang sengguh : salahsaking : dari tanya; salang siji : salahsakit : sakit satu; salang suduk :sakra : terang bertikam-tikaman; salangsaksana : lekas, segera surup : salah lihat;saksi : saksi salang tunjang :sakta : gemar, senang akan bertingkah tak sopansakti : sakti, keramat salap : letak, tempatsaku : saku, kantung salapan : tiga puluh enam harisal : bangsal salawana : berselisih, bertengkarsala : sendirian, tunggal salé : jenis sayuransalab : letak, tempat salécun : banyak sekalisalaba : belalang salep : salep, obat gosoksalaga : gaya, tingkah laku saliku : airsalah : salah; salah cipta : salikur : dua puluh satu salah cipta; salah salin : salin, ubah; salin deleng : salah lihat; gagasan : ganti gagasan; salah éndah : salah salin swara: berubah tingkah, berbuat yang bunyi tidak perlu; salah gawé : salingkuh : selingkuh, serong salah kerja; salah salinting : segelinting gemèn : suka salintir : segelintir mencampuri urusan salira : 1 badan, fisik, jasmani; 2 orang lain; salah graita : biawak salah rasa; salah ilik: saliré : semua, segala salah lihat; salah kapti : salisih : selisih salah niat, salah tujuan; salit : dahaga, haus sekali salah kardi : salah 126
    • saloka : seloka; saloka wedhar : kumbang padang; undian, lotre samber mata : sambarsalong : sebagian mata, hewan kecil yangsalu : rumah muka, balai-balai terbang dan mudahsaluku : duduk belunjur masuk matasama : sama; samahita : sambet : sambung, sambut; pinjam kecerdasan, bijaksana; sambi : sambil samakita : sambilan : sambilan bersamadi, sambit (di-) : dilempar, disebat bersembahyang sambiwara : sayembarasamad : berkat, sawab sambodana : ujar, bicara, perkataansamadi : semedi sambong : sambungsamadya : seukuran, sambrama : penghormatan, sambutan sekemampuan sambuk : cambuk, cemetisamaja : gajah sambung : sambungsamak : sampul, kulit samburat : semburatsamakta : siap sedia sambut : sambut; sambut damel :samana : ketika itu, waktu itu bekerjasamang : engkau, kamu samèk : alas perut, makan pagisamangké : sekarang, kini; samekta : siap sedia, sanggup samangkéyan : samené : demikian, sekarang sembarangan samengko : nantisamanta : semua, semuanya samépa : sekat, bersandingsamantara : sementara sami : samasamanya : biasa samida : kayu bakarsamapta : siap sedia, sanggup samin : minyak saminsamar : samar-samar samir : daun pisang penutupsamas : empat ratus makanansamasta : semua, semuanya samirana : anginsamata : nyata, benar, sama samita : sasmita, tanda-tandasamatra : sedikit samoda : senang, suka hatisamaya : menunda janji samodana : kata-kata semusambada : mampu samodra : samudra, laut; samodrasambah : sembah, menyembah rob: samudra surutsambang : jenguk, kunjung; samoha : semua sambang suwel : sampad : tali sandal, selempang penjahat terompaksambarana : ceroboh sampah : sampahsambartaka : rusak, kiamat sampak : cepat, rikatsambat : mengeluh, berkesah sampaka : lengkap, penuhsambatara : tahun sampali : nista, jeleksambawa : tidak mustahil sampan : sampan, prahu kecilsambéga : keinginan, dambaan sampang : pohon sampangsambegana : tajam ingatan sampar : sampar, tendangsambékala : halangan samparan : kakisamben : setiap, tiap-tiap sampéka : tipu daya, muslihat,samber : 1 sambar; 2 sebangsa cerdik jala; samber nyawa : samper : sampir, sambar sabung nyawa, pandai sampet : sudah teratur, cukup berperang; samberan: sampéyan : kamu, anda; sampéyan ayam; samber lilèn : dalem : paduka 127
    • sampil : paha lembu yang sandhung watang : disembelih perkara penting yang taksampir : sampir boleh dilanggarsampun : sudah sandhur : sandur, sejenis senisampur : sampur, selendang tari sandi : sandi, rahasia; sandisampurna : sempurna, paripurna asma : nama rahasia,sampyan : engkau, tuan, sampean nama yang dirahasiakan;sampyoh : mati bersama; sampyuh sandilata : nama : mati bersama tumbuhan obat;samubarang : segala hal, sandisastra : sastra sembarang; samudaya sandi; sandiupaya : : segala, semua sandi rahasia; sandiwara: samukawis : segala hal, sandiwara, drama, teater; semua perkara telik sandi : mata-mata,samudana : kata-kata semu inteligensamuhita : semedi sandika : siap, sediasamudra : samudra, laut sandyakala : gurat merah di langitsamuha : perkumpulan, senja persidangan sanéga : bersiap, bersediasamun : samar, rahasia sanèngga : sehinggasamur : samar sanépa : ibarat, peribahasasamuwa : dengan upacara resmi sanès : lainsamya : sama, sedang sang : sang, sisana : pohon sana sanga : sembilansanadyan : meskipun, walupun sangadi : 1 baginda; 2 sengajasanajan : meskipun, walaupun sangaji : baginda rajasanak : saudara, sanak famili sangan : bilangan sembilansanalika : seketika sangapa : siapasananta : nama bentuk kata sangar : hebat, dahsyat,sancaya : nama windu menakutkansandé : urung, batal, sarung, sangara : mustahilsandéha, sandéya : ragu-ragu, sangat : sangat, amat khawatir sanget : sangat, amatsandékala : gurat merah di langit sangga : sangga, jinjing; sangga senja krama : menjawabsandhang : sandang, pakaian; dengan sesuka hati; sandhangan : 1 sangga langit : pakaian; 2 tanda baca, tumbuhan sulur-suluran; harokat; sandhang lawé sangga runggi : : sejenis bangau; halangan, rintangan; sandhang wlikat : sangga uwang : diselipkan dibawah bertopang dagu ketiak sanggah : sanggah, sangkalsandhat : tali pengantar, dekat, sanggama : hubungan intim berdamping sanggap : sanggupsandhéné : seandainya, seumpama sanggar : gingsulsandhi : sandi, rahasia sanggem : janji, kewajibansandhing : dekat, bersanding sanggi : sanggasandhung : sandung, terantuk; sanggit : dramatika, penjiwaan sandhung lamur : sanggraha : persediaan, jamuan, daging kerbau di dada; hidangan 128
    • sanggrama : perang, berperang sangut : beliung, kampaksanggrekan : halangan, rintangan, saniki : sekarang aral saningga : sehinggasanggul : sanggul, kundai saniskara : segala hal, sembarangsanggup : sanggup, bersedia sanityasa : senantiasa, selalusanggya : segala, semua sanja : menengok, menjenguksanghara : rusak, hancur; sanjang : berkata sangharakalpa : hari sanmata : baik, bening kehancuran, hari kiamat santa : baik, beningsangi : janji, berjanji, nazar santak : benda, hartasangit : bau hangit santan : santansangiwèn : dahulu, zaman dahulu santana : saudarasangka : dari; sangka déné : santen : santan makanya, oleh karena itu santer : keras, cepatsangkal : tangkai kapak; sangkal santi : semboyan, motto; putung : pijat urat bagi santiaji : petunjuk orang yang patah tulang pelaksanaan; santika :sangkala : angka tahun yang mutiara; sesanti : disusun dalam kata-kata semboyan, kata mutiara bernilai angka; santosa : sentosa, kuat candrasangkala: santun : sopan sangkala yang santya : 1 larangan; 2 pujian, berdasarkan pada terpuji perhitungan tahun sanubari : sanubari, hati bulan; suryasangkala : sapa : siapa angka tahun yang sapah : ubi kayu didasarkan pada sapala : sedikit, sepatah kata perhitungan tahun sapandurat : sekejap mata, sebentar matahari sapata : berjanji, bersumpahsangkan : asal, dari; sangkan sapeket : karib paran : asal dan tujuan sapélé : sepelesangkar : sangkar, kurungan sapet : sampai padasangké : asal, dari sapi : sapisangkèng : asal, dari sapih : pisah, ceraisangkep : lengkap sapir : shafir, batu intansangkèt : nama tetumbuhan obat sapit : sepit, penjepit; sapitsangkéta : sengketa, berselisih, urang: taktik dan bertengkar strategi perang dengansangkin : makin membuat susunan barisansangking : dari seperti sapit urangsangkrah : ranting bambu saplak : serupa botol, hampirsangku : panah, bokar, mudam samasangkuh : sangkur, mata sangkur saprantu : nama tanaman obatsangkut : sangkut, libat sapta : tujuh; saptadarma :sangkya : asal, dari tujuh darma, tujuhsangsang : sangga pengabdian; saptamargasangsara : sengsara, kesulitan; : tujuh doktrin sangsara désa : uang sapu : sapu; sapu udhar : kas desa terurai, terlepas; sapusangsaya : semakin dhendha : hukuman;sangu : saku, bekal sapu jagat : merata 129
    • ke seluruh jagat; sapu sarenti :tidak bersama-sama lebu: pembersihan saresmi :bersenggama total, sweeping; sapu saréyan :berbaring tangan : sapu tangan sarga :bab, pasalsapucapan : satu cerita, satu sari :inti; sari kuning : zat perkataan pewarna kuning dalamsapuluh : sepuluh membuat kain batik; sarisapunika : sekarang, kini kurung : bunga nagasari;saput : dilimputi, ditutupi; saripati : inti, pati, saput dhengkul : saripati; sari wosé : sampai ke lutut; saput bunga, nagasari pranti : selengkapnya sarika : ia, orang kepercayaan dengan alat-alat; saput sariki : ini, sekarang lemah : terang tanah, sarimbit : sekalian, bersama-sama mulai remang-remang di sarimpi : serimpi, jenis tali pagi hari saring : saringsara : 1 berkaitan dengan; 2 sarira : badan sengsara; sarabasa : saritim : bunga rejasa rusak; sarabuta : kusir, sarjana : sarjana, ahli sais; saradula : sarju : setuju, cocok harimau; saranangga : sarkara : manis, dandanggula tikus; sarasidya : bunga saroja : bunga tunjung tunjung; saraswati : saron : saron, bagian dari bidadari Dewi Rarasati; gamelan sarawèdi : rahasia; sarong : sarung sarayuda : pesuruh sarpa : ularsarab : nama penyakit anak, sarta : serta sawan saru : saru, jorok; saru siku :saraba : sebangsa kijang tata sila, tata kramasaraga : asyik, gemar sarujuk : sepakat, setujusarah : sampah sarung : sarung; sarung kaki :sarampangan : serampangan sarung kaki; sarungsarana : sarana tangan : sarung tangansarandu : sekujur, seluruh saruni : serunaisarang : sarang saruwé : menyapa, menanganisarangan : sarangan sarwa : serba, semua; sarwa-saranta : sabar sarwi : serba-serbi; sarwisarap : sarap, makan pagi : serba; sarwya : serbasaras : sembuh, waras sarya : bantuan, pertolongansarasa : makna, arti sasa : kelincisarasati : cipta sasab : tutup, selimutsarati : pawang gajah sasadara : rembulan; sasadhara :sarawungan : sahabat, kenalan rembulan; sasalancana :saraya : bantuan, pertolongan rembulansardana : kaya sasag : sasak, telusursardula : harimau sasak : sasak, telusursaré : tidur, istirahat sasama, sasami : sesamasarèh : sabar, tenang, pelan sasana : sasana, tempatsarem : garam sasangka : bulansarèn : darah yang dimasak sasangkan : bulab-bulanansareng : bersama sasanti : puji-pujian 130
    • sasar-susur : sangat keliru satwa : binatang, hewansasat : seperti satwika : utama, terutamasasati : tunggal kehendak satya : setia; satyalencana :sasawa : bangkai lencana/penghargaansasi : bulan untuk tanda kesetiaan,sasikantha : suryakantha, kaca pengabdian; satyawada : pembesar memegang teguh kata-sasmaka : sinar, cahaya katanyasasmaya : baik, indah saudara : saudarasasmita : lambang, tanda sauga : asal, asalkansasra : seribu; sasrabahu, saulon : satu telan bahusasra: seribu saur : saur, makan akhir; saur tangan; sasrawarsa: manuk : cerewet, ribut, milenium, seribu tahun banyak suarasasrahan : pemberian, sausap : sedikit persembahan saut : disambar, disebutsasrangan : menyerbu dengan cepat sawa : ular sawahsasrawungan : kenalan, sahabat, sawab : wibawa, pengaruh gaib handai taulan sawah : sawahsasti : enam puluh (60) sawala : menolak, menyanggahsastra : sastra, tulisan; sastra sawan : 1 ketakutan, cemas; 2 banyu : nama bentuk jenis penyakit keris; sastra cetha : sawana : menyucikan diri, mandi ajaran luhur; sastra sawanan : ketakutan, cemas daksa : ahli ilmu, mahir; sawang : rumah laba-laba sastra harjéndra, sastra sawangan : pandangan jéndra : ajaran luhur sawarga : surgasastrika : senjata, pedang sawarna : 1 satu warna; 2 emassata : tembakau sawastu : sesungguhnya,satak : benda, harta sebenarnya, sebetulnyasatata : sesuai dengan aturan, sawat : lempar; sawatgata : tertata hidangan, jaminansatéja : cahaya, sinar, pelangi sawé : 25 rupiahsatemah : akhirnya, akibatnya sawed : selempangsathithik : sedikit saweg : baru, lagi, sedangsatiti : teliti sawéga : siap, sediasatmaka : senyawa, sejiwa sawegung : semua, segalasatmata : kasat mata, dapat dilihat sawenang-wenang : sewenang-sato : satwa, hewan, binatang wenangsatorasih : terkenal, termasyhur sawer : ularsatriya : satria sawi : tanaman sawisatru : musuh; satru sawidak : enam puluh (60) bebuyutan : musuh sawiji : satu, bersatu turun-temurun; satru sawismaya : keran ati: musuh hati; satru sawita : mengabdi batin : musuh batin sawiyah : 1 sewenang-wenang; 2satu : 1 satu; 2 acuan, anak cicak cetakan; satu budi : sawo : buah sawo; sawo kebulatan tekad matang: warna kulitsatuhu : sebenarnya orang Jawa, coklat mudasatus : seratus seperti buah sawo matang 131
    • sawung : jago, ayam jantan; sedhep : sedhap; sedhep malem : sawunggaling : ayam bunga sedap malam jantan aduan sedhèrèk : saudarasawur : sebar, tabur sedhih : sedih, susahsaya : semakin sedhiya : sedia, siapsayab : sayap sedhuh : aduksayabara : sayembara sedulur : saudarasayaga : sudah siap sedya : niat, kehendak, keinginansayah : payah, letih, capai sega : nasi; sega kebuli : nasisayaka : panah bercampur daging; segasayakti : sesungguhnya, golong : nasi dibulat- sebetulnya bulat; sega lutut : nasisayana : tempat istirahat, tempat dicampur ketan; sega tinggal mas : nasi kuning; segasayang : 1 sayang; 2 tukang penak : nasi pulan; sega tembaga pondhoh : bubur jagung;sayarda : bertambah sangat sega thiwul : nasi thiwul,sayekti : sungguh, benar; nasi dari ketela sayektos : sungguh, seganu : kemarin dulu benar segara : samudra, laut; seganten:sayem : ayem, senang, bahagia (ing.) samudra, lautsayembara : sayembara segawon : anjing, serigalasayogya : sebaiknya segung : semua, segalasayub : basi séhat : sehatsayuk : rukun, bersatu seja, sedya : sengaja, tuju, yang ditujusayur : sayuran sejati : sejatiséba : menghadap, hadir sekar : kembang, tembang; sekarsébak : sibak, belah, pecah kedhaton : bunga istana,sebandar : syahbandar putri raja; sekar mayangsebar : sebar, tebar, tabur : bunga mayangsebawa : wibawa, pengaruh sekati : sekalisebda : sabda, kata sekawan : empat (4)sebel : sebal, kecewa, tak rela sekeb : sekapsebit : sabit, lempar; sebit sekéca : enak, nikmat runting: rusak sekèci : sekoci, perahu kecilsecang : pohon secang (bahan sekedhap : sebentar cat warna merah) sekedhik : sedikitseda : cipta, sabda, firman sekoci : perahu kecilséda : mati, meninggal sekong : serabut akarsedaya : semua, segala; seksi : seksi, bagian sedanten, sedarum : sekti : sakti (ing.) semua, segala sekul : nasisedhah : sirih, kinang; sedhahan sekung : selabut, akar enau : 1 suruhan; 2 utusan sela : waktu luang, tempatsedhakep : sedekap luangsedheku : duduk bersila selak : lekas, cepat-cepatsedhéla : sebentar selan : sisipan, tempat yangsedheng : muat; sedhengan : luang cukupan, sedang-sedang selang : pipa plastik; selang sebatsedhèngah : semua, segala, : pinjam nama; selang sembarang gumun : mudah kagum; 132
    • selang seling: selang- sembir : rabit, koyak seling, warna-warni; semboja : samboja, jenis bunga selang silih : sembok : ibu, simbole meminjam apa-apa; sèmbong : kain seperti dodot bagi selang surup : keliru, wanita istana salah sembrama : penghormatan, sambutanselangkung : dua puluh lima, 25; sembrana : sembrono, cerobohselapan : tiga puluh lima hari sembrani : berani; kuda sembrani :selarik : selarik, sebaris kuda tunggangan dewaselasih : bunga selasih sembuh : sembuh, warasseling : seling; seling surup : sembung : kayu sambung keliru, salah sembur : semburselip : mogok, terselip semburat : menciprat, bersiratselir : selir semèdi : semedi, tapasélog : sebangsa ubi hutan semekta : siap, sediaselok : pisau raut semendhi : semedi, bertapaselon : tabung tempat menaruh semené : istirahat rempah-rempah semengko : sekarang, kiniselop : selop semerep : melihat, mengetahuiselot : semakin semi : bersemi, tumbuhselup : selop semil : sedikit sekaliselur : berduyun-duyun semilih : banyak pilihanselut : pembungkus rangka semingi : berbaring dengan badansema : kuburan, perkuburan dan kepala lebih tinggisemada : sedikit, agak semir : semirsemadi : semedi, bertapa semita : sasmita, lambang, tandasémah : istri semono : segitu, itusemana : segitu sempal : sempal, lepassemandan : sedikit, agak sempana : sempana, macam bentuksemandi : dibanding dengan kerissemangat : semangat, motivasi semprul : tembakau kasarsemanger : baik, indah, bagus semu : 1 semu; 2 agaksemanggi : semanggi, jenis semur : semur, jenis masakan tumbuhan semut : semut; semut gatel :semanten : demikian, begitu, segitu semut gatalsemaput : pingsan séna : kuat, gagah; sénapati :semat : derajat, pangkat pemimpin perang, jendralsembada : mampu senajan : meskipun, walaupunsembaga : mashur, mujur benar sendari : gadis cantiksembagi : kain cita, cita sendawa : sejenis burung layang-sembah : sembah; sembah bekti layang : sembah bekti; sembah sendhal : tarik; sendhal mayang : sungkem : sembah pencabut nyawa sungkem; sembahyang sendhang : sendang, kolam, mata air : sembahyang, sholat sendheng : tali busursembarangan : sembarangan, sendhul : tatap, sendal semaunya sendika : setuju, cocoksembari : sembari, sambil seneng : senangsembawa : harimau senéngga : jikalau, seumpamasembèr lèwèr : mudah bosan senénjong, seninjong : campur-aduksembet : sambung sengadi : dalih, berdalih 133
    • sengados : dalih, berdalih sepada : 1 sepeda; 2 awas, luassengaja : sengaja padasengak : bau menusuk hidung sepah : sepah, ampassengap : bentak sepala : sedikitsengara : mustahil, tak mungkin sepana : nama bentuk kerissengéngé : matahari sepang : sepang, nama pohonséngga : sehingga, sampai, seperti (bahan cat merah)sengganèn : nama gamelan sepat : sepat, jenis ikansenggang : senggang, renggang sepata : berjanji, berujarsenggata : hidangan, suguhan sepen : sepisengguh : angkuh, tinggi hati seper : singgah istirahatsenggung : sebangsa musang yang sepet : 1 sepit, pahit; 2 sabut punya senjata kentut kelapa; sepet madu : yang baunya luar biasa manis sekalisenggutru : bakal capung (masih sepi : sepi, sunyi dalam air) septa : tujuhsengir : bau anyir sepura : maaf, ampunsengit : sengit, benci serat : tulis, suratsengka : asal, dari serwa : serba, semuasengkala : bilangan tahun berupa séta : putih sandi setal : kandang kudasengkalang : lingkar roda setengah : ½, separo; setengahsengkan : asal, dari tuwuh : setengah matangsengkang : kosong sétra : padang, lapangansengkel : sedih, susah setrèn : sawah, ladang yang diairisengkelat : memasang, setri : istri, perempuan mengenakan; sengkelit : setu : sabtu membawa keris dengan setuju : setuju, sepakat diselipkan di pinggang setunggal, setunggil : satu, tunggalsengker : pingit, simpan setya : setiasengsem : terpikat, tertarik séwaka : menghadapseni : kesenian, keindahan sèwu : seribusenik : bakul sida : jadi, berhasil; sidaseninjong : campur aduk, gado-gado wurung : batal, gagal;senjata : senjata; senjata sidaguri : seleguri; pitulung : senjata sidarsi : pendita yang penolong mulia; sidawayah : namasentak : bentak pohonsentani : saudara, famili sidheku : duduk tegap tangansentheng : tali yang direntang bersedekap di mejasenthir : lampu sidhem : sunyi, senyap; sidhemsenthot : berotot, kuat premanem : sunyi,sentika : pandai olah senjata hening dalam perang sidi : sempurna, bulatsentolo : tonggak, galangan sidik : benar perahu sidikara : dipupu, dikenakansentosa : sentosa, kuat, kokoh mantrasentul : nama pohon buah sigar : pecah, belah; sigarsenuk : senuk, tapir semangka : belah duasepa : tawar, tak berasa sama persis 134
    • sigeg : berhenti; sigeg wacana sindur : 1 merah muda; 2 tandak : berhenti bercerita sindura : merah mudasigi : ujung tenunan singa : singa; singabarong :sigit : cakap, tampan pertunjukan tarisigra : segera tradisional cina;sigrak : semangat singanegara : algojosih : sih; asih : kasih, cinta kerajaan, pemenggalsiji : satu kepalasika : ujung, cula, gombak singat : tanduksikara : menganiaya, menyiksa; singha : singa; singhasana : gendhak sikara : aniaya singgasana; narasingha :sikarini : nama tembang gedhe singgasana rajasikep : siap, sedia, sikap singid : rahasia, sembunyi,siki : satu, merak,burung misterius merak singkrih : disingkirisiksa : siksa singkur : belakang, dibelakangsila : 1 dasar; 2 duduk singlar : belah, pecah bersila; silakrama: singset : erat, kuat menikah, kawin; singub : sempit, pengap silaning akrama : singunen : cemas, kuatir menikah, kawin; siladri : sinidikara : dicipta, dipuja gunung batu sinjang : pakaian, jariksilah : pecah, kelompok sinom : 1 daun asam muda; 2silang : silang tembang sinom; sinoman :silat : silat pelayan pemudasilih : saling; silih asih : sinta : 1 terpuji; 2 nama wuku berkasih-kasihan yang pertamasiling : dituang sinten : siapasiluman : siluman sintru : sunyisima : macam, harimau sinuba-suba : dihormatisimah : istri sinudarsana : diteladani, dicontohsimbah : kakek, nenek sinuhun : yang dijunjung, yangsimbar : rambut di dada dimuliakansimbok : ibu sinukarta : dimuliakan, dihormatisimpen : simpan sinungan : kedapatansimping : jajar, sunting sinungga-sungga : dijunjung-junjungsimpir : simpir sinuwun : yang dijunjung, yangsinar : sinar, cahaya dimuliakansinarawèdi (sedulur -) : sahabat sipat : 1 sifat; 2 benang yang karib dicelup warna untuksinartan : disertai menggaris kayu; sipatsinatriya : dianggap sebagai ksatria kandel : pusaka,sinau : belajar kesaktian; sipat kuping :sindap : ketombe cepat sekali; sipat wong :sindhèn : sinden, penyanyi sifat manusia tembang sira : kamu, engkausindhung riwut : angin besar sirah : kepalasindhutan : petani siram : 1 sinar; 2 mandisindikara : dipuja, puji sirap : sirap, genting papansindir : sindir sirep : tidur, diam; sirepsindu upaka : air, sungai bocah; : jam tidur anak 135
    • (± jam 20.00); sirep slintru : sunyi, tampak puaka jalma slira : jam tidur manusiaslira-sliri : 0) : badan, anda; (± jam 22.0sirih : suruh, sirih mondar-mandirsirna : sirna, hilang sloka : selokasiru : suatu slomprèt : selompretsisih : sebelah, sis, bagian slop : slop, sandalsisik : sisik; sisik melik : slumpring : kulit bambu tanda-tanda untuk smara : asmara, cinta; membantu pelacakan smaradana : tembang suatu kasus asmarandanasisil : dikupas dengan mulut; smita : tanda, lambang, sasmita sisilan : kupasan sobita : indah sekalisiswa : siswa, murid sodhok : tekan, desaksisya : siswa, murid soga : warna merah untuk batiksita : 1 sita, ambil; 2 baik, sogat : jamuan, hidangan bagus; sitakara : dipuja, sogata : jamuan, hidangan dicipta; sitangsu : bulan; sitaresmi : bulan sogèl : padi yang lekas berbuahsiti : tanah, bumi; siti sogok : sogok, suap hinggil, sitinggil sogolan : taruk, tunas : tanah/tempat yang sojah : pembicaraan ditinggikan untuk balai sojar : kata-kata penghadapan; siti payah sok : 1 tumpah; 2 kadang- : rezeki, penghidupan; kadang tedhak siti: upacara soka : suka, gembira turun tanah untuk bayi soklat : coklatsiwa : uwa, kakaknya ayah/ibu sokong : sokong, dukungsiwakan : kolam ikan sol : solsiwalan : pohon rontal, lontar solah : tingkah laku; solah bawasiwamba : air penghidupan : tingkah laku, tabiat;siwi : anak solah tenaga :siya : menyengsarakan, mengeluarkan tenaga; menganiaya, sia-sia solah tingkah : tingkahsiyaga : siaga, siap lakusiyos : menjadi, jadi solèd : oles, sudipsiyub : rindang, sejuk solo : solo, enggan, seganslaka : 1 perak; 2 seloka, syair; solor : 1 sukur; 2 akar tunjang slaka wedhar : syair solot : sulut, nyala bebas solung : sulungslambu : kelambu, tirai, sekat kain som : berjalan dengan langkah-slamet : selamat, aman langkah panjangslangsang : tempat bunga (sirih, soma : 1 bulan; 2 hari senin dsb.) somah : keluarga, istrislasih : bunga selasih sombèng : rabit, robek, sobeksléndhang : selendang sombong : sombong, congkaksléndro : slendro, laras musik sompèl : rompes, gompel gamelan sompèt : sumpet, tertutupslenthem : slentem, jenis alat musik sompit : siput, kecil keceslepa : tempat sirih sompok : lemas, habis tenagaslepèn : tempat tembakau sona : anjingslepi : wadah tembakau sondher : tanpa 136
    • sondhèr : sebai untuk menari sowak : rusak, robeksondhol : sundul, tatap sowan : menghadapsondhong : galah yang ujungnya sowang : sendiri; sowangan : diberi bakul untuk sendirian; sowang- menjolak buah sowang : sendiri-sendirisong : geronggang, tua, relung srabat : dua penangkalsonga : sembilan srabédan : keinginan, kegemaransongar : sombong, congkak yang buruksongkok : peci, mahkota srah : serah, pasrah; srah-songkop : galak yang ujungnya srahan : pemberian, diberi bakul untuk persembahan, penjolok bambu menyerahkansongkro : 1 gerobak dorong; 2 srakah : 1 serakah, loba, tamak; 2 sudah renta, rusak uang ongkos pernikahansongol : songol, pemarah dari pihak laki-laki yangsongot : tegap, cegak diserahkan kepada pihaksongsong : songsong, payung perempuansontak : hancur, remuk srama : asramasonten : sore, petang srambi : serambisontong : serotong srambu : kelambusonya : sepi, sunyi srampad : sengkelitsonyaruri : senyap, sunyi, sepi srana : sarana, usaha, usadasopal : cincin hiasan tombak srandhal : sandalsopan : sopan srandhul : jenis pertunjukan rakyatsopana : tangga, tumpuan, sranta : sabar lantaran sranthal : jalan cepatsor : bawah, rendah sranthil : bergantungan, tak teratursora : keras sranti, srantèn : sabarsorah : amanat, ajaran srapat : sekejabsoré : sore, petang srasah : lapisan, saluran, dasar,sorèng : kuat; sorèngpati : lantai prajurit yang gagah srat : serat, tulis berani, panglima perang srati : 1 pawang gajah; 2 (di-ni)sori : maaf, ampun : dilayani dengan baiksorog : anak kunci sraton : buas, pemarahsoroh : serah, pasrah, beri srawa : suarasorok : dorong, dukung srawana : musim yang pertamasorot : cahaya, sinar srawung : pergaulan, hubungansoso : kasar, gagap sosialsosog : anyaman bambu diujung sraya : bantuan, pertolongan galak untuk menjalak sreba : serba, semua buah sreban : serban, surbansosoh : lembut srebat : serbatsosol : gagap, menganggap, srebèt : lap, kain pembersih kasar sreda : percaya, sudisosor : makan langsung dengan sredu : setuju mulut sreg : pas, cocoksosoran : tempat untuk menyosor sregep : rajin, tekunsosot : bentukan, makian srèi : iri, dengkisot : kutuk, maki srékal : menjegalsotya : hiasan, emas srempal : sempal, patah, putus 137
    • srémpang : selempang, serampang sripah : bela sungkawa, berdukasrèmpèd : serempet, menyenggol sriping : criping, keripiksrempeng : kerja keras cepat srisig : pagar dindingsremplah : bergantungan hampir sriti : sriti, jenis burung patah sriya : makmur, sejahterasreng : keras, tegang sru : seru, sengitsrengen : marah, murka srumbung : agar tanamansrengéngé : matahari srundhèng : serundeng, jenis lauksrenggala : ujung, pucak, tanduk srunggan : sistem tumpang sarisrenggi : gunung, lembu sruni : 1 seruni, melati; 2srengkara : kerusakan, kerusuhan serulingsrenteg : keinginan kuat, maksud sruti : hematsrenti : tidak serempah srutu : cerutusrep : sejuk sruwa : dengki, iri hatisrepan : 1 pendinginan; 2 sruwag : bolong, lubang pengetahuan sruwal : bertumpukan tak teratursrepegan : cepat, lekas sruwé : lamasrèpèt : serempet, senggolan sruwèk : lubangsrèsèh : manis tutur katanya sruweng : bolongan bundarsresep : meresap, masuk suba : sopan, santunsrèwèh : tampak mengalir di subada : kukuh, kokoh, kuat sana-sini subaga : masker, untung, bagussri : cemerlang; sribombok : subagya : bahagia, untung sekali sribombok, jenis burung; subakti, subaktya : berbakti sridanta, srigadhing : subal : jejal, campuran bunga srigading; subasita : sopan santun, tatakrama srigunggu : nama subuh : subuh tanaman; srigunting subur : subu, makmur : srigunting, jenis suci : suci, bersih burung; srikata : bunga suda : berkurang, susut srikaya; srikawin : mas sudagar : saudagar, pedagang kawin, mahar; srigak sudama : dermawan, murah hati : tangkas; srilara : sudana : dermawan bangkai mayat yang sudara : saudara; sudarawèdi : tergeletak di seberang sahabat karib tempat; srimala : sangat sudarma : bapak indah; srimanganti : sudarsana : contoh, teladan jenis gedung dikraton; sudha : susut, berkurang srinata : tembang sinom; sudhah : bedah, pecah srisakit : bangkai mayat sudhang : tabung/perian, bambu yang tergeletak di sudhèt : bedah, pecah, coblos sembarang tempat sudhi : sejenis basungsriging : tangkas sudhing : tidak sudi, enggansrimbit : serimbit, berduaan sudhiya : bersedia, siapsrimpak : ambang pintu sudhung : kandang rumahsrimpi : srimpi, jenis tarian sudi : sudi, mausrindhitan : burung serindit sudibya : mulia, terhormat, saktisring : sering, kerap suding : tunjuk, penunjuksringah : terang, cerah, senang sudira : berani, gagah;srinthil : tahi kambing/ sudiradraka : nama kelinci/domba tembang gedhe 138
    • sudra : bawah, rendah, hina sulap :sulapsuduk : coblos, tusuk; suduk sulaya :bertengkar jiwa : bunuh diri; sulek :sesak, sempit suduk maru : pisau suligi :seligi bermata dua; suduk sulih :wakil, ganti slira : bunuh diri suling :sulingsugal : ugal-ugalan, kasar sulistya :indah, antiksugata : jamuan, hidangan sulit :sulitsugèh : kaya suluh :suluh, terangsugeng : selamat suluk :suluk, suara indahsugih : kaya; sugih bala : sulung :sulung banyak kawan sulur :sulur, mengulur,sugoh : suguh, hidangan merambatsugreng : puaka, mukertasyam suma : bungasugri : semua, seluruh sumadhiya : sedia, siapsugu : alat pertukangan untuk sumadi : semedi, bertapa menghaluskan kayu sumaguh : sanggup, siapsuguh : suguh, hidangan sumahab : tampak menggerombolsuh : simpati banyaksuhun : minta, mohon sumaji : sudah disediakan, tersediasujalma, sujanma : manusia, orang sumakawis : segala hal, semuasujana : orang pintar, ahli persoalansujèn : tusukan sumakéyan : angkuh, sangar, payahsuji : tikam, tusuk saji sumanak : ramah, akrabsuka : suka, gembira, senang; sumanasa : nama bunga suka lila : sukarela sumandhing : bersanding,sukan : permainan berdekatansukara : babi hutan sumangga : mempersilahkan, silakansukarsa : niat yang baik, keinginan sumanta : bicara, pertimbangan mulia sumantali : pawang gajahsukarta : pekerjaan yang baik sumapala : rendah hatisukci : suci, bersih sumaput : pingsansuker : kotor sumar : semerbah, meratasukerta : bermasalah sumarah : pasrahm menyerahsuket : rumput sumaré : 1 tidur; 2 meninggalsukla : putih, bersih sumarsana : bunga cempakasukma : sukma, roh sumawah : bersawah, bercocoksukmana : ruh, nyawa tatamsukra : hari jum’at sumawana : dan, sertasukreta : bermasalah sumaya : berjanji, menyanggupisuksma : suksma, roh sumba : kesumbasuku : kaki sumbaga : mashur, termashursukun : sukun, jenis buah sumbalinga : terlaksana, dapatsuk un : sebangsa timun dipegang kata-katanyasukup : penuh sesak sumbang : sumbang; sumbangsula : tombak, senjata tajam surung : dorongan,sulah : tingkah laku dukungansulak : sulak, pembersih sumbar : sumbar, bicara kerassulaksana : pilihan, lebih, cemerlang sumbat : sumbat, tutupsulam : sulam, tambal sumber : sumbersulang : tunas tebu yang kedua 139
    • sumbit : galah bercabang untuk sunga : benang sutra menjolok buah sungapan : kuala, muarasumbon : bahan untuk sumbu sungar : bermegah-megahsumbu : sumbu sungga : ranjausumbul : bakul tertutup, tempat sunggal : serakah seperti bakul untuk sunggan : ranjau upacara sunggar : sisir, gingsulsumbung : sombong, congkak sunggata : jamuan, hidangansumbut : cocok, sesuai sunggi : sunggi, junjungsumèh : ramah, murah senyum sungging : sungging, tatahsumelang : was-was, kuatir sungkan : sungkan, segansumèlèh : pasrah, menyerah sungkawa : sedih, dukasumeni : istirahat sungkem : sungkem, berbaktisumerep : mengetahui, melihat sunglon : teluksumet : menyalakan, menyulut sungsang : saling silangsumpah : sumpah, janji sungsum : sumsumsumpek : sempit, berdesakan sungsung : pemberian, persembahansumpel : ganjal sungu : tanduksumpena : bermimpi sungut : sangat, rambutsumpet : sumpet, sumbat suntak : tumpah, jatuhsumpil : siput kecil sunthi : gadis kecil; prawansumping : sumping sunthi : gadis remajasumpit : kembal, tempat rokok yang belum haidssumrah : segar, nyaman sunting : sunting, pilihsumringah : cerah suntrut : sedih, muramsumuk : panas, sumuk sunu : anaksumung : demam, panas sunya : sepi, sunyi; sunyaruri :sumunu : beranak, berkembang sunyi senyap, sepisumur : sumur; sumur sunyata : benar, sungguh gumuling : terusan air supada : binatang buas dalam tanah supadi : supaya, agarsumurup : mengetahui, melihat supadya : supaya, agarsumyah : senang, kenyang, ceria supak : sesak, sempitsun : 1 cium; 2 ingsun, saya supaos : supaya, agarsunar : sinar, cahaya supata : berjanji, makisundari : perempuan yang cantik supatni : indah, cantiksundawa : sundawa supaya : supaya, agar; supados:sundek : sempit sesak supaya, agarsundel : pelacur; sundel laut supé : lupa, alpa : kuda laut; sundel supena : mimpi bolong : nama hantu supit : supit, jepit; supit urang :sundep : sundep, jenis hama strategi perang dengansundha : dua kali; sundha mengatur barisan mandha : permainan membentuk supit udang anak supraba : cahaya indahsundhang : tanduk, sronggot supranata : aturan yang baiksundhul : sundul, tatap; sundhul suprandéné : meskipun demikian langit : tinggi sekali suprih : harapansundhung : pikulan rumput sura : berani; suraduhita :sunduk : tusuk bidadari; suragana : parasung : beri, persembahan dewa; suralaya, suraloka 140
    • : tempat para dewa; susrawa : masyur, terkenal suranata : raja dewa; susu : susu suranggakara : berani susuh : sarang sekali, sangat berani; susuhunan : junjungan suranggana : bidadari; susuk : 1 susuk; 2 uang surapada : keinderaan, kembalian; susuk kahyangan; surapana: kondhé : tusuk sanggul minuman keras; susun : susun surapati: raja dewa; susung : songsong, menyongsong surapsara : raja susup : masuk, menyisip bidadara; surapsari : susur : tembakau susur ratu bidadari; suréndra : susut : berkurang raja dewa; surèngpati suta : anak : 1 raja dewa; 2 nama sutapa : semedi, bertapa keris; surèngrana : sutéja : pelangi, cahaya, sinar berani, pemberani; suthik : menolak, tak mau surawadu: bidadari suthing : enggan, segansuraga : bantal suthup : balutsurak : sorak, ramai sutikna : jeli, cermat; sutiksna :surakah : serakah, tamak, loba jeli, cermatsuraksa : menjaga, menguasai sutra : suterasurambi : serambi sutrepta : senang, puas sekalisurasa : makna, arti; suraos : suwa : segar (untuk kalam) (ng.) makna, arti suwadi : sesungguhnya, sewajarnyasurastri : bidadari suwak : robek, sobeksurat : surat suwal : celana pendeksurata : keberanian suwala : menolak, tak sanggup;surem : suram, gelap suwalapatra : suratsurèn : pohon durian suwan : sowan, menghadapsuretna : emas, logam mulia suwanda : badan, tubuh;surga : surga suwandagni : mataharisuri : 1 sisir rapat; 2 teladan suwangan : muara, kualasurjan : jenis gaya baju suwap : suap, uang sogokansuroh : suruh, sirih suwara : suara, bunyi; suwanten :surtanah : doa selamatan pada suara, bunyi; suwaos : orang yang meninggal suara, bunyi dunia suwarga : surgasurti : hemat-hemat, cermat suwari : kasuari (nama burung)suru : suru, sendok daun suwarna : emas; suwarna dwipa :surud : surut pulau Sumatrasuruh : sirih suwasa : emassurung : dorong suwau : tadi, dahulusurup : melihat, petang hari suwawa : ayo, marisurya : surya, matahari; suwé : lama suryakantha : kaca suwéda : jari pembesar suweg : nama tumbuhansusah : susah, sedih suweng : subang, kosongsusetya : kesetiaan suwidak : enam puluhsusila : kesopanan, tata krama suwing : tergiang-ngiang di telingasusra : terkenal, kondang suwingya : cerdas, bijaksanasusrasa : patuh suwita : mengabdi, berguru 141
    • suwiwi : sayap Tsuwuk : berhentisuwul : pasak besi pada beliungsuwun : 1 minta, mohon; 2 terima kasihsuwung : kosong, hampasuwur : warta, kabar, berita taberi : rajin, hematsuwut : tempurung untuk tabon : rumah/kebun warisan menghasilkan benang orang tua yang telah yang ditenun meninggalsuyasa : rumah, gedung tabrak : tabraksuyud : suka memberi tabuh : 1 jam; 2 tabuh, pemukul;swa : mandiri, kepala; ditabuh : dipukul swabawa: tabiat, tabur : tabur, tebar perangai; swabretya: tadhah : makan; tadhah eluh : prajurit; swadaya : tempat mengadu; tadhah mandiri; swadésa : desa kringet : baju dalam, yang mandiri; swagata : tadah keringat; tadhah hidangan, jaminan, sih: tempat kasih sayang; jamuan; swagotra : tadhah udan : sawah turun, keturunan; yang tergantung air hujan; swagreha : rumah tadhah arsa : burung pribadi; swasana : kedasih suasana, keadaan; tagyana : tunangan, kekasih swasembada : taha : kira, sangka, barangkali mencukupi kebutuhan tahan : tahan diri; swasta : swasta, tahen : 1 batang, pohon; 2 mandiri; swayambara : derita sayembara taju : mahkotaswah : langit tajug : tajuk, bentuk rumah adatswana : anjing taker : takar, ukurswandana : kereta takir, takir ponthang : limas dariswanita : darah daun pisangswara : suara; swanten : suara taksaka : ularswarga : surga; swargaloka : taksih : masih tempat surga; swargi: takura : kiri almarhum tal : pohon lontar, rontalswasa : emas tala : rumah lebah talad : tidak tergesa-gesa talaga : telaga talang : talang, jalan air taleran : jalannya cerita, alur tales : talas, umbi tali : tali; tali goci : cara mengikat layang-layang; tali mati: simpul mati; tali wangsul : tali yang bisa dibuka dengan mudah talika : mata-mata, pengintai 142
    • talinga, talingan : telinga tambuh : tidak kenal, tidak tahutalok : pohon talok tambung : samar, kabur, tidak kenaltalu : tiga, jenis gending tambur : sejenis genderangtalub : balut (mata) tamèng : tameng, pelindungtaluh : sudah biasa, bosan, jemu senjata; tamèng mata :talun : ladang, huma pelupuk (kelopak mata)tama : utama, baik tami : utama, baiktamah : keinginan rakus, tamak, tamih : dupa, perdupaan serakah tamina : melihattaman : taman, kebun; taman tamisra : gelap keputrèn : taman tamolah : tak bergerak keputrian; taman sari: tampa : tanpa, tidak dengan taman sari tampah : wadah dari bambutamara : gamelan, bunyi-bunyian tampak : kelihatantamat : tamat, selesai tampan : bagus, gantengtamba : obat, jamu; nambani: tampang : wajah, muka mengobati tampar : tali, tampartambah : tambah tamper : tampartambak : tambak; tambak baya : tamping : pinggir, tepi, batas daerah pencegah bahaya tampir : nirutambal : tambal; tambal sulam : tampuh : menempuh; tampuh menambal di sana sini, awang : nahkoda memperbaiki kesalahan- tamtama : tamtama, tentara kesalahan kecil tamtu : tentu, pastitambana : bendera, panah tamu : tamutambang : 1 tambang; 2 tali tamyang : perisai tambang; tambang tan : tidak; tan antara : tidak parantian: tempat antara kediaman, asal tanah : tanah; tanah manca :tambar : tawar, hilang kekuatan, luar negeri; tanah hilang kesaktian sabrang : luar negeri;tambara : bendera tanah wutah rah : tanahtambas : jalir, tiris tumpah darahtambat : tambat, ikat tanak : matang sekalitambé : sedang, jadi tanana : tak adatambeh : tambah, bertambah tanaya : anak, putratambel : tombok; tambel butuh, tanbara : duda tambel sepi : tanbuh : tidak tahu/mengerti mencukupi kebutuhan tanceb : tancep; tanceb kayon :tambeman : penyangga, penopang selesai pertunjukantambeng : keras kepala, tak mau tandang : bergerak, bekerja; dinasihati tandang gawe : bekerja,tambet : tidak kenal, tidak peduli mengerjakan; tandangtambi : akar yang tumbuh pada tanduk : tingkah laku batang sebagai tandha : tanda; tandha mata : penyangga pohon tanda mata, kenang-tambilutan : nama tumbuhan kenangan; tandhatambing : sisih, tepi tangan : tanda tangantambir : 1 nama wuku yang ke- tandhak : penari, waranggana tayub 19; 2 alat dapur tandhan : tandan, ukuran untuktambra : ikan tambra pisang 143
    • tandhana : bendera tanggung : tanggung; tanggungtandhes : tandas jawab : tanggung jawabtandhing : 1 tanding, bertarung; 2 tanggwa : kukuh, kuat imbang tanghulun : hamba, sahayatandhu : tanda tangi : bangun, bangkittandra, tandya : lalu, segera tangkar : berkembangtanduk : 1 tambah lagi; 2 kalimat tangké : tangkai, gagang aktif tangkèk : pembesar, kepala biaratandur : tanam tangkep : tangkaptanek : utuh, sempurna tangkil : hadaptanem : tanam; tanem tuwuh : tangkuwèh: sejenis manisan tanaman, tumbuhan tangled : tanyatang : tang, kunci tangsel : sebangsa bajitangan : tangan tangsu : bulan; sitangsu : bulantangara : tanda, lambang tangsul : talitangèh : mustahil, tak mungkin tangun : agak baik juga, cukupantangga : tangga, tetangga; tangga tani : tani désa : tangga desa, desa tanja : 1 mantap, puas; batang sebelah; tangga teparo : kayu runcing untuk tetangga kanan kiri menanam kedelaitanggah : palang, tahan, cegah tanjak : tanjak, naiktanggal : tanggal; tanggalan : tanjidhur : tanjidor, bedug besar tanggalan, kalender; tanpa : tanpa alisé nanggal sepisan: tansah : selalu, senantiasa; alisnya seperti bulan tansaya : semakin tanggal satu tantang : tantangtanggap : tanggap, pasif; tanggap tantara : tentara, prajurit sabda : wawancara, tantas : tuntas rembugan; tanggap tantra : ajaran tentang yoga dan tanduk: pasif-aktif; seks tanggap wacana : tantya : amat, sangat, sekali pidato penyambutan; tanu : makhluk halus tanggap wacucal: tanya : tanya pementasan wayang tapa : bertapa, bersemedi kulit; tanggap warsa : tapak : bekas, kesan, jejak; tapak ulang tahun asta: tanda tangan; tapaktanggel : sedang, tanggung, dara: bunga tapak dara; canggung; tanggel tapak liman : tanaman jawab : tanggung jawab tapak kuda; tapak tangantanggi : tetangga : tanda tangantanggor : tetap, tabrak tapas : bengkong, kulit pembaluttangguh : tangguh, hebat pokok tangkai daun nyiurtanggul : tanggul, bendung; tapel : bedak perut; tapel wates: tanggul angin : tapal batas, perbatasan pelindung tapih : jarik, kaintanggulang : kayu palang pada tapir : tapir, tenuk bendungan, penopang, taplak : taplak penyangga tara : antara; tara mangsa :tanggulun : nama buah musim pancarobatanggun : agak baik, cukupan, tarab : datang bulan, melihat sedang bulan 144
    • taragnyana : tenung, pelet tatkala : ketika, tatkala, sewaktutarak : berpuasa; tarak brata : tatrap : tepat, kena benar, sesuai bersemedi, bertapa benartarambuja : semangka tatu : lukatarangan : tempat bertelur (ayam), tatur : dipangku sedemikian sarang rupa agar buang air (bayi)taranggana : bintang, rasi bintang tatwa : keadaan yangtaranjana : tenung, pelet sesungguhnyatarantara : antara tatya : nyata, kenyataantarbuka : terbuka taun : tahun; taun raja: tahuntari : tari raja, hari besar kelahirantarima : terima raja; taun wastu : tahuntaring : taring biasa (354 hari); tauntarkadhang : kadang-kadang wuntu : tahun kabisattarmolah : tak bergerak (355 hari)taros : tanya, bertanya tawa : tawar, menawarkantarpa : terpa tawan : tawan, tahantarpana : terpana, heran tawang : angkasa, langittarsandha : tanda, alamat tawar : tawar, tak berasa;taru : daun; tarulata : daun- tawaren: bengkak daunan; tarwa : kakinya pepohonan tawas : 1 tawas, obat jentik-tarub : teratak, deklit, tenda jentik; 2 upah lelahtaruk, tarok : ditaruh, diletakkan tawing : dinding papan di tepitarum : tarum perahutaruna : taruna, muda (laki-laki); tawon : tawon, lebah; tawon taruni: muda, taruna gumana : lebah (perempuan) berdengung; tawon gungtarung : tarung, berkelahi : tawon besar, tawon rajatarwéla : nampak nyata, jelas tawu : menguras air sekali tawung : tutup dinding papan (ditasih : masih, misih tepi perahu)tasik : samudra, laut tawur : berkelahi, bertengkartaskara : pencuri, penyamun taya : 1 hilang, kosong; 2 taritata : tata; tata basa : tata tayub : tayub, seni tradisional bahasa; tata cara : tata tayuh : mencari firasat lewat cara; tata krama : tata mimpi krama; tata lair: etika tayum : lapuk, layu lahiriah; tata prenah: teba : tanah lapang, lapangan menurut alur tebah : pukul, tinju, tendang; persaudaraan; tata tebah jaja: pukul dada, tentrem : tentrem, menantang; tebah teratur; tata-titi : teratur tembung : pukul rata,tatab : tatap, tabrak; tataban hantam kromo : tatapan, tabrakan tebak : pukul, tinjutatag : tegar, teguh hati tebal : tebaltatah : tatah, pahat tebas : tebas, borongtatal : tatal, serpihan kayu tebek : tangkaptatanan : tatanan, aturan tebela : keranda, peti matitataran : tingkatan, tahapan tebeng : tebing jendela, tebengtatarpa : tanpa, tidak dengan teberi : rajin, hemat, sederhana 145
    • tebus : tebus; tebus weteng : tekèng :sampai di selamatan untuk hamil téko :teko, porong, poci tujuh (7) bulan teksaka :ulartedah : tunjuk, pedoman teksih :masihtedha : makan tekuk :tekuk, lekuk; tikel tekuktedhak : turun; tedhak loji : : berlipat ganda datang ke loji; tedhak tekwan : tanya siti : kenduri/ tela : terang, jelas selamatan ketika anak telag : kehabisan, tidak mulai turun tanah; musimnya tedhak sungging: telaga : telaga berfoto telah : nama, sebuttedhan : makanan telak : kerongkongantedhas : mempan telar : lapangan, tanah lapangtedhasih : burung kedasih telas : habistèdhèng : sekat, halang, tirai telat : telat, tertinggaltèdhès : habis sama sekali, tandas telenan : landasantedhi : makan telih : tembolok (pada unggas)tegal : tegal, ladang telik : sandi, lambang, rahasia;tegar : tegar, tanpa beban, telik sandi : mata-mata, bebas intelijentegayuh : berubah-ubah, berganti- telu : tiga; majutelu: segitiga; ganti telon : bertiga; telu belahtegel : tega, sampai hati : menjadi tiga bagian;tegen : kokoh, kukuh, kuat telu juru : berkepingtegeng : teguh, kukuh tiga; telung puluh : tigategep : tegap, kokoh puluhteger : kukuh, tak berubah- teluh : tenung, penyakit; teluh ubah braja: bintang beralih;tegerak : tandus, tanah mati teluh tragnyana :tegerang : kayu untuk memberi tenung, penyakit warna kuning pada kain teluk : 1 teluk; 2 takluk, tunduk batik temaha : akibatnya, sehingga,tegerat : nama bunga akhirnyateges : makna, arti temangga : enak menjadi tetanggategil : tegal, ladang temangsang : tersangkutteguh-timbul : kebal, sakti temantèn : pengantentegyan : tega, sampai hati tembaga : tembaga; tembagan :téja : pelangi, cahaya, sinar; tempat membuat tembaga téja bathang : pelangi tembako : tembakau tanda duka cita; tembalo : pohon trembalo téjamaya : nama tembang : tembang, lagu; kahyangan Batara Guru tembaruk : berhak, berkattèji : teji (kuda) tembaya : kumpul; patembayan :teka : datang, tiba perkumpulantekan : tekan, desak tembayat : janji, kumpul;tékang : sang, si patembayatan :tekap : sampai, hingga, oleh perkumpulan, organisasi karena témbok : tembokteken : teken, tongkat tembon : perahu keciltèken : teken, tanda tangan 146
    • témbong : belang hitam pada kulit tenggenah : jelas, terang, kepala, muka, dsb tengah-tengah pertahanantémbor : dulang, talam tenggèrèng : terang cuacatémbré : tidak berharap, hina, tengger : bukit, tanah tinggi remeh tengginas : trampil, cekatantembung : kata tengging : ujungnya mencuat ke atastemeka, temekan : tiba, sampai tenggirang : senang hatinyatemen : sungguh, benar tenggok : leher atas, tengkuktemenggung : tumenggung, ténggor : memindahkan padi dari pangkat kebangsawanan persemaian ke sawahtempaling : sungsang balik, baling- tenggulang : bendung, cegah baling tenggun : agak baik juga, cukupan,tempaos : nama pohon untuk sedang ramuan rokok tengran : tanda, lambang, namatémpé : tempe, jenis lauk pauk tengu : tengu, jenis kutu;tempélang : cara membungkus nasi satengu : kecil sekali dengan daun pisang teni : pakaian dinastémpong : pangkal paha (kuda, ténja : tinja, tahi, cirit dsb) ténong : wadah makanan daritempuh : tempuh bambutempuk : temu, jumpa, menjadi tenta, ketenta : terjebak, terpaksa satu tanpa kesadarantemtu : tentu, pasti tèn-atèn : bagian bambu sebelahtemu : temu, jumpa; temu dalam (tanpa kulit) gelang : lingkaran yang tentrem : tentram, tenang tidak putus; temu lawak tenun : tenun : tumbuhan temu lawak, tenung : tenung, santet jenis tanaman obat; tepa : tepa, ukur; tepa selira : temu rosé : mengukur diri, tenggang bertemu pada ruas- rasa ruasnya tepak : mapan, cocoktèn : lubang jala tépak : sisa, bekas, telapaktenaga : tenaga, energi tépang : sepak, tendangtenan : sungguh, benar tepas : serambi rumah,tenang : tenang, santai sengkuap; tepas wangi :tenapi : tetapi, akan tetapi, tempat tidur namun tépas : 1 tepas, kipas; 2 balaitenaya : anak, putra tepet : bekas, sisa; tepet loka:tengah : tengah; tengah wengi: alam baka, alam kekal; tengah malam tepet suci: hari akhir,tengan : kanan akhirattengangé : tengah hari tepi : tepi, pinggirtengara : tanda, lambang, tepis : tepi; tepis iring, tepis perlambang liring : perbatasan, tapaltengen : kanan batastenger : tanda, prasasti, nama téplok : teplok, lamputengga : tunggu tepung : kenal, tahu; tepungtenggak : 1 leher; 2 telan becik: bersahabat baik; langsung tepung gelang :tenggar : lapang, luas melingkar, berkeliling;tenggarèng : terang cuaca tepung kebo : hanya 147
    • tahu saja; tepung pager: tigas pancing : tetangga sebelah rumah dipangkas miring sekali yang bersatu pagar; putus tepung rukun : tika : itu; tikang: yang itu bersatu; tepung wates : tikbra : susah, sedih; tiké : ini perbatasan, tapal batas tikel : lipat, banyak, ganda; tikelterah : darah, turun, turunan alis: berkerut kening;terang : terang, jelas tikel balung : namateras : terus tumbuhan; tikel tekuk:terbang : 1 terbang; 2 rebana; berlipat ganda; tikel terbangan : bermain wosen: kejang-kejang rebana pada jari tanganterbil : kayu penyangga tikep : dekapterbis : jurang, curam tiki, tiking : ini, di siniterbuka : terbuka tiksa : tajam, senjata tajam;teres : 1 takut, ngeri; 2 tiksna : tajam, cerdas, diteresi : dikelupas jeli; tikswa : tajam, kulitnya (pohon) cerdas, jeliterganca : selisih, bersalah, berbeda tikta : pahit, empeduterkadang : kadang-kadang tiktak : sejenis meriam keciltersandha : berdasarkan pada tiku : itutertamtu : tentu, pasti tikung : tikungteruna : pemuda; teruni : pemudi tikus : tikusterwaca, terwéla : terang, jelas tilak : bekas jejakterwèlu : kelinci tilam : tilam, kasur, tempat tidur;tesih : masih tilam rum : tempat tidur;tetah : tutuh tilam sari : tempat tidurteteg : kokoh, kuat, kukuhtètèg : merontokkan tilap : bujuktètèh : fasih, bicara lancar tilar : tinggaltètèk : puting susu tilas : bekas, sisatetel : tekan, desak timang : timang, gespertétéla : terang, jelas timba : timba, tali timbatetep : tetap timbal : panggil, perintah;teter : sikat, sisir, penggaruk ditimbali : diperintah,tètèr : ujian dipanggil; timbal balik :tetes : tetas saling menerima dantètès : tetes memberitiba : jatuh timbang : timbang, imbang;tibra : susah, sedih, marah timbang sih :tidha-tidha : ragu-ragu, bimbang pertimbangantidhem : sunyi, sepi, diam timbel : timahtiga : tiga; tigawaja : nama timbreng : redup, berawan ikan; tigawarna : tiga timbrung : menimbrung warna timbun : timbuntigan : 1 bertiga; 2 telur timen : sangat, amattigas : pangkas, potong; tigas timpal : timpal, setimpal gagang : habis diketam timpang : timpang lalu dijual (padi); tigas timpuh : timpuh, duduk bersila kawuryan : baru timpung : timpang, pincang tampak, baru muncul; 148
    • timun : mentimun; timun titih : keras, padat (keris); wungkuk : timun titihan : kendaraan bungkuk titik : titik, tanda, ciri, noktah;timur : 1 muda, kecil; 2 timur titik iyik: jaman masihtindak : pergi, berangkat kecil; titik melik: barangtindhes : tindas, gilas buktiting : lentera, jenis lentera titir : dipukul terus-menerustinggal : tertinggal (kentongan)tinggar : senapan yang berlaras titis : titis, tepat kuningan tiwas : 1 mati; 2 terlanjurtinggeng : tetap, tidak berubah- tiwikrama : marah ubah tiyang : orangtingi : kulit kayu untuk tiyasa : kuasa, pandai mencelup kain batik tobat : taubattingkah : tingkah laku toblok : keranjangtingkas : subur toblos : coblos, tusuktingkeb : selamatan kehamilan tobong : tempat pembakaran; usia 7 bulan tobong gamping :tingkem : bakul kecil bertutup tempat pembakaran batutinimbang : daripada menjadi gampingtinjo : tengok, jenguk togari : malamtintrim : sepi, sunyi togog : nama wayangtipak : bekas, sisa tomara : tombak (belantam)tipar : ladang, tegal tomprangan : bertengkar, cek-coktipu : tipu, bohong tonggari : malam haritipung : ketipung torana : pintu gerbangtira : tepi, pinggir tos : keras, berhargatirah : berlebih, sisa tosan : besi; tosan aji: pusakatirem : tiram totog : 1 tabrak, mentok; 2 ilmutirep : redup, berawan totogtirta : air; tirtamarta : air totoh : taruh kehidupan; tirta prawita totos : kepala, pemimpin sari: air sari kehidupan; towang : selang, sela tirta sinduretna : air toya : air; toyanta : awan, mani, sperma; mendung tirtayatra : berziarah ke trabas : 1 terabas, terobos; 2 pemandian suci; pemboros patirtan : pemandian tracak : telapak kaki binatangtiru : tiru, contoh trah, gotrah : keturunan; trahingtisaya : sangat, amat, terlebih kusuma : darah biru,tisma : tajam bangsawantisna : cinta, kasih sayang trajeg : pancang, tonggak, pagartitah : makhluk, ciptaan traju : neraca; traju mas :titèn : 1 ilmu titen; 2 teliti, timbangan emas ingat; 3 daun kacang trampil : terampil, cekatan kering tranggana : bintangtiti : teliti; titi mangsa : trantan : berdiri pakai penyangga perhitungan musim; titi trantang : bersinar priksa : memeriksa, trap : terap, pasang; trap sirap : meneliti diatur serba baik, rapi; 149
    • trapsila : tata krama, truntum : nama batikan susila trup : 1 permainan truff; 2trapas : boros, lekas habis kelompok, regutratag : panggung trus : terus, langsungtraté : teratai trustha : senang, suka, puas;trawang : terawang, pandang, lihat trusthi : senangtrebis : jurang, curam; jurang truwaca : jelas, terang trebis : jurang yang truwéla : jelas, terang curam truwèlu : kelincitrembalo : pohon trembalo tuba : racuntrembayak : burung angsa tuban : jeram, air terjuntrembayun : sulung tubar : akar yang mengembangtrena : rumput ditanahtrengga : bintang tubi : tubatrenggalung : musang akar tubruk : tubruk, tabraktrenggana : bintang tubug : bengkak kakinya, cacattrengginas : terampil, cekatan tubungen : telor, pelattrenyuh : trenyah, kasihan tudhuh : petunjuk, pedomantrep : trep, cocok, sesuai; tudhun : turun, ke bawah trepsila : susila, sopan, tudhung : kudung, tutup kepala tatakrama tuding : 1 tuduh, dakwa; 2 jaritrès : sulaman benang emas telunjuk pada lengan baju tuduh : petunjuk, pedomantrèsèh : ramah-tamah, cakap tugar : 1 tugar; 2 mencangkoktresna : cinta, kasih, sayang tugel : patah, putustreteg : jembatan tugi : bulu paditrewélu : kekunci tugu : tugu, monumentri : tiga; tribawana: tiga tugur : jaga dunia; triguna : tiga tuha : tua kegunaan; trikaya : tiga tuhu : sungguh, benar kekayaan; trikona : tuhun : sebenarnya, semestinya segitiga, bersudut tiga; tujah : diterjang dengan kaki trilocana : bermata tiga; diinjak; tujah bumi : triloka: tiga dunia; kaki bagian depan putih trimurti : tiga dewa; (kuda, dsb) trinétra : mata ketiga; tuju : tuju, sengaja trisula : senjata tombak tuk : sumber, mata air bermata tiga tukang : tukangtrima : terima; trima kasih : tukar : tukar, ganti; tukar terima kasih cincin: upacara tukartris : cinta, kasih sayang cincin, peningset; tukartrisig : pagar anyaman bambu maru : nama ikan; tukartrisik : pantai berpasir, berbatu- padu : bertengkar mulut batu kecil tukung : menjejak bahu (rambut)trisna : cinta, sayang tuladha : teladan, contohtriwi : putih tulak : tolak; tulak balik :triwikrama : marah besar penangkal bahaya; tulaktruka : membuka tanah untuk sawan : penangkal tempat tinggal penyakittrukah : dusun baru tulalé : belalaitruna : muda, remaja tulang : tulang 150
    • tular : tular, menular tumplek : tumpah, bertumpuk;tulèk : lalu, segera tumplek bleg : tumpah-tulèn : tulen, asli ruahtuli : tuli, tidak dapat tumpu : tumpu, alas, landasan mendengar tumpuk : tumpuk;tumpuk timbuntulis : tulis : bertimbun-timbun;tulung : tolong tumpuk undhung :tulup : 1 alat berburu burung; bertumpukan 2 kerangkeng tumrah : berkembang, beranaktulus : tulus, ikhlas tumrap : terhadap, kepadatulya : kemudian, lalu tumus : 1 terkuras, 2 tembustuma : kutu tumut : ikut, turuttumama : 1 mengenai, mempan; 2 tuna : 1 tidak punya; 2 rugi; puas tuna dungkap : seringtuman : tergantung, ketagihan keliru; tuna karya :tumang : bibir dapur menganggur; tuna kismatumat : buah tomat : petani yang tak punyatumbak : tombak, jenis senjata tanah; tuna netra : buta;tumbal : tumbal tuna susila : nakal, lacurtumbar : tumbar, jenis bumbu tunangan : tunangan, kekasihtumbas : beli tunas : tunas, taruktumbeng : kayu yang dipasang tundha : tumpuk, tangga, ditunda pada gamelan (gambang) tundhes : tandas agar lebih sempit tundhuk : takluk, menunduk lubangnya untuk tundhun : setangkai mengatur nada tundhung : usirtumbruk : tubruk tung : ujung, puncaktumbu : tumbu, wadah dari tungan : ujung, puncak bambu tungga : remuk, terkemukatumbuk : tumbuk tunggak : tunggak, pangkal, pokoktumenggèng tawang : ujungnya tunggal : tunggal, satu mencuat ke atas (bulu tunggang : tunggang, naik mata) tunggara : tenggara (mata angin)tumenggung : tumenggung tunggil : tunggal, satutumok : tahu, melihat tunggir : punggung gunungtumon : menonton, melihat tunggu : tunggutumpak : naik, numpang tunggul : tunggul, yang tertinggitumpal : kapar, kekat tungkak : pucuk telapak kaki, tumittumpang : tumpang, numpang; tungkas : pesan, amanat tumpang sari : tungkat : tongkat, setik tanaman berjenis-jenis; tungku : tungku tumpang suh : tungkul : tungkul, takluk bertumpangan, tungtum : berkumpul kembali berserakan; tumpang tungtun : tuntun tindih : tumpang tindih tuni : kurang, tidak punya, rugitumpek : jatuh-tumpah tunjang : tunjang, tabraktumpeng : nasi untuk selamatan tunjel : tonjok, tusuktumper : puntung (kayu bakar) tunjem : tonjok, tusuktumpes : tumpas, gilas, musnah tunjung : bunga tunjung, teratai,tumplak : jatuh, tumpah seroja tuntas : tuntas, selesai 151
    • tuntum : berkumpul kembali, atap; tutup kuping, pulih tutup mulut : membisutuntun : tuntun, bimbing dan tuli; tutup liwet :tuntung : ujung, puncak cara menggunakan ikattuntut : tuntut, gugat kepalatunu : api, nyala tutur : tutur, kata, sabdatup : tutup; entup : sengat tutus : 1 tutus, pukul; 2 tali daritupiksa : periksa, cek bambu; tutus kajang :tur : lagi pula, dan jahitan yang selanyaturah : lebih, sisa jarang-jarangturangga : kuda; katuranggan: tutut : jinak, kejar, sisil ciri-ciri tutuwa : ketua, pemimpinturas : kencing, buang air tuwa : 1 tua; 2 sudah masak;turi : turi, jenis tanaman kamituwa : kepada desa;turida : susah, sedih tuwa bangkong : tuaturon : tiduran, berbaring- bangka; tuwa buru : baring pemburu; tuwagana,turu : tidur tuwanggana : ketua,turuh : bocor, tiris peminjam, pemuka;turun : 1 turun, ke bawah; 2 tuwah : tumbuh, timbul, anak keturunan terbitturung : belum tuwi : tengok, jengokturut : turut, patuh, tertib tuwin : dan, serta, lagitus : serius, benar-benar tuwu : burung hantutusara : embun tuwuh : tumbuhtusih : mengawasi tuwuk : kenyang, puastuskara : lebah, tawon tyas : hati; tyas mami : hatikutustha, tusthi : senang, puas, asyiktusuk : tusuk, tonjok; tusuk kondé : tusuk sanggultut : ikut, turut; tut wuri : ikut di belakangtutas : tuntas selesaituter : bel, peluit, terompet, klaksontutu : tumbuk; nutu pari : menumbuk paditutug : selesai, tamat, tuntastutuh : tunduk, dakwa, potong, pangkastutuk : muluttutul : tutul, bintik, noda; macam-: harimau kumbangtutup : tutup; tutup dhahar (saji) : tudung saji; tutup kendhang : pembukaan dan penutupan; tutup kéyong : bagian rumah berupa segitiga disebelah 152
    • udel : pusar, pusatU udhadhi : laut, samudra udhal : bedah, pecah, jebol udhang : udang; udhang-udheng : pergi ke sana-ke mari untuk suatu urusan udhar : bebas, lepasuba rampé : piranti, alat-alat udhaya : laut, samudraubaya : janji, prasetia udheg-udheg : nenek moyangubed : 1 belit; 2 banyak akal udhek : aduk, campurubek : aduk udhel : hampir menjadiubel-ubel : ikatan, belitan kepompong (faseubeng : keliling, putaran perubahan ulat menjadiuber : kejar, buru kepompong)ubin : ubin, tegel udheng : ikat kepala; udhengublek : 1 aduk; 2 bergerak di gilig: ikat kepala yang sekitar ada bundarannya diubon-ubon : abdi perempuan di belakang pertapaan udhèt : cacingubral : obral udhil : kikir, bakilubur : ramai sekali, bingar udrasa : tangis, air mataucal : ajar udrata : mahkotaucap : ucap, ujar udu : bukan, lainucek : tekan udud : merokokuceng : ikan kecil; uceng- uduk : nasi uduk uceng: sumbu udun : benjolan, bengkakuda : telanjang; ngudarasa : udur : berselisih, bertengkar mengutarakan perasaan; udwani : ingat, waspada udakara: kira-kira; udyana : taman udamamah: tepat udyani : taman suaranya (dalam uga : juga, pun memerankan tokoh- ugag-ugeg : bergerak-gerak tokoh wayang); ugah : agak, enggan udanagara: sopan- ugal : ugal, urakan santun; udapati : ugat-uget : bergerak-gerak sumpah-serapah; ugeg : bergerak udarati : laut, lautan; ugel-ugel : sendi udasmara: pikiran ugem : menepati, mematuhiudadi : laut, lautan ugeng : giat, bersemangat, rajinudaka : air, mata air uger : 1 pedoman, patokan; 2udama : hina, keji, nista ikatan; 3 diuger :udan : hujan; udan ampèl : dikurung; uger-uger nama bentuk keris; udan lawang : anak tunggal; barat: hujan bercampur paugeran : hukum, angin kencang; udan undang-undang tangis : berduka cita, ugung : manja, belum menangis keras ujana : taman; ujani : tahu,udani : tahu, mengetahui waspada, ingatudara : 1 angin; 2 tinggi, luhur ujar : kata, sabdaudata : keras, sangat, sombong uji : uji, tesudaya : upaya, usaha ujubriya : curiga, prasangka buruk 153
    • ujud : wujud, nyata umbel : ingusujung : ujung; ujungan: daun umbul : 1 terbang, melayang; 2ujur : 1 mujur, membujur; 2 mata air, sumber air; 3 beruntung; ujuran: kepala desa; umbul bagian yang membujur muncar : mata air yangukara : kalimat; ukanten : (ing.) memancur; umbul- kalimat umbul : bendera panjangukir : ukir yang ditegakkanukur : ukur umbut : rebung rotanula : ular umet : nyala; umet-umetan :ulab : beruntung sekali berkeliling-keliling;ulad : muka, wajah nyumet : menyalakanulah : gerak, tingkah laku; ulah umis : mengalir raga: olah raga; ulah umpak : 1 cepat, lekas; 2 batu semu : melakukan landasan apa-apa dengan isyarat, umpama : umpama, kalau, jika pasemon, sindiran; ulah umpang : lebih dari beratnya kridhaning asta : umpeng : pipa, saluran air mengemis; ulah-ulah umpet : sembunyi : memasak umpling : minyak tanah, lampuulam : ikan kecil, tempat madatulang : ulang umpluk : busa, buihulan-ulan : sejenis ulat pemakan umpon : empang ikan kayu umus : bocor, merembesulap : silau una-uni : bicara, perkataanulat : wajah, muka unakara : kira-kira, kurang-lebihulem : undangan unandika : berkatauleng : oling, miring unang : sedih (gila) karenauler : ulat; uler kagèt : asmara, mabuk cinta selimpat (pada tulang); unar : onar, gaduh, geger uler kambang : jenis uncal : lempar tembang, gending uncek : penggerek, alat penusukules : 1 warna; 2 sampul, uncet : ujung nasi (tumpeng) selongsong, sarung, kain yang berbentuk kerucutulet : ulet, liat uncit : buncit, bungsu, bontot,ulu : 1 telan; 2 tangkai; ulu terakhir, ati: ulu hati, dapur susu; uncung : anak merak ulu-ulu: ulu-ulu, uncuwi : pipa tembakau pamong desa pengatur undang : mengundang, memanggil air; ulu wetu : undar : gelendong, tika-tika, likas penghasilan under : pokok perkara, mataulun : saya, hamba bisul, pusat lingkaranulung : ulung, unggul; ulung undha : tumpuk, tangga; ati: hulu hati, dapur undhamana: diungkit, susu disebut-sebut; undha-ulur : ulur, tarik undhi : kurang lebih;uma : biji, benih undha-usuk : bersusulanumba : luas, lebar undhag : bertingkat, bertanggaumbang : congkak, besar mulut undhagi : ahli tembaga, pikiranumbar : umbar, bebas, lepas undhak : bertingkat, bertanggaumbara : mengembara, berkelana undhuh : menuai, memetik 154
    • undhung : tumpuk unyar : ikatan padi; unyar-undur : mundur, ke belakang; unyur: mondar-mandir, undur-undur : ke sana kemari binatang sejenis rayab unyer : putar, keliling tanah yang jalannya unyur : datang begitu saja mundur upa : sebutir nasi; upaboga :unem : nama rempah-rempah mencari makan, kelezatan,ungal : bunyi; mungal : kenikmatan; upadamel: berbunyi pekerjaan, kegiatan;ungap : bimbang, tertimbang- upadana: pemberian; timbang, agak takut upadrawa: kesusahanungapan : kala kesengsaraan; upagawé :ungel : suara, bunyi pekerjaan, kegiatan;ungga : atau upajati : nama tembangunggah : naik, ke atas; unggah- gedhe; upajiwa: ungguh : tata krama, penghasilan, sopan-santun; ungguh : penghidupan, nafkah, tempat, letak rezeki; upajiwana :unggul : unggul, utama nafkah, rezeki; upakara :ungkal : asah, batu pengasah merawat, memelihara;ungkara : kalimat, pujian, doa upakarti : 1 hasil kerja,ungsi : ungsi, pindah karya; 2 penghargaan;ungsum : musim upakarya : hasiluni : bunyi, suara kerja, karya; upakawisuninga : tahu, mengerti (dipun-) : (ing.)unjal : menarik; unjal dipelihara, dirawat; ambekan : menarik upaksama: ampun, nafas maaf; upalabi: pendapat,unjuk : minum pengertian, pemilikan;unta : unta upalamba :untap : marah, murka pendapat, pengertian,untar : nyala pemilikan; uparengga:untara : 1 utara; 2 kiri; 3 perhiasan, hiasan; antara, sela uparukti: pasang rakit,unting : ikatan merakit; upasadana :untu : gigi; untu gelap : gigi penghormatan, roda; untu walang : penghargaan; upasaka: cara menyambung (seng, calon pendita; upasama : dll) sabar, rendah hati;untul : pengikut upasanta: sabar, rendahuntung : untung, laba; untung- hati; upasantwa: untungan : penghibur; upasraya: berspekulasi, untung- minta pertolongan, untungan bantuan; upasuba:unu : (padi) yang berceceran hiasan untuk di tanah penghormatan; upawada:unur : 1 rumah anai-anai; 2 kemarahan, celaan bukit, tanah membukit upacanten, upacara : upacara,unus : hunus, keluar seremoni; 155
    • upadi : mencari, berusaha, usir : usir, suruh pergi upaya; upados : usna : baik, bagus mencari, berusaha, upaya usnisa : surban, sanggul ikatupah : upah, ongkos, gaji kepalaupaka : sungai usreg : 1 bertengkar; 2 banyakupakyana : cerita, dongeng gerakupala : batu ustra : untaupama : umpama, tamsil, ibarat usuk : penyangga atapupaos : sumpah, janji usul : usul, saran, pendapatupas : 1 bisa, racun; 2 usum : musim pesuruh, kurir usung : usung, gotongupati : upeti, persembahan usus : ususupat-upat : 1 talu cemeti/cambuk; utah : muntah 2 bersumpah tak akan utak : otak, benak melakukan lagi utama : utama, baikupaya : upaya, usaha; utamangga : kepala upayasandi: perkakas, utami : utama, baik piranti utang : hutang; utang budi :upekti : upeti, persembahan hutang budi; utang pati :upeti : upeti, persembahan hutang pati, membunuh;upetya : upeti, persembahan utang urip: hutangupih : upih, kelopak, pangkal nyawa daun utara : 1 utara; 2 kiriupiksa : teliti, periksa, lihat utawa : atau; utawi : atauura-ura : lagu, dendang, nyanyian utawaha : apiuragapati : raja ular utawis : kira-kira, kurang lebihurang : udang; urang ayu : utek : otak, benak nama bentuk subang uter : putar, kelilingurik : licin, akal bulus util : colong, curi, copeturing : marah, kecewa utpala : teratai biru, tunjung biruurip : hidup utri : utri, jenis makanan dariurmat : hormat pati ketelaurna : mahkota utsaha : usaha, upayauruk : 1 rendam, uruk; 2 ajar; utu : gigi diwulang uruk : diberi utuh, utoh : utuh, lengkap, sempurna pelajaran utus : utus, suruh, dutaurun : urun, iuran uwa : pakde, budheurung : gagal, belum; urungan: uwal : lepas, bebas perhitungan hari yang uwar : lepas, bebas, copot ke-3 uwas : khawatir, wasangkaurup : nyala uwi : ubi jalarusada, usadi : obat uwong : orang, manusiausah : usah uwuh : 1 tambah; 2 sampahusaha : usaha, upaya uwung-uwung : awang-awangusana : jaman dahulu kala uwur : 1 tombok, iuran; 2 tabar,usap : usap; usap tangan : sebar sapu tanganusar : tentara berkudausara : embunusar-asir : polisi rahasiausim : musim, masanya 156
    • W wajah : muka wajar : lumrah waji : kuda wajir : menteri wajra : petir wak : badan, tubuhwaca : baca; maca : membaca; waka : panas, api wacan : bacaan waksa : dada, susuwacucal : kulit, belulang; ringgit waksudha : bumi wacucal : pentas waktan : bercerita, berbicara wayang kulit wakul : wakul, wadah nasiwada : cacat, cela wakya : badanwadaka : halangan, gangguan wala : gagang gugus kelapawadana : pemuka, pembesar walak : larangan, balakwadari : taman bunga walaka : berterus terangwadat : selibat, tak menikah walang : belalang; walangati :wadata : molek, kegemaran khawatirwader : ikan sungai walanjar : janda mudawadhag : tubuh walat : kualat, terkutukwadhah : wadah, tempat walaya : berkelana, mengembarawadi : rahasia; wewadi : 1 waled : 1 endapan; 2 gaji rapel rahasia; 2 kemaluan walèh : bosan, jemuwaditra : gamelan, bunyi-bunyian walek : melulu, semata-matawadwa : prajurit, tentara; walépa : kurang ajar, congkak, wadwan, wadon : pongah; ardha walépa : perempuan membantah, ditanya balaswadya : bala, anggota; bertanya wadyabala: bala tentara waler : atur; wewaler :waé : saja, cuma peraturan, aturanwagal : nama ikan wales : balas; walesan : balasanwagata : sungguh, nyata walgita : buku, surat, tulisanwagadi, wagati : perbuatan baik walih : lagiwagé : Wage, hari pasaran walik : balikwaged : 1 bisa, mampu; 2 batas walika : ularwagiswara : tempat semedi raja waling : sangkaan, pikiranwagita : 1 sungguh, nyata; 2 walira : belera syair, puisi walirang : belirangwagra : harimau waliwis : belibiswagu : tak pantas walkali : pendita, pertapawagugen : sedih, susah waluh : jenis buahwagus : bagus, baik waluka : pasirwahana : kendaraan, sarana waluku : nama rasi bintangwahiri : cemburu, iri hati walulang : kulit, belulangwahita : tipuan, muslihat walur : walurwahya : wahyu, bintang waluya : sembuh, sehat, selamat kebahagiaan; wahyu : walya : sehat, selamat, aman ilham, anugerah wama : kiriwahyaka : lahiriyah, badan wamana : murka, marahwaita : 1 tipuan, muslihat; 2 wamsa : wangsa, keluarga; wamsa perahu Syailendra : dinastiwaja : gigi Syailendra 157
    • wana : hutan, alas; wanadèsa: wantèr : panas terik daerah hutan dan desa; wantu : 1 nanti; 2 air panas wanadri : hutan untuk mengukus nasi belantara; wanantara : wantun : berani hutan lebat, pusat hutan; wantya : pesan, amanat wanawasa: hutan lebat wanu, wano : perempuanwanah, waneh : lagi wanua : desa, penduduk desawanara : kera jantan; wanari : wanudya : wanita kera betina waos : (ing.) baca; maos : 1wancahan : singkatan membaca; 2 buah maja;wancak : belalang; wancak suji: maospait : Majapahit pagar besi wara : anggun, lembut, cantik;wancana : wacana, bacaan, tema warabrata: latihan keras;wanci : waktu, saat waracethi : pembantuwanda : 1 suku kata; 2 badan putri; waradwija :wandawa : sanak saudara pendita, brahmana;wandé : warung, toko waraduhita: permaisuri;wandira : pohon beringin waramerta:wandu : banci, waria pengampunan, ampunan;wang : uang warapsara : bidadara,wangan : selokan di sawah bidadari; warasana :wangbang : kesatria muda dampar, kursi, tahta;wangen : dicampuri bau yang warasayaka : panah; harum wara wirasmi : bulan;wangga : berani warataruna : jejaka,wangi : wangi, harum pemuda, remaja;wangkang : perahu jangkang warataruni : gadis,wangkawa : pelangi, bianglala perawan; waratomara:wangkingan : 1 keris; 2 pinggang panah; wara-wara:wanglu : mata hati pengumuman;wangon, kauban : dilindungi rumah, warawidya: pendita, atap brahmana; wara-wiri :wangsa : keluarga mondar-mandirwangsalan : syair sandi warada : kasih, cinta, sayangwangsi : seruling waradin : 1 merata; 2 biayawangsit : isyarat gaib, wahyu waragad : biaya, ongkoswangsul : kembali, pulang warah : ajar, babi tahuwangun : pantas, bagus; waraha : babi hutan wewangunan : 1 warak : badak bangunan; 2 sosok warana : tirai, sekatwanguntur : tempat duduk raja, warandha : janda dampar warang : cuci, mandi (keris)wangur : dengu, kancing waranggana : sinden, penyanyiwangwa : dipandang, diawasi warangka : 1 sarung; 2 kerangkawani : berani; wani angas : waras : sehat; waras-wiris : berani lalat, berani tai sembuh, sehat, takwanita : perempuan kurang satu apa; orawantah : apa adanya waras : 1 sakit; 2 gilawantawis : antara, kira-kira warastra : senjata, panahwantèg : kukuh, kokoh warata : ratawanter : wanter, cat warayang : angin, udara 158
    • warda : belas kasih, cinta wasita :ajaran, nasihatwardah : tua waskitha :pintar, bijaksanawardaya : hati waspa :air matawardi : arti, makna, keterangan waspada :waspada, hati-hatiwardu : lintah; wardugangga: wasta :nama lintah wastra :kainwareg : kenyang; maregi : wastu :sungguh-sungguh nyata mengenyangkan wastuti :pujian, doawarèh : air wasuh :basuh, cuciwarga : anggota; kulawarga : wasundari :1 bumi; 2 air bening keluarga waswa :pasti, tentuwari : air; warigagung : nama waswita :cemas, kuatir wuku yang ke-8; wata :angin warigalit: nama wuku watak :watak, sifat, tabiat yang ke7; warigaluh watang :batang, galah, tombak : nelayan watara :kira-kira; watawis : kira-wariga : kejang kirawaring : jaring halus, kain kasa watek : watak, sifat, tabiatwaringin : beringin wates : 1 batas; 2 semangkawaris : keluarga, saudara; watgata : luka, terluka warisan : harta wati : 1 dunia, jagat; 2 putri peninggalan orang watir : kuatir, sumelang; watos : meninggal dunia kuatir, sumelangwarna : warna, rupa, macam; waton : 1 asal; 2 pedoman warni: warna, rupa watsa, watsya : ikanwarok : 1 berhati suci, hidup watu : batu; watu beras : batu secara spiritual; 2 sakti, pasir, pasir; watu brani: tangguh; 3 pemimpin, besi berani, batu pelindung magnetik; watu geni :warsa : tahun; warsaka : tahun; batu api; watu item: batu warsaya: tahun; warsi: hitam; watu kambang : tahun batu apung; watuwarsiki : bunga gambir karang: batu karang;warsita : ajaran, nasihat watu kumalasa : batuwarta, warti : warta, berita; wartos : besar dan rata; watu (ing.) warta, berita lintang : batu bintang;waru : waru, jenis pohon watu sumbul: batu yangwaruju : bungsu runcing-runcing; watuwarung : warung, kedai gunung : nama wukuwas : awas; was-was : watuk : batuk khawatir watun : cabut rumputwasa : wewenang, kuasa; watyagya : perselisihan, pertengkaran wasantatilaka : nama wau : tadi tembang gedhe; wasata waudadi : samudra, lautan : kekuasaan wawa : 1 api; 2 bawawasana : akhir, penutup, wawah : rubah, ubar, geser penghabisan wawal : saktiwasésa : kekuasaan, wewenang wawan : saling; wawan catur,wasi : pendita, pertapa, biksu wawan rembag : salingwasis : pintar, ahli bermusyawarah,wasistha : bijaksana, pintar berunding 159
    • wawang : lihat, pandang, tonton wedidang : antara lutut dan tapakwawar : belah, pecah kaki, betiswawi : bawa, dengan wedya : pengetahuan, ilmuwawoh : berbuah wédya : pengetahuan, ilmu;wawrat : beban, berat wédyarini : ajaranwawu : wawu, nama tahun yang kewanitaan; wédyata: ke-7 sinar, cahaya;wawuh : berdamai, tegur sapa wédyatama:way : air pengetahuan yang baikwayah : 1 waktu; 2 cucu wegah : malas, enggan, tidak mauwayang : pertunjukan wayang wegang : enggan, tak mauwayoh : wayuh, madu, rangkap wegig : cerdik, lincah, trampilwayu : angin, udara wèh : beriwayuh : madu, rangkap wejag : licin sebab sering dilaluiwé : 1 saja, cuma, hanya; 2 wejah : obat nebus bagi orang air yang habis bersalinwecana : wacana, bacaan, tema wejang : ajaran, nasihatwecucal : kulit, belulang wejani : upah kepada dukunwéda : weda, aturan, pedoman weka : anakwédaka : tahu, mengetahui wekan : tahu, mengertiwedaka : kalangan, gangguan, wekas : 1 akhir; 2 pesan kerugian wekdal : waktuwedal : 1 keluar; 2 waktu wektu : waktu, saatwedana : 1 wedana, pangkat wela : 1 sela, selang, luang, kraton; 2 mulut, muka lowong; 2 jelaswédana : sakit welad : sembiluwédang : air putih welagar : terbakar, menjalarwedani : nama tetumbuhan welah : kayuh, pengayuhwedari : taman bunga welahan : bilahanwedèn : penakut welak : kutukanwédha : ajaran, pedoman welan : uang denda karenawedhak : bedak terlambat membayarwedhar : jelas, terang, saran, wélan : nampak nyata nasihat welang : 1 jenis ular; 2 belangwedhi : pasir; wedhi krosok : welar : lebar, bidang (dada) pasir krosok, pasir kasar; welas : belas; welas arep : wedhi maléla : pasir kasih sayang; welas asih : hitam berkilau; wedhi belas kasih kèngser : menari weling : amanat, pesan, saran melompat-lompat welit : 1 belut; 2 belitwedhung : pisau besar bersarung wéloh : waluh (pakaian kebesaran welon : tegar hati, kuat pendirian istana) welug : jagoan, kepala rampok,wedhus : kambing, domba; penjahat besar wedhus prucul : welut : belut kambing yang tak wenang : kuasa, berhak bertanduk wendéra, wendira : pohon beringinwedi : takut; wèdi : nyata, wéndra : nama ikan laut benar, sungguh; wedi- wenèh : lagi asih: berbakti, sayang wènèh : beri wenes : bersih mukanya, centil 160
    • wenga : terbuka, menganga : besi berani, besiwengi : malam magnetikwengis : bengis, kejam wespada : waspada, hati-hatiwengkelan : betis westa : namawengku : pangku wèstu : lestari, sungguhwengur : dengu, kancing wèsthi : bahaya, laranganwèni : rambut, sanggul wéswa : susah, sedihwening : bening; weninga : wésya : waisya, golongan mengetahui, mengerti pedagang, petaniwentala : tega, sampai hati wetah : utuh, lengkap, sempurnawentar : kondang, terkenal wétan : timurwentara : antara; sawentara : wetara : sementara sementara weteh : terang, jelaswèntèh : jelas, terang weteng : perutwènten : ada wetu : keluar, lahirwènter : wenter, cat wewah : 1 berubah; 2 tambahwentis : betis wèwèh : memberi,wéra : lapang, lega mempersembahkanwerat : berat wéwéka : hati-hati, waspadawercita : cacing wewer : gulung, gulungan, rolwerda, werdha : tua weweg : tambun, gemukwerdaya : hati, perasaan wi : 1 ubi, umbi; 2 lebihwerdi : makna, arti, maksud wiba : sentausa, kuatwerdu angga : lintas wibawa : wibawa, pengaruhwereh : buih, busa, mabuk wibi : bibiwereng : wereng, hama padi wibisana : bijaksana, sentausawerga : warga, anggota wibrama : kalut, kacau, bingung,wergul : anjing liar marahwerhaspati : kamis wibuh : kuat, sentausaweri : pencuri, penjahat wibuti : kemuliaan, kekuasaanwèri : musuh wicaksana : bijaksana; wicaksuh:werit : buas, susah diatur, susah bijak, bijaksana; ditangkap wicaktala: dasar bumiwerjit : cacing wicara : bicara; wicanten : (ng.)werna : warna, rupa, bentuk bicara; wicarita : cerita,wersa : 1 hujan; 2 tahun lomba berceritawerta : warta, berita; werti wicitra : citra, rupa : warta, berita; wertos wida : siksa; gandawida : : warta, berita wewangian; widadara:weru : nama pohon bidadara, dewa; widadari:weruh : tahu, mengerti, melihat bidadari, dewi; widasari:werut : mengerut, mengedut nama tumbuhan;wésa : waisya, golongan widayaka: bidadara, pedagang, bercocok dewa tanam widada : selamat, sejahtera;wesana : akhirnya, sehingga, widagda : pintar, mahir maka widara : pohon bidara; widarawesi : besi; wesi aji : senjata gepak: nama bentuk (keris, tombak, dll); wesi rumah; widaran : nama bang: besi yang dibakar makanan dan tepung ubi manyala; wesi brani kayu 161
    • widhala : kucing wihikan : tahu, mengertiwidheng : ketam ranjung wija : buahwidhungan : anak binatang yang wijah : biasa, umum masih dalam kandungan wijana : 1 berdasar bangsawan; 2widi : 1 izin, restu; 2 aturan, tempat beribadah takdir; 3 tahu; hyang wijang : jelas, terang, paham widi : Tuhan; wijaya : unggul, menang; widigraha : wijayanti : kemenangan, tempat semedi, unggul pemujaan wiji : biji, bibitwidigda : pintar, ahli wijil : keluar, lahir; mijil : 1widita : termashur, terkenal lahir; 2 tembang mijilwidu : biduan, penyanyi wijuk : membasuh tangan, kakiwidura : pandai, bijaksana; wijung : babi hutan besar widuri : 1 baiduri, batu wika : tahu permata; 2 nama wikalpa : percakapan, perbincangan tumbuhan sejenis kapas wikan : tahu, mengertiwidya : pengetahuan, ilmu; wikana : entah, tidak tahu widyadara : dewa; wikara : berubah keadaan widyadari : bidadari, wiki : kuti-kuti dewi; widyastuti : wikrama : menikah, kawin pengetahuan tentang wiku : pendita, resi, brahmana doa, berbakti, pujian; wil : raksasa widyatmaka : kilat, wilmuka : pimpinan pra raksasa cahaya; widyawati : wilaba : wahyu banyak ilmu dan cantik; wilada : nama tumbuhan widyuta : petir, kilat, wilah : bagian, belahan halilintar; widyutmala: wilaja : hamba sahaya mata petir, kilat wilang : hitung; wilangan :wigar : gagal, kandas hitungan, bilanganwigati : sungguh, nyata, penting wilangun : gemar, sukawigena, wigna : tahu, mengerti, wilapa : syair sedih, syair keluhan bijaksana wilasa : bersenang-senang,wigih : enggan, malas menghibur hati, bermain-wignya : tahu, mengerti, main bijaksana; wignyan : 1 wilasita : bersenang-senang, pengetahuan, ilmu; 2 menghibur hati, bermain- tanda baca dalam huruf main Jawa; wignyana: wilatikta : Majapahit pengetahuan, ilmu wilet : licin, licik, akal buluswigraha : rumah, wisma wilis : hijauwiguh : segan, enggan wilisan : bilangan, hitunganwiguna : berguna, bermanfaat wilujeng : selamat, sejahterawigung : berguna, cakap wiluma, wiloma : keliru, gagalwihaga : burung wilwa : buah maja; wilwatikta:wihang : enggan, segan, tak sudi Majapahitwihanggama : burung wima : mirip, seperti, menyerupaiwihara : wihasa, tempat semedi; wimala : bersih, suci wihanten : biara, wimana : kereta, kendaraan; tempat beribadah wimanasara : panahwihaya : udara, langit sakti 162
    • wimardana: perang, berperang wiralalita: namawimba : 1 keluar, terbit; 2 tembang besar; wiratara : tiruan, seperti, serupa berani, pemberani; wira-wimbasara : pesuruh, polisi wiri: mondar-mandir;wimbuh : 1 menambah; 2 gelap wirotama: wira utama, pikiran, bingung pemberaniwimoha : gelap pikiran, bingung wiraga : gerak tubuhwimohita : gelap pikiran, bingung wiraha : pisah, berpisah, berceraiwimurcita : pingsan wirahsa : olah rasawinadi : dirahasiakan; winardi : wirama : berirama diberi makna; winarna wirandhungan : perlahan-lahan, : diceritakan bimbang, raguwinata : 1 utama; 2 bunga wirang : malu, mendapat aib tunjung, teratai wirangrong : tembang wirangrongwinda : harum, wangi, semerbak wirasa : dirasakan, isi; wiraos :windasa : rusak, musnah dirasakan, isiwindraya : mulia, bagus wiring : biring; wiring kuning :windu : windu, delapan tahun; biring kuning, ayam windutirta : air jantan yang kakinya endapan kuningwindura : mustika, perhiasan wiroda, wirodra : sangat marah,windya : kenyang, puas berselisihwinèh : diberi wiron : kain lipatan, diwiruwingi : dulu, kemarin wirong : sedih, susah; mirongwingit : angker, keramat kampuh jingga:wingka : wingko, jenis kue memberontakwingking : belakang wirta : marah sekali, bengis,wingkisan : bingkisan kejamwingsati : 20, dua puluh wiru : 1 wiru, lipatan kain; 2wingsilan : buah pelir biru; 3 sarung jagungwingwang : berbeda, lain wiruda : bertengkar, berkelahiwingwing : kecil, langsing wiruh : tahu, mengerti perawakannya wirun : penengahwingwrin : takut, ketakutan wirya : wirya, kedudukan;winong : diorangkan, dianggap wiryawan: kedudukan, orang pejabatwinor : dicampur, diaduk wis : sudahwinot : dibuat jembatan wisa : bisa, racunwintang : bintang wisada : obatwinter : winter, cat kain wisala : luas, lebarwinursita : diajari, dinasihati, wisama : kendala, rintangan diceritakan wisana : 1 akhir, penghabisan,wipala : banyak sekali, lebar, luas penutup; 2 cula, tandukwiparita : susah, sedih wisangsaya : tidak dengan hati-hati,wipata : salah, keliru, buruk, tidak khawatir jatuh wisapaha : penawar bisawipati : celaka wisarga : berhenti, istirahat,wipra : pendita, pertapa penghabisanwipula : banyak sekali, luas, lebar wisarja : mengusir, menghalauwira : perwira, pahlawan; wisata : wisata, piknik, rekreasi wiraboga: makanan; wisaya : alat panca indra, maksud 163
    • wiséka : nama, gelar wiwéka : hati-hati, waspada,wisésa : kekuasaan, wewenang berakalwisik : bisik, isyarat gaib wiwi : sayap, kepakwiskira : itik wiwing : lemah, lembekwisma : wisma, rumah, tempat wiwit : mulai, mula-mula peristirahatan; wismaka: wiwrin : takut, ketakutan mahkota, topi, tutup wiwuda : dewa kepala; wismaya : wiya : alpa, lalai, lengah menakjubkan; tuna wiyadi : sedih, susah wisma : tidak punya wiyaèr : bertingkah, bercanda, tak rumah mau menurutwismreti : sungai wiyaga : pemain, pemukulwistara : uraian, cerita gamelanwisthi : 1 halangan, rintangan; 2 wiyagon : baru, masih baru pekerjaan wiyagra : harimauwisudha : wisuda, penobatan wiyah : biasa, sebarang; sewiyah-wisuna : suka mengadu, panjang wiyah : sia-sia, sewenang- lidah wenangwisya, wiswa : bisa, racun wiyak : belah, bukawit : pohon wiyana : tetapwita : pengetahuan; witadésa: wiyang : pergi pindah tempat tinggal, wiyangga : katak; wiyanggi : urbanisasi; witaradya: bumbu pengetahuan tentang wiyar : luas, lebar birokrasi, ilmu wiyara : biara, tempat bertapa pemerintahan; witaraga wiyarta : kaya; wiyarti : pintar : terlepas dari wiyasa : membuat, membangun kesenangan duniawi, wiyat : udara, langit, angkasa suci; witareja : wiyata : pendidikan, pengetahuan, pengetahuan tentang pengajaran birokrasi, ilmu wiyati : udara, langit, angkasa pemerintahan wiyoga : susah, sedih, pemisahanwitaka : air wiyos, miyos : keluar, lahirwitana : bangsal, tempat wlagang : cepat besar, gembur, penghadapan suburwiting : keturunan darah biru wlagar : terbakar, kobarwithangka : kandang merpati wlaha : telanjang, tidak memakaiwiwaha : pesta apa-apawiwaksa : berbicara, bertutur; wlahar : 1 lahan; 2 tanah pecah wiwaksita : berbicara, wlaka : terbuka, jujur, terus- bertutur terangwiwal : lepas, terurai, bercerai wlakang : selangkangan, lipat pahawiwandha : halangan, rintangan, wlangat : liang kubur kendala, masalah wlanjar : janda muda belumwiwang : berbeda, lain beranakwiwara : pintu, gapura wlija : pedagangwiwarjita : hilang musnah, tak wlikat : tulang berikat ditemukan mayatnya wlingi : sejenis rumputwiwarna : berwarna wlingsang : anjing liarwiwaswan : matahari wlira : belera, alat tenun wlirang : belirang 164
    • wluku : bajak wregu : sejenis rotanwungkal : asah wregul : anjing liarwo : kata seru menyatakan wrehaspati : hari Kamis heran, takjub wrejit : cacingwod : 1 satu suku kata; 2 wreka : ulat jembatan wreksa : pohon, kayuwodha : menasehati wrena : warnawodhana : menjagakan wrenda : jandawogan : sangkut, kait wrenget : renget, hama kertas, kutuwoh : buah kayuwolu : delapan, 8 wrengkang: tegar hati, keras kepala,wong : orang, manusia sulit diaturwongwa : bara api menyala wresaba : sapi, lembu, bantengwonten : ada wresah : nama tumbuhanwor : campur wresni : ipar, biraswora-wari : bunga sepatu wresthi : hujan; wresthipatha:wos : beras hujan lebatwot : jembatan wreta : warta, beritawowog : berambut tebal wrin : takut, ketakutan,wowohan : buah-buahan mengetahui, mengertiwowor : bercampur wringin : beringinwowotan : jalan di jembatan wruh : tahu, mengertiwradin : merata, tersiar wruju : bungsuwragad : ongkos, biaya wruyung : asmara, cintawragang : 1 lekas besar; 2 tuak wuda : telanjangwragil : bungsu wudel : pusatwrah : ajaran, nasihat wudhar : lepas, bebaswraha : celeng, babi hutan wugu : nama wuku yang ke-26wrahas : 1 rejeki; 2 binatang wuh : 1 segan, serba sulit; 2 buas sejenis babi hutan tambahwrahaspati : hari Kamis wuhaya : buayawraksa : pohon wujang : bujang, jejaka, belumwran : orang kawinwrandha : janda wujil : kerdilwrangas : anai-anai berwarna wukir : gunung, bukit merah wuku : 1 wuku; 2 bukuwranggana : pesinden wulakan : jeram, air terjunwrangka : warangka, sarung keris wulan : bulan; nawang wulan :wrasan-wrasan: membicarakan melihat rembulan; orang lain wulandari : rembulanwrat : berat, beban terbit; wulanjari: bulanwrata : rata terbit; wulan purnama :wratsangka, wratsari : bunga bulan purnama; cempaka wulansari: rembulanwrayang : angin, udara wulang : ajaran, saran, nasihat;wré : kera wulang wuruk : ajaran,wrecita : cacing petuahwreda, wredha : tua wulangun : asmara, cintawredaya : hati wulanjar : janda muda yang belumwredi : makna, arti beranakwredu : halus, sabar, rendah hati wulat : muka, wajah 165
    • wuled : liat, alot, kuat penutupan; wusdéné:wuli : bulir-bulir padi sedang, padahalwulinga : birahi, suka-ria, asyik wusu : busar, pemusar, bungkukwulu : bulu; wulu kalong : (punggung) bulu kalong; wulu wetu wuta : buta : penghasilan; wulu wutah : tumpah; wutah ati : sétan: bulu yang suka berderma, suka tumbuh menyendiri memberi; wutah getih :wuluh : wuluh, jenis blimbing; tanah kelahiran; wutah wuluh gading : bambu rah : tanah tumpah darah gading wutuh : utuh, lengkap, sempurna;wungkal : asah, batu pengasah wutuh ayam : sangatwungkuk : bungkuk utuh, tak ada lukawungsu : bungsu wutun : tekun, asliwungu : 1 bangun tidur; 2 ungu wuwu : penangkap ikanwungwang : sepi, kosong wuwuh : tambahwungwung: atap puncak bubungan rumahwuni : 1 bunyi; 2 dulu; wuninga : mengetahui, mengertiwuntat : bontot, pantat, belakangwuntel : bungkuswuntit : bontot, paling belakangwuntu : buntu, tak berlanjutwunuh : bunuh, menewaskanwunut : nama pohonwunwunan : ubun-ubunwur : campuran rokokwuragil : bungsuwurandhungan : 1 perlahan-lahan; 2 bimbang, raguwuri : belakangwurik : hitam berselang-seling putihwursita, wurcita : ajaran, nasihatwuru : mabuk; wuru getih : mabuk darahwuruh : buih, busawuruk : ajaran, nasihatwurukung : nama hari naas yang ke- 7wurus : teratur dengan baik, tahu adatwurwur : nama binatang lautwuryan (ka-) : tampak, kelihatanwus : sudah; wusana : akhirnya, sehingga, maka; wusanten: (ing.)akhir, penghabisan, 166
    • Y yoda, yodha : perang, prajurit yoga : 1 jaman; 2 anak; 3 meditasi yogi : pendita; yogiswara: pendita termasyhur yogya : baik, pantasyadu : keluarga yojana : 1 penglihatan; 2 ukuran,yaga : penabuh gamelan panjang jalanyaiku : yaitu yoni : kekuatan gaib, saktiyaksa : raksasa; yaksi : raksasa yuda : perang perempuan yudhaka : tentara, prajurityakti : sungguh, benar yuga : 1 jaman; 2 anak; 3yakut : mutiara, intan meditasiyama : Batara Yama, sang yugala : istri, suami pencabut nyawa dalam yugya : baik, indah pewayangan yujana : ukuran panjang jalanyamani : neraka; yamaniloka : yukti : sesungguhnya, nyata tempat neraka yumana : selamat sejahterayan : kalau, jika yungyun : asmara, cintayana : kereta, kendaraan yuswa : umuryanak : anak yuta : jutayani : sungai yutun : asli, sederhanayantra : kendaraan dewa yuti : baik, selamatyapa : puja, puji yuwana : selamat , mudayasa : membuat; yasan : yuwaraja : putra mahkota buatan, hasil karya; yuwati : gadis, perawan yasadarma : ayahyasih : kasih, asihyata : yaitulah; yatanyan : supayayati : pendita, biksu; yatindra : pendita yang termasyur; yatiwara : pendita yang termasyuryatma, yatmaka : nyawa, ruhyatna : hati-hati, waspadayatra : arta, uangyawa : luar, di luaryawat : meskipun begituyayah : seperti, ibarat; yayah réna : bapak ibu; yayah wibi: bapak ibuyayan : umpama, sepertiyayi : adikyeksa, yeksi : raksasayekti : sungguh; yektos: (ing.) sungguh benaryitma : nyawayitna : hati-hati, waspada; yitna yuwana : yang berhati- hati akan selamat 167