Ce diaporama a bien été signalé.
Nous utilisons votre profil LinkedIn et vos données d’activité pour vous proposer des publicités personnalisées et pertinentes. Vous pouvez changer vos préférences de publicités à tout moment.

Türkiyede yerleşme merkezlerinin_kademelenmesi_cilt1

5 185 vues

Publié le

Önsözden...

İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı'nda bölgesel gelişme ve yerleşme konusunda "bölgenin kaynaklarını tesbit ve bunları geliştirme yollarını ortaya koymak, çeşitli faaliyetler ile projeler arasındaki ilişkileri bulmak, bölgenin ekonomik ve sosyal gelişmesinde ağırlığı görülen ve bu gelişmeye önderlik edecek stratejik büyüme noktalarını tanımlamak, mekan özelliklerine göre verimliliği artırıcı teklifler getirmek, bugünkü ve gelecekteki iktisadi ve sosyal faaliyetlere Kalkınma Planı gereklerine uygun bir yerleşme düzeni göstermek" şeklinde bir tanımlama yapılmıştır. Yerleşme Merkezlerinin Kademelenmesi Araştırması İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planı'ndaki görüş ve yaklaşımlara yardımcı olacak bir araştırmadır.

  • Soyez le premier à commenter

Türkiyede yerleşme merkezlerinin_kademelenmesi_cilt1

  1. 1. ıoçıwıê* BAŞBAKANLIK DEVLET PLANLAMA TEŞKİLÃTI DPT: 1806 KÖYB: 27 TÜRKİYFDE YERLEŞME MERKEZLERİNİN AKADEMELENMESİ -. Ülke Yerleşme Merkezleri Sistemi --« - cim .ı W KALKINMADA ÖNCELİKLİ YÖRELER BAŞKANLIĞI MART--1982 *ANKARA
  2. 2. _îsı
  3. 3. ÖNSÖZ Planlı kalkınmanın ve bölgelerarası dengeli bir gelişmenin sağlanabilmesi eko- nomik hayatın düzenlenmesini sağlayan sanayileşme, şelıirleşme, tarımda modern- leşme,rvergi ve teşvik politikalarının birbirleriyle ahenkli ve başarı ile uygulanabil- rnesine bağlıdır. Bu anlamda mekânm organizasyonu ve değişme yönü, kalkmma- nın aracı niteliğini de taşımaktadır. Türkiye'nin kalkınmasınıda ileri bir safhayı teşkil eden mekân organizasyonu konusu planlı kalkınma gayretlerinde özellikle İkinci Beş Yıllık Kalkınma Planında bütün yönleri ile ele alınmıştır. Bölgesel gelişme ve yerleşme konusunda «bölgenin kaynaklarını tesbit ve bunları geliştirme yollarını ortaya koymak, çeşitli faaliyetler ve projeler arasındaki ilişkileri bulmak, bölgenin ekonomik ve sosyal gelişmesinde ağırlığı görülen ve bu gelişmeye önderlik edecek stratejik büyüme noktalarını ta- nımlamak, mekân özelliklerine göre verimliliği artırıcı teklifler getirmek, bugünkü ve gelecekteki iktisadi ve Sosyal faaliyetlere Kalkınma Planı gereklerine uygım bir yerleşme düzeni göstermek» şekline bir tanımlama yapılmıştır. İkinci Beş Yıllık Kalkınma Plamndaki görüş ve yaklaşımlara yardımcı olacak nitelikteki kapsamlı ve ihtiyacı karşılayacak bir araştırma olan «Yerleşme Merkez- lerinin Kademelenmesi Araştırması» ancak Üçüncü Beş Yıllık Plan döneminde «Yerleşme Merkezlerinin Kademelenmesi Araştırması» ilk sonuçlarının alınma- sından itibaren, bugüne kadar yıllık programlarda tedbirlerin geliştirilmesinde Devlet Planlama Teşkilâtı tarafından kullanıldığı gibi birçok kamu kuruluşları ile KİT'ler ve üniversite çevreleri tarafından da kullanılan bir araştırma olmuştur. Ya- ymlanmamış olduğu halde, Araştırmanın bu ölçüde kullanılması ve uygulamaya ko- nulması, `Türkiye'de yer seçimi kararlarının alınmasında kullanılacak temel araş- tırmalara büyük ihtiyaç olduğunun :bir göstergesidir. Özellikle Kamu kuruluşları, araştırmanın veri ve sonuçlarım KÖYB ile yapı- lan işbirliği ile kullanmak suretiyle, yer seçimi kararı alrnışlardır. Böylece, yerse- çimine ilişkin bazı kamu kuruluşlarının kararlarından önce, Devlet Planlama Teş- kilâtı devreye girerek bu çalışmaları plan ve programlar doğrultusunda yönlen- dirme imkânını bulmuştur. Araştırmanın 'önemli bir bölümü olan bilgisayar analizleri ve bu analizlerin değerlendirilmesi - yorumlanması çalışmalarının bir kısmı tamamlanarak, «Yerleş- me Merkezlerinin Kademelenmesi Araştırması» nın belli bir kapsamda yayınlan- ması mümkün olmaktadır. Bu sayede, sözkonusu Araştırmamn daha geniş çev- reler tarafından kullanılması sağlanmış olmaktadır. Ancak araştırmaya 'ait bilgi ve bulguların önemli bir kısmı ile sayıları (1__O_0Q)_biı_1'i geçen değerlendirme lıaiitalarının' buiyayında verilemeniiş olması sebebiyle uygulamaya dönükmkarar- lar için, Araştırmayı kullanacak kuruluşların daha önce de ,olduğu gibi Teşkilatı- mızla yakın işbirliği yapmasında büyük fayda ve zaruret görülmektedir. --III- ýmýzğ-ıaî.
  4. 4. Bu araştırma Türkiye'deki tüm yerleşme birimlerinde geniş anket çalışmaları yapılmasını gerektirmiştir. Anket safhasında ve değerlendirme çalışmalarında çok sayıda eleman görev almış ve çeşitli kamu kuruluşlarının büyük ilgisiyle- ve sağla- dıkları imkanlarla gerçekleştirilebilmiştir. Böylesine geniş kapsamlı, uzun süreli ve dolayısıyla maliyeti fazla olan bir araştırmaya başlamak .elbetteki bu tip araştırma- ların ülke için değerini takdir eden kuruluşların yakm ıdesteği olmadan oldukça zordur. Bu arada, araştırmaya verdiği büyük önem dolayısıyla İçişleri Bakanlığı ve an- ket çalışmalarında görev alan ilgili diğer kamu kuruluşları yöneticilerinin yardım- larını da şükran ile karşılamaktayız. Anket çalışmalarında arzu edilen nitelikte bilgilerin toplanması ise çok sayıda yetişkin elemana ihtiyaç göstermiş ve bu ihtiyaç Devlet İstatistik Enstitüsü tara- fından karşılandığı gibi, değerlendirme çalışmalarında, özellikle bilgilerin haritalara geçirilmesi işleminde de sözkonusu Enstitünün «Sayım Coğrafyası Şubesi» görev- lendirilmiştir. Araştırmaya büyük katkıları sebebiyle DİE yöneticilerine ve Araştır- mada çalışan tüm elemanlarına teşekkür ederiz. Ayrıca, saha ve değerlendirme çalışmalarında elemanlarını esirgemiyen Sağ- lık ve Sosyal Yardım Bakanlığı Hıfzısıhha Enstitüsü Başkanlığı ile Millî Eğitim Ba- kanhğı Planlama Araştırma ve Koordinasyon Dairesi Başkanlığına ve Araştırmada çalışan elemanlarına teşekkür ederiz. Anket çalışmalarında büyük yardımlarını gördüğümüz sayın Valilerimize, Kay- makamlarımıza, her türlü hava şartlarında köyünden ayrılarak anket için ilçe mer- kezlerine kadar gelen# Muhtarlarımıza, il ve ilçelerde bulunan Merkezi İdare'nin Taşra Teşkilatı mensuplarına, Sanayi ve Ticaret Odaları, Odalar Birliği ve Belediye Başkanlarına teşekkür etmeyi 'bir borç bi iriz. Araştırmaya ait veri ve sonuçlar SİSAG'da bir bilgi bankasını oluşturmuş, bil- gisayar analizleri ise Orta 'Doğu Teknik Üniversitesi Elektronik Hesap Bilimleri Bölümünde yapılmıştır. Her iki kuruluşa"da Araştırmaya gösterdikleri ilgi ve titiz- likden dolayı ayrıca teşekkür ederiz. Diğer taraftan, bu .araştırmada emeği geçen T eşkilâtımızın bütün elemanlarırn, yaptıkları hizmetler itibariyle ayrı ayrı belirtmek en samimi arzumuzıdur. Ancak ıızun bir zaman içinde tamamlanabilen böylesine hacimli bir araştırmanın değişik kademelerinde çeşitli kamu kuruluşlarından ıda pek çok sayıda eleman görev al- mış bulunmaktadır. Bu nedenle sayfalarca bir isim listesi yapmak yerine, bu araş- tırmada hizmeti geçen bütün elemanlara teşekkür borçlu olduğumuzu bu vesile ile belirtmek istiyoruz. Diğer taraftan, ülkemizde ilk defa 'bu ölçüde geniş kapsaınlı olarak başlatılan araştırmanın koordinatörlüğünü yürüten ve genel değerlendirilmesinin sorumlulu- ğunu taşıyan Başkanlığımız elemanlarından uzman Mete Tunbul ile Dr. Servet Mut- lu'nun bu konuda gösterdikleri gayretleri belirtmek gerekir. Ayrıca, araştırma ve- rilerinin bilgisayar analizleriyle değerlendirilmesinin yapılmasında Tamer Kıraçün ve bu araştırma ile ilgili pekçok hizmetlerine ilâve olarak yayına hazırlanmasında Nihal Çınarün da benzer şekilde üstün gayretleri olmuştur. Bu_ araştırmanın; ilgili bulunduğu alanlarda araştırma, planlama ve program- lamavyapacaklara ve kamu yönetimindeki temel kararlara kaynak teşkil etmesi bakı- mından karar organlarına önemli ölçüde fayıda sağlayacağına inamlmaktadır. KALKINMADA ÖNCELİKLİ YÖRELER BAŞKANLIĞI ...1v_. v!)
  5. 5. ARAŞTIRMANIN ÖZETİ Ekonomik ve sosyal kalkınmanın sağlanmasında kaynakların etkin ve ve- rimli kullanılmasuıın önemi bilinen bir husustur. Ekonomik ve sosyal faaliyetlerin gerçekleşeceği yer, diğer bir ifade ile mekân, etkin kaynak kullanımını etkileyen önemli faktörlerden birisidir. Kalkınma teorisyenleri ve plancıların çoğu kalkın- mayı genellikle ekonomik sektörler itibariyle incelemişler ve kalkınma planlama- sında mekân boyutunu önemli ölçüde, ikinci planda bırakmışlardır. Bu yaklaşım, kaynakların optimum dağılımını sağlayamadığından 'bir yandan kaynak israfına yol açmış, diğer yandan ıdengesiz kalkınmanın önemli bir sebebi olmuştur. Kay- nak israfını önlemek ve bölgeler arasında daha dengeli bir kalkınmayı sağlamak için mekân planlamasına ihtiyaç vardır. Merkez yerler teorisi mekân plaıılamasın- da izlenebilecek bazı ilkeleri kapsamaktadır. Bu ilkeleregöre her mekân kademeli .bir yapı arzeder. Kaynak israfını önleyici kademeli bir mekân yapısının elde edilmesi her &ke 'hizmetin toplam üretim 'Efe' dağıtım maliyetlerinin asgari seviyede olmasınajııkêgn__veregek_yerleşrrıe_ _merkez- lerinde_ üretilip-sunulmasına-bağlıdır. Kademeli_ melgârıyapisryla _genel yerleşme sisteminde etkinliğin sağlanması ölçek ekonomilerinin ve dışsal ekonomilerin maksimize edilmesi, yeniliklerin ülke mekanında hızla yayılarak kalkınmanın hız- landırılması ve ülke mekânmın ekonomik anlamda kutuplaşmalardan_ _korunması nıüırikün hale gele i ektediıîýl-I "-1" Kademeli bir mekân yapısı içinde üst kademe merkezler güçlü birer bii- yiime noktası oluşturacak ve alt kademe merkezler kendi ölçeklerinde noktası fonksiyonunu yükleneceklerdir. Kademeli bir merkezler sistemi kalkınmayı hızlandırması yanmda, 'kalkın- manın ve yeniliklerin gelir etkisini daha adx-ilğğıtaeak, fiziki altyapının, kunıla- cak endüstrilere göre atıl kapasite veya ıdarboğaz yaratmadan plânlanıp gerçek- leştirilmesini sağlayacak ve ülke mekânınm tek veya ancak birkaç ana merkezli olma-ya devam etmesi halinde ,mal ve hizmet arzı veya talebinde meydana ge- lıebilecek tıkanmaları önleyecektir. Ülkeımekânının kademeli “bir düzen içinde çoklu bir merkez-çevre ilişkisi içine girmesi ekonomik ve -sosyalmzetlkinsiîliklêîin ortadan kaldırılmasıncla enhbelirgin _faktörzölaöaktirT ` _”`“"'"r_rî- - _V_ ..ı4'”'*'*' ' ' büyüme f; l l.
  6. 6. A _ ARAŞTIRMANIN TEMEL çERçı-:vEsi ı Bilindiği gibi insaıı faaliyetlerinin coğrafi mekanda belirli alanlarda 'toplan- ması ve nüfusun gelişigüzel dağılmak yerine asıl faaliyetler çerçevesinde 'toplu- luklar meydana getirmesi sonucu merkezî yerleşmeler meydana gelmektedir. Bu yerlveşmeler, tarihin ilk devirlerinden beri çevrelerindeki kırsal alanla yakın ilişki içinde gelişmişlerdir. Mübadele sisteminin ilerlemesiyle toplama, pazarlama ve dağıtma faaliyetleri bu yerleşmelerde yoğunlaşmış, şehirler tarım dışı faaliyet- lerin yer aldığı ve çevresindeki tarımsal üretimi kontrol altında rbulunduran mer- kezler olmuştıır. İktisadi gelişmenin daha sonraki saflıalarında şehirlerin :bu çev* reyi kontrol görevi gerek *ticari ilişkilerin yürütülmesi, gerek idari mekanizma ve gerekse de tarımsal nüfusun tarım dışı ihtiyaçlarının sağlanması yoluyla giderek önem kazanmıştır. Bütün 'bu görevleri en iyi şekilde yüklenebilmek için, şehirle- rin- ırıerkezî bir yerde olmaları gerekmiştir. Merkezîlik, bir yerleşmenin çevre- siyle 'ilişkisini en yoğun bir biçimde sürdürebilmesi için ulaşılabilirliği en yük- sek bir yerde oluşması anlamına gelir. Bir yerleşmenin kendi bölgesini kontrol gücü. ve bölgedeki nüfusun da o yerleşmeden yararlanabilme oranı yerleşmenin ne derece ulaşılabilir ve ne derece merkezî olduğuna bağlıdır. Yerleşmelerin kendi aralarında kademeli ?bir yapı _göstermeleri ise kısmen insan davranışının tabii bir sonucu olarak belirmektedir. İnsanlar talep ettik- leri bir hizmeti elde edebilmek için mümkün olduğu~ kadar az çaba harcamak isterler. Dolayısı ile en sık talep edilen bir hizmetin o kişi için ulaşılabilir en uy- gun yerde bulunması gerekir. İnsanlar günlük ihtiyaçlarını mümkün olan en yakın .mesafe içinde sağlamak isterler.__Zamanda talep .sıklığı daha az olan hiz- ınetler için ise daha uzun mesafeleri katetmeyi göze alırlar. Başka bir deyişle, her ihtiyaç için insaııların kat etmeye razı olacakları belirli bir mesafe vardır. e İnsanların bu davranışı yerleşmelerde yeralan faaliyetleri belirleyici nitelik- tedirÇI-Ier faaliyetin hizmet edeceği alanın belli bir nüfus büyüklüğüne sahip olması gerekir. Kanın hizmetleri dışında kalan, özellikle ticari faaliyetler için, belli bir minimum talebin varolması şarttır. Talep bu minimum seviyenin altın- da ise söz *konusu faaliyet meydana gelmez. Faaliyetlerin seviyesi talebin büyük- lüğüne göre belirlenir. Böylece, yerleşmelerin mekanda neşekilde yer alacağını ve bu yerleşmeler- de ne çeşit faaliyetlerin oluşacağını yerleşmeniıı kontrol ve etki alanı içinde ka- lan nüfusun talep seviyesi tayin eder. Enalt kademe 'nıerkezler günlük ihtiyaçları karşılıyan, üretim ve dağıtım faaliyetleri sınırlı, mekanda birbirine oldukça ya- kın yer alan köy veya ”kasabalardın Yerleşmelerin kademesi yükseldikçe bu ka- demedeki merkezlerin :birbirlerine olan uzaklığı artar, çünkü üst kademedeki nıerkezlerde en ihtisaslaşmış faaliyetler yer alır ve bu faaliyetlerin ürettiği hiz- metlerin sunulabilmesi için gerekli minimum talep ancak daha büyük bir etki alanından gelen taleple taınaınlanır. Her üst kademe merkez aynı zamanda bir ` alt 'kademelerin sundukları bütün hizmetleri suııar. Üst v 'kademe bir merkez, bir anlamda kendinden aşağı «kademede bütün merkezlerle üst üstıe çakışır. Bu mer- kezlerde' sağlanan hizmetlerin çeşitliliği ve hacmi yerleşmelerin nüfusunu belir- ler. İnsan yerleşmelerinin böyle bir 'kademeler dizisi halinde mekanda oluşumu, özellikle hızlı gelişmekte olan ülkelerde gerekli planlama çalışmalarına yön vere- bilmek amacıyla bu kademelenmenin neden ve nasıl oluştuğu hakkında bilgi sağ- lamamızı gerekli kılar. Bu kademelenmenin zaman içinde sabit olmayıp ülke için-
  7. 7. deki iktisadi ve teknolojik değişmelerle birlikte değişmesi ülke mekanında gerek iktisadi ve gerekse sosyal faaliyetlerin nasıl dağılacağı ve hangi ilkelere göre plan- lanacağı konusunda önemli sorunlar ortaya koyarnlğiı: yerleşmenin kgntşnolçalanındaki talep belirlediğine ve bu talep de lbılıalarlliçindwğlgi_ _ııviifusunugğýe-ı 'liı' seviyesi, ulaştırma imkânları ve üretim teknolojisi_ gibi faktörlere bağh oldu: ğuna göre bu dıeğişkenlerde zaman içinde değişiklikler olmasiiléý`yerleşiıie"` 'sısr l temi etkilenir. Planlama çalışmalanna girebilmek için herşeyden önce bir ülkenin mevcut mekân yapısının iyi bilinmesi gerekinBu faktör gözönünde tutularak Türkiye'- deki bütün yerleşmeleri kapsayan -bir kademelenme sistemi, mekân yapısı ,araş- tırmasına gidilmiştir. B - ARAŞTIRMANIN AMACI VE UYGULAMA ALANLARI Bu. araştırma, Türkiye yerleşme merkezleri sisteminin kademeli yapısını ortaya çıkarmak amacı ile ele alınmıştır. Araştırma sonucunda ülke CQğÄÜEÇLÂQlQğWSQSyQlj/_İÇ ekonomik ilişkiler sis- temigaıılamında _daha iyi tanımaimkânı_ çloğınuştıır. Elde edilen bilgilerle geliş- "rne olayının mekân boyutu içinde incelenmesi ve planlanması imkânları elde edile- bilecek ayrıca ,Inahalli uygulanabilirlik şansı yüksek, plan, program ve projele- rin hazırlanmasına da iınkân sağlayacaktır. Mekân kapsamlı ekonomik analizleı' için ülke sosyo-ekonomik mekânının iyice bilinmesi gerekir .Bu araştırma bu yönde bir katkıda bulunmak üzere plan- lanmıştır. Araştırmanın tesbit edeceği fonksiyonel 'bölgeler ve topladığı ve üret- tiği bilgiler, bazı fayda-masraf analizleri için de geçerli, kapsamlı bir çerçeve oluş- turmaktadır. Böylecefbýélirli bir yere yapılacak olan yatırımlardan kimlerin, ne- kadar bir nüfusun, ne ölçüde yararlanacakları ortaya çıkmış olacak ve alternatif- ler karşılaştırılabilecektir. Bu çeşit bilgilerle hizmetler veya iktisadi faaliyetler › için etkin müdahale araçlarının geliştirilmesi sağlanabilecelçtir. Genelde, yerleşme yapısınm bir bütün olarak kalkınma ihtiyaçlarına uygun mal, hizmet, insan ve haber akımını sağlayacak biçimde yönlendirilmesine esas Ğı ekâna ilişkin bilgilerin ortaya çıkarılması şeklinde ortaya konulan..araş:__.,,___ aınaçlarrçlalıa ayrıntılı olarak şöyle sınalanabilir: hizmetlerinden erıwfazlâîjüfusun gıßğgn olarak fayçişlanabilmesine imkân ta- nıyan yerleşme yerlerinin tesbit edilmesi. 2 --şlğamuıkurtuluşlarıßğp taşra -teşkilatlaıımalarında :bunların ”koordinasyon konu ası. 3 - Mahalli tüketime dönük, veya bölgesel girdi kullanan endüstrilerin op- timum yer seçiınlerinin'yapılabilmesine imkân sağlıyan bilgilerin üretilmesi. 4 - Çeşitli ölçekteki hizmetler ve endüstrilerin yer seçiminde, bunların me- kânda aynı yerde olmalarından doğan dışsal ekonomileri maksimize edecek ve böy- lelikle, -kalkınmaya hız kazandıracak odak yer seçimlerinin yapılması. 5 - Özellikle, kırsal kesime dönük olarak geliştirilecek ulaştırma ağının yön- lendirilmesi. ' -VII- 1 - Kamıihizrnetlerinin aliyetleNsıınulabilecekleri veya bunların ` sorunlarını minimize edecek ve etkinliklerini artıracak mekansal desêîhîi' ortâéî" I ı ı ı ı ı i
  8. 8. 6 - Özel -kesim yatırımlarının, bölgesel ve ?bölge içi gelir dağılımındaki den- gesizlikleri azaltacak doğrultuda yönlendirilmesine esas teşkil edecek yerleşme sisteminin tesbiti. 7 - Ekonomik ve sosyal faydayı maksimize edecek mekân_~_d_e,ş_eninin oluş- turulmasında kullanılacak ölçü ve standartların tesbit edilmesi"veiiilkeudekiıçeşitli gelişmişlik seviyelerindeki bölgelerin karşılaştırmalarının yapılması, 8 -- Yerleşmelerin özelliklerine göre imar planları yapılmasını sağlıyacak il- kelerin tesbit edilmesi. 9 - Merkezlerarası kademeli ilişki sisteminin ortaya çıkarılması ve bu iliş- kiler sisteminin sosyo-ekonomik ve teknolojik gelişmenin ülke mekanında hızla yayılmasını hızlandıracak bir araç olarak kullanacak bir planlama için bilgi üre- tilmesi. 10 - Özellikle, kırsal yerleşmeler konusunda yapılacak düzenleme çalışma- larında ve bu yerleşmelere yapılan yatırımların l dağıtılması ile ilgili program- larda 'kullanılabilecek sağlam kriterlerin belirlenmesi. 11 - Karşılıklı mal, hizmet, insan ve haber akımlarından kaynaklanan fonksiyonel bölgelerin tesbit edilmesi c _ ARAŞTIRMANİN COĞRAFİ KAPSAMI Daha evvelki bölümlerde açıklanan amaçlar ve temel ilkeler çerçevesinde araştırma, ülke mekânının tümünü kapsamak duruınundadır. Diğer taraftan araş- tırma, merkezlerarası 'kademeli ilişkileri konu aldığı için metod açısından bütün kademeleri de ele almak zorundadır. Bu, sebeple yatay olarak ülke alanının tamamı, düşey olarak da -k-ademelerin bütünü araştırma kapsamı içinde bulundurularak araştırmanın anlamlı sonuç- lara ulaşması imkânı sağlanmıştır. Bu araştırmada temel yerleşme birimi olarak köyler ele alınmış, kom, oba, mezra vb. gibi köy altı yerleşme birimleri kapsam dışı_ bırakılmıştır. Bu duruma göre, 1970 nüfus sayımında tesbiti yapılan 67 il merkezi 572 :ilçe merkezi ve 35.997 bucak ve" 'köy araştırmanın kapsamı içinde yer almıştır. D _- ARAŞTIRMANIN METODU : Ülke yerleşme sistemini tespit etmek için yapılan ve genellikle yerleşme merkez- lerinin nüfus büyüklükleri, kamu hizmetleri bakımından donanımları, coğrafi - to- pografik - yapılar, 'idarî taksimat ve ulaştırma ağı gibi özelliklerine dayandırıları çalışmaların sağlam bir teorik temele dayanmadıkları, ortaya atılan mekân yapısı- nın gerçelçleıi ifade etmediği, yapılan saha çalışmaları sonucunda anlaşılmıştır. Bunun üzerine teori -ve yeni metot araştırınalarına geçilmiş ve ihtiyaçlara «mer- kez yerler teorisine» dayalı bir araştırma metodu ile sağlıklı cevaplar verilebileceği sonucuna varılmıştır. Ancak sözkonusu merkez yerler teorisi araştırınada. her nekadar temel teşkil etmişse de aynen uygulanmamış, ülke gerçeklerine uygun 'bir metod ve yaklaşımla araştırma tümüyle amprik verilere ıdayandırılmış ve araştırma merkez yerlerin ka- deme ve etki alanlarının aynı zamanda tesbitine imkân verecek şekilde planlan- mıştır. Bu yaklaşımla, «Fonksiyonel Bölgelerin» tesbitine de imkân sağlanmıştır. - VIII -
  9. 9. a) Saha Çahşmaları : Araştırmanın sağlıklı bir sonuca ulaşabilmesi için herşeyden önce son derece sağlam ve yeni bilgilere ihtiyaç vardı ve bu tip bilgiler ancak yerinden elde edile- bilirdi. Yapılan ön araştırmalar da istenilen bilgi çeşitlerinin merkezden elde edile- miyeceğini açıkça ortaya koymuştu. Bu sebeple, sözkonusu bilgiler bütün yurtta bir anket uygulaması ile toplanmıştır. 4368 anketör/ günlük yoğun bir saha çalışmasının sonucundamğğîğllß ;yerleşme merkezinde anket yapılmıştır. Bu rakam ülkedeki tüm yerleşme merkezlerinin % 99'udur. b) Elde Edilen Bilgi Çeşitleri: Araştırma yapılan merkezler “lıakkmda iki grup bilgi toplanmıştır. Birinci grup bilgiler merkezlerin kademelerini ve etki alanlarını tesbite yönelik olup mal, hiz- met, insan, haberleşrnefalcımlarmı, yanimerkezlerarası paralel ve odaksal ilişki- leri kapsamaktadırİ İkinci grup bilgiler ise merkezlerdeki fizikîve sosyal doııa- nımı, tesisçeşitliliği, tesis sayısı ve bu tesislerde çalışan vasıfsız ve vasıflı işgücü- nü, yani merkez fonksiyonlarını ve bu fonksiyonlara ilişkin bilgileri kapsamak- tadır. Kanıu idaresinde en alt yönetim merkezi olan köyler için hazırlanan anket formları anketörlerce köy mulıtarları 'ile mülakat yapılarak doldurıılmuştur. Köy - üstü merkezlerde ise Sanayi ve Ticaret Odası, Odalar Birliği, Belediye, Millî Eği- tim Müdürlüğü, Sağlık Müdürlüğü, PTT Müdürlüğü, İş ve İşçi Bulma Kurumu dürlüğü gibi resmî ve özel bilgi kaynaklarından yararlanılmıştır. Bu kuruluşlarda bulunmayan etki alanlarını tesbite yönelik bilgiler ise ilgili kuruluşlar ve anketör- lerce 0 merkezlerde bulunan tesislerde ayrı bir anket uygulaması ile toplanmıştır. c-) Değerlendirme Çalışmaları: Merkezlerarası ilişkileri ve kaclemeleri tesbite yönelik bilgiler, çeşitli ölçekteki haritalara işlenmiş ve bunların değerlendirilmesine gidilmiştir. Değerlendirme çalış- malarında -en alt kademe temel yerleşme birimlerinden - köyden - şehire ve büyük şehire doğru tek yönlü odaksal ilişkiler, diğer bir ifadeyle her alt kademe merkezin kendisinde bulunmayan mal ve hizmetleri temin için, içine girdiği ilişkilerin akım yönleri, bu ,ilişkilerin yoğunlukları ve bunların odaklaşma desenleri esas alınmış- tır. Bu ilişkiler mal ve hizmetlerin menzillerine göre kademeli bir yapı oluştunduk- larmdan en alt kademe merkezlerden kaynaklanan ilişkilerin her safhası veya durak noktası belli bir kademenin tesbitini sağlamıştır. Böylelikle yerleşme merkezleri sistemindeki tüm kademeler, her kademedeki merkez sayısı ve bu merkezlerin etki alanları ve bağh bölgeleri ortaya çıkarılmıştır. ı Değerlendirme çalışmalarında etki alanlarını belirleyen hâkim ilişkiler olarak tabii ilişkiler, zorlayıcı dış faktörler olmaksızın bölgelerdeki talep büyüklüklerine göre kendiliğinden oluşan ekonomik ilişkiler, alınmış ve bu ekonomik ilişkilende kademe atlamalarmın görüldüğü bölgelerde sosyal, 'kültürel ve kamu hizmetlerine ilişkin îlişkilerdeki saflıalar bir merkezin kadenıesinin tesbitinde ek ölçü olarak kullanılmıştır. Bu durumda birbirinden farklı büyüklükte ve farklı tesis sayısı ve çeşitliliğine sahip merkezler «eş kademe merkezleri› olarak ortaya çıkmıştır. Fakat _IX_..
  10. 10. birbirinden büyüklük, sosyal ve iktisadidurum açısından farklı merkezlerin eş ka- deme olarak çıkmış olmaları merkezlerin aynı önemde oldukları anlamını taşıma- maktadır. Bu durumlarsadece sözkonusu merkezlerin kontrol ettikleri - etki alan larındaki - merkezlerle olan ilişkilerinin sıklık - yoğunluk - derecelerindeki farklı- lıkları yansıtmaktadır. . Ekonomik ve sosyal ilişkiler sistemine ilişkin değerlendirme çalışmalarında ülkenin tüm yerleşme birimlerine aynı metodun uygulanmasıyla hiçbir istatistiki gruplaştınna metoduna ve tümden gelimci çözümlemelere gerek kalmadan kademe sayısı, 1.`k`aı_clç_m_e_ merkezden - köyden - _Ikademg merkeze, ülkenin metropolüne,, kadar bütün kaderrıelerdelîrngkez_şayıları ve merkezlerin etki aıaaıarî' prik ve- rilere daLagıılarak ,aynı__aIıÇl'sI_1EL..ayrıntılı olarak'ıt_'eîğbiğf__`_'é_ği_lğ_liştîr-'Bu Ğefçýéşêdénlhéil etki alanı bir fonksiyonel bölgeyi belirtmekte, her merkez ise belli bir gruptaki mal ve hizmetlerin gerçek veya potansiyel konum yerini, diğer bir ifade ile de kendi öl- çeğinde bir büyüme noktasını, oluşturmaktadır. Böylece farklı gelir seviyelerindeki eş kademe merkezlerin belirlenmesi ve merkezlerin fonksiyonlarının Ve hizmet po- ' tansiyellerinin analiz edilmesiyle, bazı yatırım politikalarının yönlendirilmesine ve çeşitli ölçekteki mekân düzenleme çalışmalarına imkân sağlanmış olmaktadır. Anket çalışmalarıyla elde edilen iki tip bilgiden birinci gruba girenler, ilişkiler sistemine ait olanlar, harita değerlendirmeleri ile kademelenme ve etki alanlarını ve- rirken, merkezlerdeki tesis sayısı, çeşitliliği ve bu tesislerde çalışan vasıflı ve vasıfsız işgücünü kapsayan ikinci grup bilgiler, yani merkez fonksiyonları ve fonksiyon- lara ilişkin bilgiler, bilgi-sayar analizlerine 'imkân sağlamak aınacıyla öncelikle bilgi işlem merkezine verilmişler ve kurulan bilgi bankasının bir bölümünü oluşturmuş-- lardır. Birinci grup bilgilerin değerlendirilmesi sonucu ortaya çıkan kademelenme ve etki alanlarına ilişkin ayrıntılı bilgilerin de sonradan bilgi işlem merkezine verilme- siyle, «Yerleşme Merkezlerinin Kademelenmesi Araştırması» na ilişkin bir bilgi bankasının önemli bir bölümü kurulmuş bulunmaktadır. E - ARAŞTIRMA SONUÇLARI VE DEĞERLENDİRİLMESİ : Merkez kademelerinin ve etki alanlarının tesbitiyle ilgili değerlendirme çalış- malarından aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir. Ülke mekânı 1. kademeyi oluşturan köylerden başlayarak 7. kademeyi oluştu- ran ülke metropolü olan İstanbul'a kadar yedi kademede örgütlenmiştir. Kademe sayısı merkez yerler teorisinin ortaya koyduğu sayıya eşittir. Ülke mekânının teşkilâtlanmasında bir ilke birliği yoktur. Ayrı grup kademe- ler ayrı ilkelere göre örgütlenmiş bir desen arzetmektedirlergğnnüst kademe merkez; ler arasındaki _meyçutnnıekşânsal düzenpazarlama veya arz ilkesine göre olmasına rağmen, trafik ilkesine uygun bir düzen doğrultusunda gelişme_ içindedir. 'Üst sevi- yedeki ö. ve 5. ile_ S. ve 4. kademeler arasındaki ilişkiler daha çok trafik ilkesine göre düzenlenmiştir. 'Üst kademedeki mekân yapısının şimdiye kadar büyük şehir- ler arasındaki yol bağlantılarına önem veren veulaştırma maliyetlerini minimize etmeyi hedef alan ulaştırma politikalarını aynen yansıttığı söylenebilirgknve..3.ýkaş deme .merkezler (genellikle il ve ilçe, merkezleri) arasındaki ilişki yönetimîlkesine uyguýııjşýirýyapıdadır. Yönetimîmekanizmasımn. güçlü merkeziyetçiliği vekamu hiz- mêfıeiiiiıiıâîîgeneıııkıe il veıilğeölçeğinde ve il merkezinden kontrol edilir şekilde sunulması mekanda kendisini taınanlamıyla göstermektedir. q..X_.
  11. 11. .ıl-L-:ıîvı-Ş- E: Ülkede genellikle, iiçülıgğ_kademe__rıı_erkez_ler geniş köy topluluklarına 3. kade- me hizmetleri sundukları_ gibi, çoğu yerlerde _2. knademenmerkezlerden sunulması gereken mal ve hizmet gruplarını da sunmaktadırlar. Ülke sathında, kırsal kesime hizmet veren güçlü bir 2. kademe merkezler ağının belirmemiş olmasının iki sebebi vandır; 1_)_*I(_ır_sal kesimdeki köylerden kaynaklanan talep birçok yerde ikinci kade- me merkezleri oluşturacak seviyeyi bulamamıştır. 2) _Alt _lçademe kamu yönetim mekanizması ve hizmetleri ilçe merkezlerinde yoğunlaştırılmıştır. Köy- lülerin, kamu yöııetimiyle olan ilişkileri sebebiyle ilçe merkezlerine yaptıkları yol- culuklar, __diğer mal ve hizmetlerin aynı yerden temin edilmesi için yapılması ge- rekli Tılaştıîrıııa masraflarını genellikle sıfır civarına indirmiştir. Böylece ikinci ka- deme merkezlerden sıınulabilecek mal ve hizmet fiyatlarını ilçe merkezlerindekine göre :pahalılaştlrarak bir ikinci kademe merkeze yeterli talebin olması halinde dahi, böyle bir merkezin doğmasmı imkânsızlaştırmıştır. Kırsal alandaki ulaştırma ağının ilçe nıerkezlerinde odaklaşacak şekilde geliş- tirilmiş olması ve yakın zamanlara kadar köyler arası yatay ulaştırma bağlantıları- nın ihmal edilmiş olması da 2. .kademe merkezlerin doğmasını önleyen sebepler ara- , sında bulunmaktadır. Tablo 1'de 2/1 ve 2/4 arasındaki 2. kademe merkezler, doğrudan doğruya bu- ralara ortaokul, sağlık ocağı gibi bazı lcamu hizmetleri götürülmüş olması sebebiy- le ıdoğmuştur. Fakat bu merkezler henüz bunları güçlü odak noktaları yapacak ti- carî fonksiyonlar kazanaınamışlardır. Bunların ticarî fonksiyon kazanamamalarmın sebepleri arasında kamu hizmetlerinin tesisinde yanlış yer seçilmiş olması da sayı- labilir. TABLO : l - YERLEŞME MERKEZLERİNİN KADEME YAPISI Ü) Türkiye'deki Merkezlerin Sayısı Kıademe Derecesi Tam Kademe Ara Kademe 7 1 _ 6 3 ı s 11 »- 4 53 s 3 416 ss. 2/7 › y_ 4,90 _- 13 2/6 .ıso 17 2/5 10, ş ı 2/4' l . . a 94 6 2/3 s_ ' 66 2 2/2". 283 29 2/1 ı _ 194, 10 1 _ 35.138 - (*) 1973 - 1974 Yıllarına Göre Kademe Yapısım göstermektedir. Araştırma Türkiye'de 7 tip ikinci 'kademe merkez olduğunu ortaya koymuş-tur. Bunlardan sadece 2/5. Z/6 ve Z/'Pnin ticari fonksiyonları vardır. Ancak bunlar gerçek ikinci kademe meıikez durumundadırlar. _X1_
  12. 12. 'ı Çeşitli 2. kademe merkezlerin fonksiyonları şunlardır : '2/ 1 Yalnız ortaokul merkezi lı 2/2 Yalnız sağlık ocağı merkezi. f 2/3 (2/1 + 2/2) (Hizmet Merkezleri) g' 2/4 Suni gübre dağıtma merkezi ' 2/5 Haftalık pazar merkezi 2/ 6 Ticaret merkezi 2/7 Ticaret ve hizmetler merkezi (2/1 + 2/6) Kişi başına ortalama gelirin yüksek olduğu .bölgelerde 2., 3, ve 4. kademe mer- . kezlerin sayısı ıdaha fazla, nüfusları daha yüksek, kontrol ettikleri ait kademe mer- kez sayıları daha az ve etki alanları daha küçüktür (Tablo : II.). Mesela her ikinci kademe merkez Adana'da ortalama 17 köyü,'Hatay'da 7.6, İzmir'de 7.8 köyü kontrol ederken bu sayı Gümüşhanekle 16.8, Kütahya'da 18.5'e, Eruzurum'da 19.9'a, Kars- ta 26.3'e ve Mardin'de 27.7'ye çıkmaktadır. İkinci kademe merkezlerin etki alanları da kontrol edilen köy sayısına paralel bir artış göstererek Adana'da 83.3 km1'den Mardin'de 456.7 km“'ye yükselmektedir. Ikinci kademe merkezlere ilişkin diğer .bir husus ta büyük merkezlerin çevresinde hemen, hemen hiçbir ikinci kademe merkezin .N oluşmamasıdır. l TABLO : 2 - İKİNCİ KADEME MERKEZLERİN BELİRGİN NİTELİKLERİ (x) 2'nci kademe Etki alanlann- Etki alanla- ortalama merkez daki ortalama rmm ortalama İl Adı nüfusu (“') merkez sayısı yüzölçümü (kmz) Adana (*) 1901 .0 17.0 83.3 Ankara 1791.0 9.9 136.8 Aydın 3628.8 9.2 114.2 Denizli 3093.3 5.8 131.3 Diyarbakır 1797.0 12.0 254.4 Erzurum 20402 19.9 419.0 Eskişehir 2129.2 8.0 196.5 Gaziantep 2778.9 7.6 102.2 Gümüşhane 1208.!) 16.8 263.3 Hatay 42109 7.6 106.0 İzmir 30586 7.8 89.2 Kars 24763 26.3 393.8 Kayseri 25390 7.8 198.3 Konya 2699.41 6.5 141.1 Kütahya 26370 18.5 313.0 Malatya 2352.5 11.2 218.2 Manisa 3630.6 11.1 141.3 Mandin 2784.0 27.7 456.7 Samsun 1775.1 9.8 117.6 Sivas 1291.1 19.5 306.0 Trabzon 2427.39 14.5 55.8 ___.._ (°) Karaısalı hariç. (H) '1970 Nüfus sayımına. göre. (x) 2. kademe merkezlerin .niteliklerini veren 'bu tabloda., 2/7 ve 2/6 tiplerinde fonksiyon gören 2. kademe merkezlerin ortalamaları alınmıştır. -XII-
  13. 13. / /l 'İllerin gelişmişlik seviyeleri, ara kademeler konusunda «da kendini göster» mektedir. ıAra kademeler bir alt kademe fonksiyonlarının tümü yanında bir üst kademe fonksiyonlardan da bazılarını gören ve genellikle etki alanlarında bulunan merkezlerden kaynaklanan üst kademe mal ve hizmetler talebinin şimdiki halde ancak yarıdan daha azını karşılıyabilen merkezlerclir. Meselâ, «Ara Üçüncü Kade- ı me Merkez» 2'nci kademe fonksiyonların görmekte ve etki alanındaki nü- ] fus için 3. kademe fonksiyonlarından bazılarını veya bu nüfusun % 50'den daha ı azı için 3. 'kademeye has mal ve hizmet _sunmaktadın Ara kademe merkezler coğ- | rafi bölgeler itibariyle farklı olmakla beraber ülkemizde tümüyle bir üst kademe- İ ye geçiş safhaşında bulunmaktadır. 3. «kademe ara merkezler gelişmiş bölgelerde ı idari taksimat içinde köy veya bucak olarak görüldükleri halde gelişmemiş bölge- E lerde veya' gelişmiş bölgelerin gelişmemiş alt bölgelerinde tamamen ilçe merkezleri i' olarak karşımıza çıkmaktadırlar. Meselâ, Adana da bir bucak ve bir ilçe mer~ 't' kezi 3. kademe ara merkezken, Ağrımn 7 ilçe merkezinden 4'ü bu durumdadır. İl merkezleri genellikle 4. ve daha üst kademe merkez 'olarak ortaya çıkmış› l tır. Fakat gelişnrremiş bölgelerdeki Hakkâri, Bitlis, Siirt, Adıyaman, Tunceli, Gü- i müşhane, Bilecik, Sinop, Kırklareli 3. kademe olarak kalmışlardır. Oysa, büyük l çoğunluğu gelişmiş bölgelerde bulunan 16 ilçe merkezi 4. kademe olarak belir- imişlerdir. Meselâ, Adana'da ve Balıkesir'de ikişer, Amasya ve Aydın'da birer ilçe `*4. kademededirler. Ülkedeki yerleşme merkezlerinin kademelenme şekli ve etki alanları deseni- nin incelenmesinden sosyo-ekononıik yapıdaki gelişme ve «değişmelerin herzaman veheryerde aynı yoğunlukta olmasa bile mekânın yapısı ve kademelenmesi üstün- de ”etkîli oldukları hususu ortaya çıkmaktadır.
  14. 14. L›
  15. 15. İ ç i N ı› E K İ L E R ı Sayfa No - CİLT ı - , ÖNSÖZ ........................................................................................ .. III ARAŞTIRMANIN ÖZETİ ............................................................. .. V I - GIRİ ş .......................................................................... 1 II - ARAŞTIRMANIN AMACI VE UYGULAMA ALANLARI ............. .. 3 Ä III - ARAŞTIRMANIN COĞRAFİ KAPSAMI .................................. .. 5 IV - ARAŞTIRMANIN METODU ....................................... .......... .. 6 :î A a BİRİNCİ SAFHA: İIAK METOT UYGULAMASI ................ .. 8 i 1 - Temel _Çalışmalar .... ........................................... 8 a) Harita Temini ................................................. .. '8 b) Nüfus Çalışmaları ........................................... .. 8 c) Bilgilerin Haritalar Üzerine İşlenmesi ................ .. 8 2 - Ön Değerlendirme 'Çalışmaları ............................... .. 9 3 -- Anket Çalışmaları ................................................. .. 10 a) Anket 'Kodlama Sistemi ..................................... .. 10 b) Anket Formları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ı . . .. 10 c) Anket Formlarının Test Edilmesi ...................... ,. -lî d) Alan Çalışmaları ..... .., ...................................... .. .12 e) Sonuçlar' ve Metot Değişikliği İhtiyacı ................ .. 13 B ~ İKİNCİ SAFll-IA: 'KESİN METOT UYGULAMASI ............. .. 15 1 - SAHA ARAŞTIRMALARI (Amprik 'Bilgilerin Toplanması) 16 a) Bilgi Tipleri .................................................... .. 16 ı b) Anket Formları .............................................. .. ıs, e) Anket Formlarının Test Edilmesi ...................... .. 21 d) Anketör İstihdamı ve Eğitimi ............................ .. 22 e) Anket Çalışmaları ........................................... .. 23 f) Anket Çalışması Sonuçları ............................... .. 25 _ xv ;_ ı
  16. 16. 2 _ DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI ......................... .. 29 a) Kademeler ve Etki Alanlarıııın Tesbiti ..... ..ı ........ .. 29 aa-Haritaların Hazırlanması ............................ .. 31 ab-Bilgilerin Haritalara İşlenmesi ................... .. 31 (i) Kırsal Yerleşmeler v ........................ 31 (2) Şehir Yerleşmeleri ............................ .. 33 ac-Harita Değerlendirme Çalışmaları ............... ..`. 35 (1) 1- 3 üncü Kademe Merkezler ve Etki Alan- larının Tesbiti ..................................... .. 35 . _' (2) 4-7 nci .Kademe Merkezler ve Etki Alan- İ 7 * larının Tesbiti ile Daha Alt Kademelerle Entegrasyonu ..................................... . . 62 V - ARAŞTIRMANIN SONUÇLARI VE DEĞERLENDİRME . . . . . . . . . . .. 66 A - GİRİŞ ......................................................................... .. 66 B - IQADEMELERİN TADÃIMLARİ VE ÖZELLİKLERİ . . . . . . . . . . . . . .. 69 l - BİRİNCİ KADEME MERKEZLER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 69 a) Tanımlar ve Genel Durum ............................... .. 69 b) Birinci Kademe Merkezlerin (Köylerin) Üst Kademe Merkezlere Olan Ekonomik Eağlılıkları ................ .. 71 2 -- İKİNCİ !KADEME MERKEZLER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 a) Tanımlar ve Genel Durum ............................... .. 76 b) İkinci Kademe Merkez Tipleri ve Özellikleri .......... .. 79 ba-Ticaret ve Hizmet Merkezleri .................. 79 (2/7 inci Tip Merkezler) bb-Ticaret Merkezleri ..................................... .. 83 (2/6 ıncı Tip Merkezler) bc-Haftalık Pazar Merkezleri ............................ .. 86 (2/5 .inci Tip Merkezler) bd-Suni 'Gübre Dağıtma Merkezleri ................... .. 88 (2/4 üncü Tip Merkezler) be-Hizınet Merkezleri (2/3 üncü Tip Merkezler) 90 (Eğitim ve Sağlık Merkezleri) b°f -- Sağlık Merkezleri ........................ . .g .............. . . 92 (2/ 2 inci Tip Merkezler) b g - Eğitim Merkezleri .................. . g. . . . . . . . . . . x ........ .. 95 (2/1 inci Tip Merkezler) c) İkinci 'Kademeleriıı Mekân Yapısını Etkileyen Fak- 1.02 törler ............................................................. .. ca-İkinci Kademe Merkezlerin Etki Alanlarına ve Üst Kademe Merkezlere Göre Nisbi Durumları -118 -XVI›- v-.ı
  17. 17. Sayfa No. 3 - ÜÇÜNCÜ KADEME MERKEZLER ......................... .. 124 a) Tanımlar ve Genel Durum ............................... .. 124- b) Üçüncü Kademe Merkezlerin Özellikleri ............. .. 128 4 - DÖRDÜNCÜ KADEME MERKEZLER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. l3l' a) Tanımlar ve Genel Durum ............................... .. 131 b.) Dördüncü Kademe Merkezlere Ait.. Özellikler ....... .. 133 5 _ BEŞİNCİ KADEME MERKEZLER ......................... .. :142 a) Tanımlar ve Genel Durum ............................... .. ' 142 b) Beşinci Kademe Merkezlere Ait Özellikler .......... . . 144 c) Beşinci Kademe Merkezlerin Etki Alanında Yeralaıı İl ve İlçeler .' ................................................... .. 145 6 - ALTINCI KADEME MERKEZLER' . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 152 a) Tanımlar ve Genel Durum ............................... .. 152 b) Altıncı Kademe Merkezlere &Ait Özellikler ............. .. ' ~153 c) Altıncı Kademe Merkezlerin Etki Alanında Yeralan İl ve İlçeler .................... .; .............................. .. 155 ca-Altıncı Kademe Merkezlerin 'Kademe Merkez Fonksiyonundaki Etki Alanları ................... .. 155 cb-Altıııcı Kademe Merkezlerin 6. Kademe Fanksi- yonundaki Etki Alanları ............................ .. 157 7 -~ YEDİNCİ KADEME MERKEZ .................................. .. 163 a) Tanımlar ve Genel Durum ............................... .. 163 b) İstanbul'un 6. Kademe Merkez Fonksiyonu .......... .. 163 c) İstanbul'un S. Kademe Merkez Fonksiyonu .......... .. 164 d) İstanbul'un 4. .Kademe Merkez Fonksiyonu .......... .. 165 e) İstanbul'un Çeşitli Foııksiyonlarda Etkilediği İl ve İlçeler ............................................................. .. 165 ea-İstanbuYun 5. Kademe Merkez Fonksiyonunda Etkilediği ıAlan ........................................... .. 165 eb--İstanbuYun 6. Kademe ;Merkez Olarak Etkile- diği Alan ................................................. .. 166 c - İSTAT-İSTİKİ ANALİZLER ........................................... .. 169 1 -- !Mekânda Merkez Sıklığı ........................................ .. 170 _ 2 - Merkezler, Etki Alanları ve Nüfusları ......................... .. 173 3 - Merkezlerde Tesis Donanımı .................................. .. 178 ' - XVII -
  18. 18. TABLOLAR Tablo No: 1 - Anket Yapılan ve Yapılamayan Köylerin İllere Dağılımı ............. .. 2 - Yerleşme Merkezlerinin Kademelenme Durumu ...................... .. 3 -- Fonksiyonel Bölgeler .................................................... 4 - Coğrafi Bölgelere Göre 1. Kademe Merkezlerin Özellikleri .......... .. 5 - 1. ıKademe Merkezlerin Özellikleri ........................................ .. 6 -- 1. Kademe Merkezlerin Üst Kademe Merkezlere Olan Ticari Ba- ğımlılık Oranları ................................................................ .. 7 - Kırsal Nüfusun Üst Kademe Merkezlere Olan Ekonomik Bağım- lılık Oranları (24 İl) ............................................................. .. 8 - 2. Kademe Merkezlere Ait Özellikler .............. ..l .................... .. 9 - 2. Kademe Merkez Olarak Çıkan Köy, Bucak Merkezi ve İlçe Mer~ kezi Sayısı ......................................................................... .. , 10 - Ticaret ve Hizmet Merkezlerinin Bölgelere Göre Özellikleri ....... .. 11 - Ticaret Merkezlerinin Bölgelere Göre Özellikleri ...................... .. 12 - Haftalık Pazar Merkezlerinin Bölgelere Göre Özellikleri ............. .. 13 -- Suni Gübre Dağıtma Merkezlerinin Bölgelere Göre Özellikleri .... .. 14- _ 'Hizmet Merkezleriniıı Bölgelere Göre Özellikleri ...................... .. 15 - Sağlık Merkezlerinin Toplam 2. Kademe Merkezler İçerisinde Ağır- 74 78 78 82 85 :87 89 91 lık Taşıdığı İllerde Bu Merkezlerin Toplam 2. Kademe Merkezler İçindeki % Dağılımları ....................................................... .. 16 - Sağlık Merkezlerinin «Bölgelere Göre Özellikleri ......................... .. 17 - Eğitim Merkezlerinin Bölgelere Göre Özellikleri ...................... I› 18 - 2. Kademe Merkezlerin İllere Dağılımı ..................................... .. 19 - 2. Kademe Merkez Çıkan Bucak Merkezleri Sayısı (İller İtibariyle) 20 - Bir İdari ve/veya Fonksiyonel Birim İçindeki Köylerden Çeşitli Merkezlere Yapılan Motorlu Kara Taşıt Seferleri ...................... .. 21 - Çeşitli Sosyo-*Ekonomik Değişkenlerin Seçilmiş Bazı İller İtibariyle Durumları ......................................................................... .. 22 - Kademelenme Dereceleri Farklılılç Gösteren İlçe 'Merkezlerine Ait Etki Alanlarının Gelişmişlil( Seviyeleri (Örnekler) ................... .. 23 -- 3. Kademe Merkez Fonksiyorıu 'Gören Bucak ve Köyler ............. .. 24 - 3. Kademe Merkezlerin Özellikleri -1- .................................. .. 25 «- 3. 'Kademe Merkezlerin Özellikleri -2- ..................................... .. 26 - 3. Kademe Merkezlerin Özellikleri -3- ..................................... .. 27 - Çeşitli Kademe Merkezler ve Bunların .Bulundukları İlçenin Geliş- .mişlik Seviyeleri (Örnekler) .............................. ................ .. 28 - Bölgelere Göre 4. Kademe Merkezlere Ait Özellikler ................... .. 29 - Bölgelere 'Göre 4. Kademe Merkezlere Ait Özellikler ................ .. 30 - 4. Kademe Merkezlerin Etki Alanları ..................................... .. - XVIII -- 92 94 97 98 3100 105 107 125 127 129 '130 130 134 ' 137 138 138 3.›
  19. 19. ı ' İ Tablo ı No: ' l Sayfa No. 31 - 4. Kademe Merkezlerin Nüfusları ........................................... .. 140 32 - Bölge Merkezlerine Ait Özellikler ........................................... .. 149 33 - 5. Kademe Merkezlerin Etki Alanları ............................ ....... .. 150 34 ~ 5. Kademe şMerkezlerin Nüfusları __ ....... .................. .._. ............. .. 151 35 - 6. 'Kademe Merkezlerin Çeşitli Fonksiyonlarda Doğrudan Etkiledik- leri Alanlar ......................................................................... .. 161 36 - 6. Kademe Merkezlerin Etki Alanı Özellikleri ............................ .. 161 37 - 6. Kademe Merkezlerin Etki Alanı Nüfusları ............................ .. 1624 38 ~ 6. Kademe Merkezlere Ait Bazı Özellikler ................. ............ .. 162 39 - İstanbul'un *Çeşitli 0Fnksiyonlardaki Özellikleri ...................... .. 167 40 - Değişkenler Arasındaki Korrelasyon Matriksi ......................... .. 168 METİNDEKİ HARİTALAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . 108 _ I - Erzurum Çevresinde Merkez Yerler Sistemi ............................ .. 108 l II - Afyonkarahisar›Emirdağda Merkez Yerler :Sistemi ............. .. 109 ` ` III -_- Afyonkarahisar-Çayîla Merkez Yerler Sistemi ...................... .. 110 IV -r Aydın İl'inde Merkez Yerler Sistemi ..................................... .. 111 l» V ~ Manisa-Salihli Yöresinde Merkez Yerler Sistemi .............. .... .. 117 ll EKLER^ .................................................................. ..l ............. ..` .... .. 179 1- Birinci Tur Regresyonlarda İlişkilendirilen Regresyon Grupların- l dan Bir Örnek ................................. ..` ....... .., ...................... .. '181 f' l 2 - (A) Doğrusal Resresyonlar ................. .............................. .. 181- l 2 -- (B) Logaritmik Regresyonlar ........................................... .. 185 r - 3 - Üçüncü Tur Regresyonlarda Artıkların İncelenmesi :Sonucu Analiz l.. " Dışı Bırakılan İller ............................................................. .. '190 .ş l 4 ~ İstatistiki Analizlerde Kullanılan Değişkenler ve Veri Kaynakları 192 İ ı 5 - 'Değişkenler İtibariyle Veri Kaynakları ve Veriler Hakkında Notlar 194- _ 6 - Üçüncü Tur İkili Regresyonlarda Artıkların İncelenmesi Sonucu l ` Analiz Dışı Bırakılan İller .................................................... .. 195 7 ~ EK HARİTALAR _ 197 l - Ticari İlişkiler Haritası ........... .... .................................... .. 199 l- 2 _ Hizmetler (Eğitim ve Sağlık İlişkileri) Haritası ...................... .. 200 t. 3 __ Ulaşım lI-Iaritası .................................. .ş ............................... .. 201 4 - Sentez Haritası ...................................................................... .. 202 S - Şehirsel İlişkiler Haritası ....................................................... .. 203 6 - 3. Kademe Merkezler`ve Etki Alanları Haritası ......................... .. 204 7 - 4. 'Kademe Merkezler ve Etki Alanları Haritası ......................... .. 205 8 - 5. .Kademe Merkezler ve Etki Alanları Haritası ......................... .. 206 9 - 6. Kademe Merkezler ve Etki Alanları Haritası ......................... .. 207 10 ± Yerleşme Merkezlerinin Kaclemelennıesi Haritası ...................... .. 208 İ l _xxx_ ` l
  20. 20. CİLT II `I - YERLEŞME MERKEZLERİNİN KADEMELENME LİSTESİ .... .. A - 5 - 6-7 inci Kademe Merkezler ....................... ................ .. B - 4 üncü Kademe Merkezler .............................. .ş ................. .. C - 3 üncü Kademe Merkezler ................................................. .. ` D - 2 inci Kademe Merkezler ............................................. .. . 1 -- Etki Alanı Tayini ile İlişkili Soru Formu ......................... .. 2 _Merkez Fonksiyonları Tesbit Formu ..._ ............ .............. .. 3 - İmalat Sanayii Tesbit Formu ........................................ .. '4 - Merkez Fonksiyonlarını Tesbit Formu ............................ .. (Köy Grup Merkezleri) 5 - Merkez Fonksiyonları Tesbit Formu ile Etki Alanları Soru Formu (Köyler) 6 -e Yeni Hizmet ya ?da _Tesisin Kurulması Halinde, Köylülerin Ter- i cih Ettikleri Yeri Tesbit Etmeye Yönelik :soru Formu ....... .. 7 - Genel Açıklamalar ile İmalat 'Sanayii ve MerkeztFonksiyonları > Tesbit Formlarınııı Açıklaması ...................................... .. 8 - Etki Alanı Tayini ile İlgili Soru Kâğıdı Açıklaması .......... .. II --ı EKLER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ı› 115 125 129
  21. 21. ı _ emiş Planlı kalkınma konusunda son yılların dünya tecrübesi, sınırlı kaynakların, hangi amaçlar için, hangi sektörlerde kullanılacağınm yanında yatırımların nerede yapılacağını da kapsayan kararların, kritik bir önem taşıdığınıortaya koymakta- dır. Özellikle az gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde kalkınmanın hangi sektör- ler aracılığıyla ve hangi makro ekonomik araçlarla başarılacağı kadar önemli bir diğer sorun, hangi bölgelerde, hangi mekanda ne tip bir mekân organizasyonuıile başarılacağıdır. Kalkınmanın bu şekilde mekâna dayandırılması' ekonomik ve sos- yal değişme ve gelişmeleri de kapsamaktadır. Ekonomik ve sosyal hedeflerin op- timizasyonu iseı bu hedeflerle ilgili ve bu hedeflere ulaşmak için seçilecek araçla- ' rın kullanılacağı mekân tipi, ölçeği ve bunların seçimi sorununu da beraberinde getirmektedir. Oysa şimdiye kadar kalkınma teorisyenlerinin ve plancıların çoğu kalkınmayı, daha çok sektörler açısından ele almışlar _ve mekânı ikinci planda bı- rakmışlardır. Böyle bir yaklaşımda faaliyetlerin mekânda düzensiz dağılımı veya bu dağılımın kendi haline bırakılması genellikle kaynak ısrafına neden olmakta- dır. ı Nüfusun ve faaliyetlerinin, coğrafi mekanda gelişigüzel dağılmak yerine ana faaliyetler çerçevesinde topluluklar meydana getirmesi köy, kasaba ve şehir gibi yerleşmelerin oluşmasındaki temel ilkeyi teşkil etmektedir. Bu yerleşmeler özellik- le kasaba ve şehirler ilk tarihlerden beri çevrelerindeki kırsal alanla yakın ilişki içinde gelişmişlerdir. Mübadele sisteminin ilerlemesiyle toplama, pazarlama ve da- ğıtma faaliyetleri bu yerleşmelerde yoğunlaşmış, şehirler tarım dışı faaliyetlerin yer aldığı ve çevrelerindeki tarımsal üretimi kontrol altında bulunduran merkezler olmuşlardır. İktisadi gelişmenin daha sonraki safhalarıııda şehirlerin bu çevreyi kontrol görevi, gerek ticari ilişkileri yürüten gruplar, gerek idari mekanizma ve gerekse ta- rımsal nüfusun tarım dışı ihtiyaçlarının sağlanması yoluyla giderek önem kazan- mıştır. Bütün bu görevleri en iyi şekilde yüklenebil-mek için şehir yerleşmelerinin merkezî yerlerde olması zorunluluğu doğmuştur. Mer-kezîlik', bir yerleşmenin çev- resiyle, ilişkisini maksimum düzeyde tutabilmesi îçinllo merkezin ulaşılması müm- küıı olan en yüksek bir yerde oluşması anlamına gelir. Bir yerleşmenin. kendi böl- gesini kontrol gücü ve bölgedeki nüfusun da o yerleşmeden yararlanabilme oranı yerleşmenin ne derece ulaşılabilir ve ne derecede merkezî olduğuna bağlıdır. Yerleşmelerin kendi aralarında, kademeli bir yapı göstermeleri ise insan davramşımn tabii bir sonucu olarak belirmektedir. İnsanlar talep ettikleri bir hiz- meti elde edebilmek için mümkün olduğu kadaraz çabaharcarnak isterler. Dola- yısıyla en sık talep edilen bir hizmetin o kişi için en ulaşılabilir yerde bulunması gerekir. En ekonomik yol olması nedeniyle insanlar günlük ihtiyaçlarını mümkün olan en yakın mesafe içinde sağlamak isterler. Çünkü en ekonomik çözümdür. Da: ha seyrek talep edilen hizmetler için ise daha uzun mesafeler katetrneleri, müm- kündür. Başka bir ifâdeylefllîêrıihtiyaç için insanların katetmeye razı olacakları be- lirli bir mesafe vardır. M_ ' ' ` ' 1
  22. 22. İnsanların bu davranışı yerleşmelerdeki mevcut faaliyetleri belirleyici nite- liktedir. Her faaliyetin hizmet edeceği alanın belli bir nüfus büyüklüğüne sahip ol- ması gerekir. 'Kamu hizmetleri dışında kalan bir faaliyet ve özellikle ticari bir faa- liyetin belli bir yerde doğması için o yerde minimum bir talebin mevcut olması şarttır. Talep bu minimum seviyenin altında ise söz konusu faaliyet o yerde ortaya çıkmaz. Talebin büyüklüğüne göre, faaliyetin seviyesi belirlenir. Böylece, yerleş- ınelerin hangi ve nasıl bir şekilde mekânda yer alacağı ve bu yerleşmelerde ne tip faaliyetin oluşacağı, büyük ölçüde yerleşmenin kontrolü-etki alanı-içinde kalan nüfusun talep seviyesine ve çeşidine göre belirlenir. Bir yerleşmesistemi içinde en sık talep edilen mal ve hizmetler en alt kademe merkezleri oluşturan birbirine oldukça yakın köy ve kasabalar tarafından karşıla- nır. Bu köyle kasabalar aynı zamanda sınırlı nıahalli kaynakların değerlendirme noktalarıdır. Yerleşmenin kadeınesi yükseldikçe bu kademedeki merkezlerin bir- biriyle uzaklığı artar. -Çünkü üst kademedeki merkezlerde genellücle ender talep edilen hizmetler vardır ve bu hizmetlerin suııulabilmesi için gerekli minimum talep ancak daha büyük bir etki alanından gelen nüfusla tamamlanır. Ancak her üst kademe merkezde, alt kademe merkezlerin sık talep edilen hizmetleri de sağlan- dığından bu merkezler büyük yerleşmeler şeklinde ortaya çıkmıştır. Bu .merkezler- de sağlanan hizmetlerin çeşitliliği ve hacmi ise yerleşmelerin nüfusıınu belirle- mektedir. İnsan yerleşmelerinin böyle bir kademeler dizisi halinde mekândaki oluşu- mu, özellikle hızh cleğişmekte olan ülkelerde gerekli plaıılaına çalışmalarına yön verebilmek amacıyla bu kademelenmenin neden Ve nasıl oluştuğu hakkında bilgi edinmemizi gerektirir. Bu kademelenmenin zaman içinde sabit olmayıp, ülke için- deki iktisadi ve teknolojik değişmelere paralel olarak yeni değişmelere uğramasıı ülke mekanında gerek iktisadi ve gerekse sosyal faaliyetlerin nasıl dağılacağı ve hangi ilkelere göre planlanacağı konusunda önemli sorunları ortaya lcoyar. Meselâ, bir yerleşmenin büyüklüğünüikontrol alanındaki talep belirlediğine ve bu talep de bu alan içindeki nüfusun geliri, ulaştırma ve üretim teknolojisi gibi faktörlere bağ- lı olduğuna göre bu değişkenlerde olabileceği tahmin edilen veya planlanan deği- şiklikler zaman içinde hangi kademe m-erkezlerin daha hızlı büyüyeceği konusun- da, bize bazı bilgiler verebilir. Ülkemizin çeşitli bölgelerinde kullanılan üretim teknolojisi, gelir seviyesinde öııemli farklılıklar vardır. Ülkeye girmekte olan teknolojik yenilikler ve tarımsal üretim şeklinin değişmesi sonucu ortaya çıkacak yeni bir yerleşme yapısının lcade- melenmesi ile bu yerleşmelerin hangi fonksiyonları göreceği sorunu, yerleşnıelere sağlanması gereken iktisadi ve sosyal yatırımların planlanması açısmdan büyük önem taşır. Bu temel çerçeveden de anlaşıldığı gibi, «Yerleşme Merkezlerinin Kademe- lennıesi Araştırması» genelde «Merkezi Yerler» teorisine dayanmaktadır. Ancak, araştınnanın metodu, ülke gerçeklerine uygun bir yaklaşımla ele alınmış, araştır- ma tümüyle ampirik (tecrübeye dayanır) verilere dayandırılmış ve merkez 'yerle- rin kademe ve etki alanlarının aynı zamanda tesbit edilmesine imkân verecek şekil- de plânlanmıştır. 2 ru
  23. 23. II - ARAŞTIRMANIN ANIACI VE UYGULAMA .ALANLARI Bu araştırma, Türkiye Yerleşme Merkezleri sisteminin kademeli yapısını or- taya çıkartmak amacı ile ele alınmıştır. Araştırma sonucunda ülke coğrafi mekâ- nını sosyal, ve ekonomik kuvvetler alanı anlamında daha iyi tanıma imkânı doğ- muştur. Elde edilen bilgiler gelişme olayını mekân boyutu içinde inceleme ve millî kalkınma planlarının daha gerçekçi hazırlanmasının yanısıra, mahalli ve uygulana- .bilirlik şansı fazla politika ve programların hazırlanmasına da ,imkân sağlıyacalç- tır. Araştırmanın tesbit ettiği fonksiyonel bölgeler ve genellikle topladığı ve ürettiği bilgiler Fayda-masraf analizleri için geçerli, “kapsamlı bir çerçeve oluştur- maktadır. Böylece belirli bir yere yapılacak olan yatınmlardan kimlerin, nekadar , bir nüfusun ne ölçüde yararlanacaklarmı bilmek mümkün olacak ve alternatif yer seçimlerinin karşılaştırılma imkânı yaratılmış olacaktır. Bu çeşit bilgiler, hizmet- ler ve diğer bazı iktisadi faaliyetlerin mekândaki dağılımma ilişkin etkin müdaha- le noktalarını da vermektedir. * i Bu araştırmanın katkıda bulunacağı bir başka konu yeterince gelişmemiş böl- gelerin ülkenin gelişmiş mekânı ile ekonomik yönden bütünleştirilmesi sorunu ile ilgilidir. Ülke mekânının birçok boyutta bütünleştirilmesi, böylece yeterince geliş- memiş bölgelerin de bu niteliklerinin değiştirilmesi gayretleri bu çeşit araştırma- ların sonuçlarına dayanacaktır. Ülkenin ekonomik nıekânı, yerleşme mekânı, yerleşme merkezleri sistemi, merkez - çevre ilişkileri gibi konularda, bu araştırmanın bilgi ve sonuçlarının kullanılabileceği bütün uygulama alanları yerine, daha kısa vadede müınküıı uy- gulama alanları üzerinde durulmaktadır. Bunların başında, hizmet yatırımlarının tümü ile orta ve 'küçük kapasiteli eııdüsltrilerin yer seçimi gelınelçtedir. İktisadi faaliyetler ve hizmetler farklı 'kademe merkezlerde farklı kapasite ve nitelikte olmak üzere ziııcirleı' oluştururlar. *Meselâ eğitimde; ilkokul, orta okul, lise, yüksek okul, üniversite gibi. Diğer hizmetlerde de buna benzer fonk- siyonel bir kademelenme vardır. Hizmetlerin 'kademelenmesine benzer şekilde, farklı kademelerin farklı talep ve ulaşabilirlik seviyeleri oluşturmaları sebebiyle, iktisadi faaliyetlerin çoğunda 'kademeli bir zincir meydana geldiği görülmekt- tedir. Hizmetlerin tümüyle kademeli 'bir yapı göstermeleri, bir bakıma endüstri- lerin «kademeli bir seviyede dağıtılmasını zorunlu kılmaktadır. Çünkü bir endüstri belli bir hizmete dönüktür ve her hizmet, talebin doğması ve hizmetin arzedilebi- leceği ekonomik mesafe sınırlamaları sebebiyle ancak belli *kademe merkezlerde bulunur veya bulunabilir. Özellikle orta ve küçük, yani dışsal ekonomilere dönük, endüstrilerin etkin mekânsal dağılımı için çoğu kez yatırımcınm buluııduğu yere bağlı olarak geli- şen yer seçiminin belli kademe merkezlerde teşvik edilerek dağınıklıktan kurta- rılması zorunludur. Bu merkezler lçademeleıımiş bir mekândüzeni gösterecekler- 3
  24. 24. dir. Çünkü israfa yol açma-dan, doğan talebin hacmi ve sunulacak' hizmetin arzedi- lebileceği ekonomik mesafeye göre, faaliyetleri nıeltâııda dağıtmak ancak kademe- li 'bir mekân' yapısında miinıiçiin olabilir.' ' Genelde, «Kır ve -kent yerleşme dokusunun bir bütün olarak kalkınma ihti- yaçlarına uygun mal, hizmet, insan ve haber akımını sağlıyacak şekilde yönlen- dirilmesine esas olacak mekânsal veri ve bulguların ortaya çıkarılması» '(1) şek- linde ortaya konulan araştırma hedefleri ve uygulama alanları daha ayrıntılı ola- rak şöyle sıralanabilir; - Kamu hizmetlerinin nıinimum maliyetle sunulabilecekleri veya bunların hizmetlerinden en fazla nüfusun en yoğun olarak faydalanabilmesiııe imkân ta- nıyan yerleşme yerlerinin tesbit edilmesi. - Kamu kuruluşlarının taşra teşkilatlaıımalarında bunların koordinasyon s0- runlarını minimize edecek ve etkinliklerini artıracak mekân deseninin ortaya konul- ması. - Mahalli tüketime dönük veya bölgesel girdi kullanan endüstrilerin muhte- mel yerleşme ve kuruluş yerlerinin belirlenmesi. - Çeşitli ölçekteki hizmetler ve endüstrilerin konumunda, bunların mekânda aynı yerde olmalarından doğan dışsal ekonomileri maksinıize edecek ve böylelikle kalkınmaya hız kazandıracak odak yerleşme ve kuruluş yerlerinin tesbit edilmesi. - Özellikle, kırsal kesime dönük olarak geliştirilecek ulaştırma. ağının yönlen- clirilmesi. - Özel kesim yatırımlarının "bölgesel ve bölge içi gelir dağılımını düzenleyici doğrultuda yönlendirilmesirre temel oluşturacak yerleşme sisteminin tesbit edil- mesi. - Ekonomik ve sosyal faydaları maksimize edecek nıelıâıı deseninin oluştu- rulmasında kullanılacak ölçü ve standartların, tesbit edilmesi ve ülkedeki çeşitli gelişmişlik seviyesindeki bölgelerin karşılaştırılmasının yapılması. - Yerleşmeleriıı özelliklerine göre imar planları yapımına yol gösterici ilke- lerin tesbit edilmesi. - Merkezlerarası kademeli ilişki sisteminin ortaya çıkarılması ve bu ilişkiler sisteminin sosyo - ekonomik ve teknolojik gelişmeyi ülke mekanında hızla yayıl- masını lıızlandırıcı bir araç olarak kullanılması. -- Özellikle, kırsal yerleşmeler lconusıında yapılacak düzenleme çalışmalarında ve bu yerleşmelere yapılan yatırımların dağıtılması ile ilgili programlarda kulla- nılabilecek sağlam kriterlerin belirlenmesi. - Karşılıklı mal, hizmet, insan ve haber akırrılarındaıı 'kaynaklaııaıı fonk- siyonel bölgelerin tesbit edilmesi. 1) «Yeni Strateji ve Kalkınma Planı, Üçüncü Beş Yıl: 1973- 1977» Sh. 845 parag- raf 1877. r . n›
  25. 25. III - ARAŞTIRMANIN COĞRAIİ KAPSAMI: Daha önceki bölümlerde açıklandığı gibi, «Yerleşme Merkezlerinin Kademe- lenıııesi Araştırması» çalışmalarında anıaç, belirli ilkeler ve hedefler çerçevesinde, araştırma, ülke mekânının bütününü ve tüm yerleşme ınerkezlerini kapsaınak du rumundadır. Karşılıklı fonksiyonel bağlantıları bulunan yerleşme merkezlerinin (köyler ve şehirler) birbirlerinden bağımsız olarak ele alınamıyacağı açıktır. Bu durum Üçüncü Beş Yıllık Kalkınma Planında da önemle belirtilmekte ve planın 1877 nu- maralı paragrafında «Yerleşme sistemi kişilerin değişmeye ve gelişmeye katılma- p larını ve bundan yararlanmalarını en üst düzeye çıkaracak, kır ve kent yerleşme dokusunun bir bütün olarak kalkınma ihtiyaçlarına uygun mal, hizmet, insan ve haber akımını sağlayacak şekilde yönlendirilmesi esas olacaktır» dennıektedir. «Yerleşme Merkezlerinin Kademelenmesi Araştırması» bu nedenle uzun sü- reli ve, geniş lcapsanılı bir programla ele alınmış, yatay olarak ülke alanının ta- mamı, dikey boyutta n da köyden ülke metropolüne kadar köy ve şehir tüm yer- leşnıe alanları araştırma kapsamı içinde bulunduııılarak anlamlı sonuçlara ulaşıla- bilmesi imkânı sağlanmıştır. Kırsal alanda en küçük yerleşme ünitesi olarak temel yönetim birimi olan köyler alınmıştır. Köy altı yerleşme birimlerinin sayıca çok fazla ve dağınık ol- maları sebebiyle bilgi toplamamn çok güç oluşu ve çok zaman gerektirmesi ya- nında, evvelce yapılan saha araştırmalarında elde edilen bir kısım bilgiden anla- şıldığı kadarı ile, bu tip alt yerleşme üniteleriniı-ı_ idari bakımdan bağlı oldukları , köylerin diğer _ınerkezlerle olan ilişkilerine uyıını göstermeleri de araştırma kap- samına köy altı yerleşme birimlerinin alınmamasına neden olmuşlardır. Bu duruma göre, en alt yerleşme birimi olan; köylerden il merkezlerine ka- dar ülkedeki tüm yerleşme merkezleri ele alınmış ve 1970 nüfus sayınıında tesbiti' yapılan; ı 67 İl merkezi, ~5'.72 İlçe ınerlcezi . 35997 bucak ınerkezi ve köy olmak üzere toplam, 36636 yerleşme merkez-i araştırma lcapsanııııa alınmış olmaktadır. Ancak, saha araştırması çalışmalarında araştırma kapsamı içine giren yer- leşme merkezleri sayısında bazı değişiklikler olmuş, bazı köyaltı yerleşme birim- lerinin de anket çalışmalarına alınması (özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde) bazı lıöy Ve ilçe merkezlerinde anket yapılamamış olması nedeni ile anket yapılabilen yerleşme merkezi sayısı 36.608 olmuştur. Bu lconu lıakkıııdaki ayrıntılı bilgi anket sonııçları bölünıünde verilmektedir.
  26. 26. d' ;i Bölge Planlama Dairesi tarafından yapılmıştır. IV -- ARAŞTIRMANIN METODU: Türkiye'de yerleşme merkezlerinin sistematik şekilde ve bir bütün olarak tıraştırnıaya konu olmasının planlı dönemle başladığı ileri sürülebilir. Planlı dönemde yapılan «Bölge Planlama» çalışmaları içerisinde yerleşme nıerkezlerinin fonksiyonel yapısı, zaman içindeki değişmeleri, birbirleri ile olan ilişkileri ve etki alanları konusu önemle ele alınmıştır. Ancak, lıerııen her bölge için farklı sayılacak metotlarla ve genellikle şehir ıııerkezleri esas alınarak yapı- lan araştırmalar çoğu defa merkezde ;Iapılan araştırmalar ve tesbitler olarak kal- mış, arazide yapılan kısa süreli gezi ve temaslar ile yetersiz sayılacak anket ça- y «lışmalarının ötesine geçilememiştir. Türkiye için geçerli sayılabilecek bir ınetotla ve ülkenin tamamını kapsa- yan bir alanda, yerleşme merkezlerinin kademelenmesi ile ilgili ilk önemli araş- tırma 1969 _yılında İmar ve Iskân Bakanlığıýflanlanıa vewlınarçGenelşMüdürlüğü Şehirleşmenin düzenlenmesini ve kalkınmanın olumlu yönden etkilenmesini lıedef alan araştırma 1969'da «Şehirsel Kademelenıne - İlk safha sonuçları» adı altında Lyayııılanınıştır. Merkezde, nüfus ve şehirleşme oranı, ulaştırma bağlantıları, 'topoğrafya ve kısmen de işgücünün sektörlere dağılımını kriter olarak alan ve harita üzerinde tesbit çalışmalarına dayanan ilk safha scnuçlarınııı ikinci safhada mahallinde yapılacak araştırmalarla tamamlanması öngörülınekteydi. Ancak, söz konusu ikindi safha günümüze -kadar gerçekleştirilememiştir.' Kırsal alan yerleşme merkezleri için yapılan_ çalışırıalardzı ise yalnızca kırsal alandaki belirli bazı büyük merkezleri ınıerkez köy olarak' seçmekten ileri geçi- lemeırıiş, 'bu nıerıçezleriıı daha alt ve daha üst kademe yerleşme 'merkezleri ile olan ilişkileri =kurıılamamıştır. Kalkınmada öncelikli Yöreler lBaşkanlığı tarafından, özellikle kamu yatırımla- ı'ını_ı_ı fizikî uygulama kararlarının (yer Seçimi kararlarının) yönlendirilmesi açısın- 'ldaıınbüyük önem taşıyan ve bu anıaçlaıııümkün olan en kısa zamanda tamam- laiıýnıası öngörülen «Yerleşme Merkezleriııiıı Kademelenmesi Araştırması» na baş- laııırken bu nedenle pratik bir metot takip edilmesi üzerinde durulınuş, ve bu lceııuda evvelce yapılmış çalışmalardan yararlanma yoluna gidilmiştir. Özellikle, «Şehirsel Kaclemelenme» çalışmalarının geliştirilmesi, aynı metodun kırsal alan yerleşmelerine daha yaygın bir şekilde uygulanması ve evvelce eksik kalan saha çalışmalarının yapılması konusu çalışmaııın başlarında ağırlık kazan- mıştır. Ancak, bu uygulamanın sonuçları daha sonra araştırmanın ınetoduııda önemli değişiklikler yapılmasını zorunlu kılnııştır. Bu nedenle, «Yerleşme lvlerkezlerinirı Idademelenmesi Araştırması» metot yö- nünden birbirinden çok farklı iki safhayı kapsamaktadır. Birinci saflıa hazır ve- rilere dayanan masabaşı çalışmalarının sahada test edilmesinden sonra vazgeçil- ınesi ile sonuçlanmış, ikinci safha 'ise daha uzun süreli olmasına rağmen geçerli bir teoriden, «merkezi yerler teorisi» nden 'lıareket eden ve çok daha sağlam bil- gilere dayanan bir metodun uygulanmasını kapsamıştır. _6 ı..- 'p
  27. 27. _ .-._~=2:-:-±. .::ı K. Ö. Y. B. tarafından geliştirilerek uygulamasma 'geçilen bu metot (2. saf- 'ha - kesin metot uygulaması) merkezî yerlerin kademelenme_ desenlerinin ve etki alanlarının tayininde şimdiye kadar çeşitli ülkelerde kullanılan metotlarm incelenmesi ve genel değerlendirmeleri sonucu ortaya çıkmıştır. Evvelce uygulanan metotların çoğunun en büyük eksiklikleri amprik (tecrü- beye dayanan) verilere dayanmamaları, merkez yerler teorisinin mantığına uygun yan tümden gelimci, fakat planlama_ çahşmaları için yeterli, olmıyan yaklaşımla işe girmeleri, gruplandırmaların objektif kriterlerden ve testlerin çoğunun mekân boyutundan yoksun bulunmalarıdır. Ayrıca, başka yönleri ile eleştirilen Berry ve Philbrickiıı (1) bazı çalışmaları ayrı tutulacak olursa, mekândaki kademelenme çalışmalarının hemen hepsinde merkez yerler teorisinin birbirinden ayrılmaz iki boyutu, yani kademe ve kade- melerdelci merkez sayıları ile merkezlerin etki alanları birbirinden bağımsız ola- rak incelenmiştir. Oysa, merkez yerler ve etki alanları sistemi bir bütündür ve teorinin mantı- ğından fedaltârlıkta bulunmadan bu iki boyutu birbirinden ayırmak imkânsızdır. iîademelenme deseni ile etki alanları tesbitinin aynı metot .içinde ele alınması bir zorunluktur. K. Ö. Y. B.'ea uygulanan metot, kısmen bu zorunluluktan kısmen de refah kapsaınlı bir ibölgevplanlamasına temel teşkil edecek fonksiyonel bölgeleri tesbit etme ihtiyacındaıı doğmuştur. Şimdiye kadar_ yapılan bütüıı merkez ~ yer çalışmaları, ya merkez yerler teorisini test etme dışında başka 'bir hedef taşunamışlar, veya mekân boyutun- dan yoksun gruplandırma metodları kullandıklarından, hedeflerine uygun bir me- tot geliştirmekten uzak kalmışlardır. K. Ö. Y. B. tarafından 4 geliştirilen bu yön- tem, hem konulan hedeflere uygun bir çalışma yapma, hem de şimdiye kadar yapılan mekansal kademelenme çalışmalarındaki eksiklikleri gidermek amacın› dan hareket etmektedir. Bu çerçeve içinde metodun tamamiyle anıprik (tecrübeye dayanan) verilere dayandırılması, merkezlerin kademe ve etki alanlarının aynı zamanda tesbit edil- mesi ve değişik bölgelerdeki merkezler 'için üretilen mal ve sunulan hizmetler konusunda normlar geliştirihnesine imkân sağlanması esas alınmıştır. Bu araştırmanın, salha çalışmaları ile test edilerek, geliştirilen 'metodunun açıklanıasına geçmeden önce araştırmanın başlarında takip edilen ve saha 'çalış- maları da yapılan ilk metot uygulaması ve bu uygulamanın sonuçlarını gözden geçirmekte fayda vardır. (1) Brian. Berry, Geogrwphg of Market Oenters cmd Retail Dtstrtbuttorı. Englewood Cliffs, N. J.: APrentiee Hall Inc, 1967; Allen K. Philbrick, «Pıinctples 'of Axeal 'Functianal Organization ın Regional iI-Iunıaıı geography, «Economic Geograpîw. V'o1 XXXIII, 1957, sh. 299 - 336.
  28. 28. A - BİRİNCİ SAPHA: İLK METOT UYGULAMASI : «Yerleşme Merkezlerinin Kademelennıesi Araştırma» nın bu safhasında izle nen ilk metot uygulaması 4 bölümden meydana gelmektedir. l - 'Temel Çalışmalar : İlk metot uygulamasının temeli, kademelenme yapısının merkezde tesbit edi- lerek elde edilen sonuçların sahada test edilmesine dayandırıldiğı için, tesbit ça~ lışmalarının sağlıklı 'bir şekilde yapılmasına inıkân sağlıyacak dökümanların te- mini ile temel çalışmaların yapılması önem kazanınıştır. -Söz konusu çalışmalar ise harita temini, nüfus çalışmaları ve bilgilerin haritalar üzerine işlenmesîdir. a) Harita Temini: Merkezlerin ve etki alanlarının tesbiti için üzerinde çalışılacak haritalar Valilik- lerden ve Köy _İşleri Bakanlığından temin edilmiştir. Bu haritalar, illerde YSE Mü- dürlüklerince hazırlanan 1 /ZOQOOO ölçekli il köy yolları lıaritalarııdır. Devlet, il ve köy yolları ile gelecek yıllarda planlanan yol inşaatları ve tüm yerleşmeleri gösteren bu haritalar araştırma boyunca temel haritalar olarak kullanılmıştır. Bu lıaritaları tamamlayan 1/100000 ve 1/250000 ölçekli lıaıitalar ise Harita Genel Müdürlüğün- den sağlanmıştır. b) Nüfus Çalışmaları : Bu çalışmada yerleşme yerlerinin son nüfus durumları kadar zaman içerisinde gösterdikleri eğilimlerin bilinmesi de, tesbit çalışmaları açısından büyük önem ta- şımıştır. Bu nedenle, ülkedeki tüm köy ve şehir yerleşmelerinîn son on yıl içersinde (1960- 1970) göstermiş oldukları nüfus farklılıkları (1960-65 ve 1965 -70 yılları ara- sındaki iki beş yıllık -dönemde) incelenmiştir. ` Bu çalışmada yerleşmelerin her iki dönemde de nüfus artış oranları bulunmuş ve bu oranlar yerleşmelerin bulunduklan ilin aynı dönemlerde göstermiş olduğu nü- fus artış oranları ile köy ve şehir kesimi itibariyle ayrı ayrı karşılaştırılaral( mey- dana gelen sapmalar tesbit edilmiştir. Bu sonuçlardan yararlanılaraktüm yerleşıne- ler için göç alan (yani il nüfus artışının üstünde nüfus artış oranı gösterenlerLgöç veren ve sabit kalan yerleşmeler gibi genel tanımlamalara gidilmiştir. İ Bu ,çalışma, daha ileriki saflıalanda yapılacak bilgisayar kullanımmı gerekti- ren nüfus analizleri için de temel olmuştur. Bilindiği gibi kırsal yerleşmeler (köyler) sayım yılları arasında meydana gelen değişiklikler (yeni köylerintmeydana gelmesi, köylerin birleşmesi, idari taksimat değişikliği, baraj gölü .sahasında kaldığı için nakledilme vb. gibi) sebebi ile, her sa- yım yılında farklı kodlar taşımaktadırlar. Yapılan bu çalışma dolayısıyla bütün yerleşme-lerin 1960, 1965 ve 197_0 sayım yıllannıdalcinüfus 'durumları '1970 nüfus sayımı kodu esas alınarak yeniden düzen- lenmiştir. ` z A ' ' ' ' -c) Bilgilerin haritalar üzerine işlenmesi: Değerlendirme çalışmalarında tüm bilgilerin bir arada görülebilmesini sağ- lamak amacı ile, elde edilen bulgular 1/200000 ölçekli temel haritalar üzerine işlen- miştir. Bu temel haritalarda yerleşmelerin 1970 nüfusları, 1960-65 ve 1965-70 dö- nemlerindeki göç durumları, yol bağlantıları ve nitelikleri ile gelecek yıllarda in- şaası planlanan yolların durumu' yer alınaktadır. ' 8 l"
  29. 29. 2 - Ön Değerlendirme Çalışmaları: Bu çalışmalar merkezde yerleşme, ulaştırma ağı, nüfus ve göç durumlarını kap- sayan 1/2'0O.'OO0 ölçekli temel il haritaları üzerinde köy grupları, köy grup merkezleri ile etkisi altında oldukları şehir merkezlerinin *etki alanlarının tesbitine yöneleıı hi- potetik bir araştırma safhasını kapsar. Öncelikle kırsal alan yerleşmelerinin dağılışı incelenerek, topografik yapı ve ' ulaştırma ağının durumuna göre köylerin (şl. kademe merkezler) gruplaşma göster- dikleri alanlar tesbit edilmiş ve _daha sonra bu gruplar içerisinde, e Nüfus büyüklüğü G Göç durumu o Ulaştırma bağlantıları e` Coğrafi anlamda, kuruluş yeri bakımından en avantajlı görülen yerleşme- ler muhtemel köy grup .mğfkçzi olarak (2. kademe merkez) tesbit edilmiştir. Bu kri- terler 2. kademe merkezlerin bir üst düzeyde bağlı oldukları şehir (3. kademe merkezler) merkezlerinin tesbitinde de geçerli olmuştur. ' Özellikle 2. kademe merkezlerin tesbitinde bu merkezler için başlangıçta bir asgari nüfus miktarı tesbit edilmemiştir. Meselâ, köy grup merkezlerinin asgari nü- fusu IOOC/în üstünde olmalı gibi bir varsayıma gidilmemiştir. Burada önemle üze- rinde clurulan konu, coğrafi anlamda kuruluş yeri ve ulaştırma bağlantılarına göre, mekanda gruplaşmalar gösteren 'yerleşmeler arasında en fazla nüfusu olan, on yıllık birğdevıjedegöç alanş_(ll kırsal nüfus artış oranının “üstünde bir nüfus artışı göste- ren) ve yol durumu bakımından diğerlerine oranla daha avantajlı ve merkezî du- rumda olan yerleşmelerin tesbit edilmesidir. 2. Kademe Merkezlerin tesbitinde kullanılan. diğer iki kriter ise : e Etkiliyebileceği yerleşme sayısı ve e Etkiliyebileceği en uzak yerleşme ile olan mesafe normlarıdır. e Yerleşme 'Sayısı : Dış ülkelerde ve Türkiye'de daha önce yapılmış kırsal alan yerleşmelerine iliş- kin çalışmalarm verilerindeıı ve K.Ö.Y.B. tarafından yapılan örneklemelerden fayda- lanılarak bir köy grup merkezinin etkiliyeceği l. kademe merkez (köy) sayısının 0r- talama olarak 4 civarında olması varsayımına gidilmiştir. Bu sayı 3. kademe mer- kez olan yerleşmelerin 2. kadeıne fonksiyon alanlannda 3 katına kadar çıkabil- mektedir. Bu rakamlar bulunulan bölge ve coğrafi anlamda kuruluş yerine göre yer yer değişiklikler göstermiştir. Bununla beraber_ Zßkademe merkezlerin etkiliyeceği yerleşme sayısının .Şa-.lşşarasmda olması gerektiği varsayılmıştır. ' 'e Uzaklık 'Kriteı-i : Daha önce konu ile ilgili yapılmış araştırmaların ve örnekleme çalışmaları- nın ışığı altmda, bir köy grup merkezinin etkilediği en uzak yerleşme ile olan me- safesinin ortalama olarak 6 kmîyi geçmemesi öngörülmüştür. Bu rakam köylünün yaya olarak 1.5 saatlik bir sürede gidebileceği bir ıızaklık olarak düşünülmüş, 3. ka- deme merkezlerin 2. kademe fonksiyon alanlarında ise en fazla iki 'katına kadar ' çıkacağı varsayılmıştır. Diğer taraftan, bölgeler ve coğrafi anlamda kuruluş yer- lerinin sebepleri ile bu rakamların değişebileceği diişünülerekı; 2. kademe merkezle- rin etkilediği en uzak yerleşme yerinin jığığ,ıkm. arasında olmasına çalışılmıştır. . r
  30. 30. Yukarıda açıklanan. kriter ve varsayımların ışığı altında merkezde haritalar üzerinde yapılan-bu hipotetik çalışmalar 1. kademe merkezleri (köyler), bunların bağlı oldukları varsayılan 2. kademe merkezleri (köy grup merkezleri) ve bu 2.ka- deme merkezlerin de daha üst düzeyde bağlı oldukları 3. kademe merkezleri tes- bit etmeye yönelmiş ve daha üst kademelerin ve etki alanlarının bu merkezlerde yapılacak anket çalışmalarından sonra tesbit edilmesi üzerinde durulmuştur. Tesbit çalışmalarının son safhasında ise, ortaya çıkan sonuçlar daha önce ya- pılmış olan araştırmalarla karşılaştırılarak genel bir değerlendirmeden geçirilmiş ve araştırmada kararsızlığa düşülen noktaların düzeltilmesi yapılmıştır. Çalışmanın bu safhasında gözönünde tutulan araştırınalar: -- İmar ve İskan Bakanlığı, Planlama ve İmar Genel Müdürlüğü, Bölge Plan- lama Dairesi çalışmaları, a <l<Şehirsel Kademelenme İlk Safha Sonuçlarw, 9 «Bölgesel Gelişme, Şehirleşnıe ve Yerleşme Düzeni» Kitapları, -- D. P. T. Sosyal Planlanıa Dairesince hazırlanan «Merkez Köy Adları» (Ge- çici tesbitler), - Klöy İşleri Bakanlığı yayınları, e «Köy Envanter Etüıdlerim . 8 Y.S. E. Geııel .Müdürlüğünce hazırlanan «Grup Köy Yolları Planlaması» çalışmalarıdır. İlk metot uygulamasının bu şmasabaşı değerlendirme çalışmaları öncelikle yeterince gelişmemiş illerin bir bütünlük gösterdiği Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerindeki 20 il için yapılmış, ülkenin diğer kısımlarında aynı metodun uygu- lanmasına, söz konusu 20 ilde yapılacak saha çalışmalarının sonuçlarından sonra devam edihnesi üzerinde durulmuştur. 3 - Anket Çalışmaları: Çalışmanın bu safhasında ayrı kademe merkezlerde rastlanabilecek fonksiyon- ların belirlenmesi ve anket formlarının lıazırlanarak bunların uygulanabilirlik dere- cesinin test edilmesi yer almaktadır. a) Anket Kodlama .Sistıeınîu Araştırma sonuçlarının bilgisayar değerlendirme ve bilgi bankası kuruluş iş- lemleri saflıası gözönüne alınarak merkezlerde rastlanabilecek her fonksiyonu belir- leyen bir kod sisteminin kurulmasına gıdllmiştir. Bu kod sistemi kurulurken özel- likle, saha çalışmaları sonunda elde edilen bilgilerle, dahaönce D.İ.E. tarafından tes- bit eıdileııleriıı, gereğinde karşılaştırılır bir kod seviyesinde olmasına çalışılınıştır. Paaliyetlere verilen dörtlü (4) kodlarda ISIC (International Standart Industrial Classification) kodları işlenmiş, “fakat tali kodlar; 6'lı kodların son iki lıaneleri_ KÖY-*B tarafından geliştirilmiştir. b) Anket Formları: Mahallinde yapılacak araştırmaların ilk nıetod uygulamasında başlıca iki ama- cı olınuştıır. Birincisi, ınerkezde yapılan tesbit çalışmalarının test edilmesi ve etki alanlarına kesinlik kazandırılması, ikincisi ise fonksiyonları ve kaıdemelennıeyi tesbit etnıeye yönelen Ve merkezden temin edilemiyen bilgilerin toplanmasıdır. 'Saha araştırması 'için üç tip anket formu hazırlanmıştır. 10 5.› 10
  31. 31. ' isda:ü-îêsi-zı-:ııa-:âéı-;viezeirîvzz-:éîû ba) Etki Alanları Tesbit Formu: Bu form, merkezde yapılan tesbit çalışmasını 3. kademe merkezlerde (genel- likle il ve ilçe merkezlerinde) test eden ve etki alanlarını belirliyen bir formdur. İn- san, mal, hizmet, haberleşme akımı ve yönleri ile yoğunluklarını tesbit etmek amacı ile hazırlanmıştır. ( Cilt- H, Ek - 1) hb) Merkez Fonksiyonları Tesbit Formu: Yerleşme Merkezlerinin fonksiyonel yapısını ortaya koymak için hazırlanan bu formda tesis ve çalışanlar bazında bilgi sağlanmaya çalışılmıştır. (Cilt-II, Ek-Z ve 3) ' be) !Köy Grup Merkezleri Merkez Fonksiyonlar-ını Tesbit Forınıı: İlk metod uı gulaması safhasında, merkezdeki değerlendirme çalışmalarında ortaya çıkan tüm merkezlere (2. kademe ve daha üst seviyedeki merkezlere) gidile- rek anket çahşrnası yapılması öngörülmüştür. Ancak, 3. kademe merkezler (genellik- le il ve ilçe merkezleri) için hazırlanan merkez fonksiyonları tesbit formlarının 2. kademe merkezler (köy grup merkezleri) için çok ayrıntılı olduğu, gerek anket saf- hasında gerekse değerlendirme çalışmaları için kullanışlı olmadığı gerekçesiyle bu merkezler için, o merkezlerde bulunması muhtemel tesisleri kapsayan daha küçük hacimli bir anket formunun düzenlenmesi yapılmıştır. Bu formlarda da sorulan 'soruların tipi daha üst kademelerde sorulanlarm ay- nısı olup, yukarıda kullanılan aynı kod ve geliştirilen tali kodları taşımaktadırlar. Bu formları diğerlerinden ayıran tek fark köy grup merkezlerindeki hangi tesislerin o fonksiyon dışında ikinci bir 'tesis faaliyetini de yükümlendiğinin araştırılması ol- muştur. Bu tip bilgiler özellikle kırsal alanda hangi büyüklüklerden soııra faaliyetle- rin bir arada olmaktan çıknklarını ve ihtjsaslaşrnanın başladığını belirtmesi açısın- - dan öneın taşımaktadır. Köy grup merkezlerinin fonksiyonel yapısım ve sahip oldukları tesis ve çalışan- lar bazında bilgi elde etmeyi amaçlıyan bu soru formu (Cilt- II, Ek- 4'de) verilmek- tedir. ` c) Anket Formlarının 'Iîest Edilmesi: Alan çalışmalarına başlamadan evvel, bütün il ve ilçe_ merkezlerinde ilgili kuru- luşlarca cevaplandırılınası gereken anket formlarının uygulanabilirlik duruınunu kontrol etmek, eksiklikleri ve sonradan dar boğazlar meydana getirebilecek sorun- ları tesbit etmek amacı ile çevre illerden birinde anket formlarının test edilmesi yo- luna gidilmiştir. Bu_ nıaksatla, Kırşehir iline gidilerek, il merkezlerinde İdareciler ve ilgili kuru- luş temsilcileri ile toplantılar yapılmış, anket formlarındaki bilgilerin, lıangi ölçüde ve nitelikte elde edilebileceği üzerinde durulmuştur. Bu toplantılarda ayrıca harita üzerin de yapılan tesbit çalışmaları konusunda idarecileıin görüşleri alınmış ve ne tip düzeltmeler yapılabileceği tartışılmıştır. Bu- nuıı yanında, gidilen merkezdeki çeşitli tesislerde örnekleme yapılarak formların uygulanabilirlik durumu tesbit edilmiştir. Kırşehir ilinde yapılan bu test çalışmaları anket formlarınm yeterli olduğunu ve bu tip bilgilerin 0 merkezdeki kuruluşlardan sağlanabileceğiııi göstermesi yö- nünden olumlu bir sonuç vermiştir. Ayrıca, başta idareciler olmak üzere çeşitli kuru- luş temsilcilerinin konuya büyük ilgi göstermesi ve sağlıklı' bilgi edinilmesi konu- sunda gösterdikleri titizlik, ilerideki saha çalışmaları açısmdan son derece ümit ve- rici olınuştur. l 11
  32. 32. Kırşehir tecrübesi iki önemli noktayı ortaya koymuştur. Bunlardan biri, saha çalışmalarında mümkün olan en alt kademelere, hiç değilse 2. kademe merkezlere katlar inilnıesinin çalışmanın doğruluk derecesini arttırnıası açısından gerekli oldu- ğu, ikincisi ise anket formlarının son derece ayrıntılı şekilde açıklamalarını yapma gereğidir. Bu nedenle, her form için ayrıntılı açıklama formları lıazırlanarak, çok sayıda çoğaltılması yoluna gidilmiştîr. (Cilt-II, Ek --7-8). d) Alan Çalışmaları : İlk metot uygulamasında yaklaşık olarak 3500 Adanı/ günlük bir saha araş~ tırması planlanmıştır. Araştırma Planına göre her ile 2 anketör gidecek ve o ilde ortalama 25 gün kalarak gerekli anket .çalışmalarını şvapacaklardı. Anketörler iller~ de ilçe merkezlerine kadar gidip ilgililerle toplantılar yaparak, anket fornılaıuııı dol- ıdııracak ve haritalar üzerinde nıerkezcle yapılmış olan değerlendirme çalışmaları- nın doğruluk derecesini tesbit etmeğe çalışacaklardı, Bu toplantılarda gerçekten bir 2. kademe merkez olup olmadığı konusunda şüpheye düşülen 2. kademe merkezler çıktığı taktirde, bu merkezlere kadar gidilerek o merkezde »de anket çalışmaları ya- pılacaktı. Anket çalışmalarında bütün 2. kademe merkezlere gitmek, bu ınerkezleriıı çokluğu nedeni ile imkânsız görülmüş, daha çok ilçe nıerkezleri kademesiııde daha alt ve daha üst kademelerin tesbit edilmesine önem verilmiştir. Saha araştırmasına Doğu ve Güneydoğu Anadoludaki 20 ilde ("') başlaınlmıstır. Ancak, bu çalışmanın başlangıçta planlaııandaıı çok farklı bir şekilde uygulanması zorunluluğu doğmuştur. Bunun sebebi, saha araştırması için gereken sayı ve nitelikte personel buluna- mayışıdır. Bu durum anket yapılacak yerleşme merkezi sayısında, da tabii olarak oldukça büyük bir azalmaya neden olmuş ve bunun soııucu olarak da nıetodda »de- ğişiklikler yapılması gerekmiştir. İlk metot uygulamasının anket çalışmalarında yukarıda açıklanan sebeple bil- gi toplamak ve merkezdeki çalışmaları test edebilmek için gidilmesi gereken ilçe merkezlerine gidilememiş, bu yapılamayınca kırsal alanda 2. kademe merkez olarak seçilmiş bulunan yerleşme merkezleri arasında şüpheli görülenler gereğince tesbit edilememiş, edilenlere ise gitmek mümkün olaınamıştır. Anket çalışmalarını il ınerkezleriııdelci toplantılar ve kırsal alan çalışmaları ol- mak üzere ikilgmpta toplamak mümkündür. da) İlR/lerkezlerindeki_Toplantılar: İl ve ilçe merkezlerinde anket çalışmaları için yeterince zaman ve eleman im- kânı bıılunarnayınca, oldukça pratik bir yaklaşıma gidilmiş, anket formları il mer- kezlerinde ilgili kuruluşların sorumlularına, ilçe ınerkezlerinde ise “kaymakaınlar aracılığı ile ilçedeki kuruluşlara doldurtuınıuştur. Bu sebeple, il merkezlerinde iki ayrı toplaııtı düzenleıımiştir. 1.) İl merkezindeki kuruluşların temsilcileri ile yapılan toplantılar. Vali veya vali muavini başkanlığında yapılan bu toplantıya : e Belediye Başkanı 9 lâ/lilli Eğitim Müdürü {*) Adıyaman, Ağrı, Artvin, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Elazığ; Erziııcçzvı, Erzurum, G, Antep, Hak- kari, K. Maraş, Kars, Malatya, Illardiıı, M ne, Siirt, Tunceli, Urfa, Van. 12 n› "J
  33. 33. i ı Q Sağlık Müdürü 9 P.T.T. Müdürü 9 Çalışma veya İş ve İşçi Bulma Kurumu Müdürü e Ticaret ve Sanayi Odası Başkanları katılmışlardır. Bu toplantılarda söz konusu kuruluş temsilcilerine «Yerleşme Merkezlerinin Kademelenmesi Araştırması» anlatılmış ve daha sonra anket formlarının ayrıntılı açıklaması yapılarak bir hafta İçerisinde anket formlarını doldurarak Valilik maka- mına teslim etmeleri istenmiştir. ' 2) İl Merkezlerinde Kaymakamlarla yapılan toplantılar. Bu tojiılantfda, yine il merkezlerinde vali veya vali rnuavini başkanlığında 0 il- deki tüm kaymakamların katılmaları ile yapılmıştır. Sözkonusu toplantılarda : - Kaymakamlara «Yerleşme Merkezlerinin Kademelenmesi Araştırması» ta- nıtılnıış ve kırsal alan yerleşmeleri hakkın da daha önce yapılmış araştırmalardan farkı izah edilmiştir. - Anket formlarının açıklanması yapılarak ilçe merkezlerindeki diğer ilgili lcurııltışlarla birlikte nasıl dolduracakları anlatılmış ve bir hafta içerisinde anket formlarının doldurularak il merkezine (valilik makamına) göndermeleri istenmiştir. - Kaymakamlarla yapılan bu toplantıların en önemli yanı, merkezde harita ça- lışmaları 'ile yapılan tesbit çalışmalarının test edilmesi olmuştur. Bu çalışınalar birinci, ikinci ve üçüncü kademe merkezler ile bunların etki alanlarını gösteren 1 / 200.000 ölçekli lıaritalar üzerinde yapılmış ve her kaymakam- la kendi ilçesine ait kademelenme durumu görüşülerek gerekli düzeltmelerin yapıl masına çalışılmıştıı". “ db) Kırsal Alan Çalışmaları: Anketör yetersizliği sebebi ile kırsal alandaki 2. kademe merkezlere gidip iner kezdeki tesbit çalışmalarının doğruluk derecesini tesbit etmek mümkün olamamış tır. Ancak Dairenin bir diğer çalışması için (Sosyal Yapı Araştırması) örnekleme ya- pılacak köyler arasında yer alan 2. kademe merkezlerde anket yapılması sağlanmış tır. Bu anketin amacı, kırsal alandaki, çevre köyleri içinde daha üst seviyede bir ka~ deme (2. kademe) olma niteliği taşıdığı tahmin edilen köylerin sosyo ekonomik yapısı hakkında bilgi sağlamak ve bu köylerin gerçekten bugün için çevre köylerini etkileyip etkilemediğini ortaya çıkartmaktır. e) Sonuçlar ve Metot Değişikliği ihtiyacı: Saha araştırmasmın bir ön değerlendirmesi yapıldığında önemli sonuçlar or~ taya çıkmıştır : V I Herşeyden evvel il ve ilçe merkezlerinde kullanılan anket formlarının iyi so- nuçlar verdiği görüldü. Özellikle etki alanlarının tesbitine yönelen anket formu ile, 3. lcademe merkezleri ve bunların etki alanlarını gerçeğe uygun olarak tesbit etme- nin mümkün" olacağı ortaya çıktı. Bu tesbiti tamamlayacak olan merkez fonksiyonları tesbit formu ile İmalat Sanayii Tesbit Formlarımn .doldurulması ilgili kuruluşların ve kaymakamlarııı tutu- muna bağlı kaldığı için, bu formların bazı yerlerde örnekleme yolu ile de olsa anke- törlerle test edilmesi gerektiği anlaşılmıştır. - İl merkezlerinde kaymakamlarla yapılan toplantılarda 3. kademe merkezler lıakkıııdaki hipotezlerin test edilmesi merkezde yapılan çalışınaların yüksek doğru 13
  34. 34. luk derecesi taşıdığı sonucunu ortaya koydu. Ancak, bu ıdurum 3. kademe merkez.- lerin etki alanları ile 2. kademe merkezler ve etki alanlarının hazır verilere dayanı- larak yapılmış tespitlerinde aynı derecede başarılı olunanıadığını da ortaya çıkar- mıştır. , _ Kaymakamların, kendi görüşleri çerçevesinde merkez köy olabilir diye ta- nıınladıkları yerleşme merkezleri ile, merkezde tesbit edilen 2. kademe yerleşme- ler arasında bir karşılaştırma yapma imkânı bulundu. Bu karşılaştırma sonucun- da iki grup arasında ancak °/o 50 oranında, hatta bunun da altında bir tutarlılılc görüldü. Kaldıki, bu düşük tutarlılık oranının da gerçek durumu ne ölçüde yan- sıttığı konusu da şüpheli kaldı. Çünkü bu araştırma çerçevesinde yapılan çalış- malar daha evvel ifade edilen bazı varsayımlara, lcaymakamların ki ise, daha çok kişisel gözlemlere dayanıyordu. Üstelik, ınerkez köy kavramı ve seçimi konusunda da zamanın lıaynıakanıları arasında oldukça büyük görüş ayrılıklarının *bulunuşu bu gözlenılerin sıhhat derecesi açısından da ciddi şüpheler uyandırdı. Ayrıca, merkezlerin etki alanı konusundaki karşılaştırmalarda ise önemli ölçüde tutar- sızlıkla: görüldü. - Kırsal alan çalışmalarında ise anket yapılan yerleşme merkezi sayısının çok az oluşu sebebi ile gerekli düzeltmeleriıı yapılması ınümküıı olamadı. Ayrıca, kırsal alan yerleşmeleri için zanıan azlığı sebebi ile etki akımlarını tesbite yönelen ayrı bir anket formu düzenlenmemiş olması ve ilçe nıerlçezlerinde *sorulan geniş kapsamlı anket formlarının kullanılması da hem bilgi toplama saf- hasında 'item de değerlendirme safhasında güçlükler ortaya icoymtıştur. -- Ancak, bu çalışma önemli bazı imi-nalan açığa çılcannıştır: e ,Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi kırsal alanında bugünkü ilişkiler sistemi içersinde 2. kademe merkezler (çevre köyleri ticari yönden etkiliyen, oıılara hizmet sunan ve merkez köy fonksiyonu gören yerleşmeler) düşüııüldüğijıı- den çok daha azdır. CB Kırsal alanda, özellikle ilçe ve bucak merkezlerinin dışında bu tip bir l-ıademeleınııe sistemi yeterince gelişmeıniştir. 6 Bu bölgelerde yer alan 2. lcadeıne merkezler daha çok Sağlık evi, sağlık ocağı ya da ortaokul gibi hizmetler açısından ınerkez niteliği taşımaktadırlar. e Bu konuda uygulanmakta olan metodlar çerçevesinde, tesbiti yapılacak 2.- kademe merkezler veya merkez köyler daha çok plan kararı olarak belirecektir. e *Bu tip bir planlama kararına ıılaşmal: için kullanılan metodlar ise, yanlış kararlar alınmasına yol açabilecek niteliktedir. Bu konuda kullanılan metodlarda (kırsal alan yerleşmeleri için) daha çok nüfus, ulaşın: imkânları, coğrafi yapı, mevcut tesisler gibi statik kriterlere önem verilmektedir. Oysa kademelenme, insan, hizmet, mal, haberleşme akımları gibi dinamik kriterlere, ilişkilere bağlıdır. Bu ilişkiler ise ya daha önce yapılldığı gibi tümüyle ele alınmamış veya K. Ö. Y. B. nın ilk metot uygulamasında 'yaptığı gibi lcırsal alan yerleşmeleri için. yeterince uygulanamamıştır. - K. Ö. Y. B. içinde ele alınan «Yerleşme Merkezlerinin Kademelenmesi Araş- tırması» nın ilk safhasında bu dinamik faktörler tamamıyla, ancak şehirsel kade- meler için kullanılmış ve olumlu sonuçlar alınabilmiştir. - Kırsal alana hizmet sunan şehir merkezi veya kasabalarda kullanılan an- ket formları -bu merkezlerin etkilediği kırsal alan lıiııterlandını da (etkileyeceği alan) belirtmekteyse de, bu konuda yeterli bilgi olmayışı kırsal alan yerleşme- lerinde, köylerde, araştırma yapılmasını gerektirmektedir. 14 ':2 v. ,
  35. 35. B - İKİNCİ SAFI-IA : KESİN METOT UYGULAMASI: İlk metot uygulaması, daha önce de belirtildiği gibi, il ve ilçe merkezleri ba- zında bilgi elde etmeye yönelik, kırsal alan yerleşmeleri ve kademelenme durum- ları için merkez yerler kuramının varsayımlarından yararlanan ve buııu arazide test eden bir yaklaşımı kapsamaktadır. Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgelerini kaplsıyan 20 ilde yapılan bu metot uygulamasının ise amprik bilgi toplanan il ve ilçe merkezleri için geçerli olduğu aıılaşılmıştır. Amprik bilgiden hareket etıniyen ve varsayımlara dayanan kırsal alan yerleşmelerindeki teşhisler ..konusunda ise ciddi şüpheler taşıdığı ve yetersiz kaldığı, saha çalışmaları sonucunda, açıkça ortaya çıkmıştır. Sözkonusu bölgelerde uygulanan saha araştırmasının bu şekilde sonuçlan- ması karşısında ülkenin bugünkü sosyo-ekonomik yapısı içerisinde_ yerleşme mer- kezlerinin gerçek kademelenme durumunu, ilişkiler sistemini ayrıntılı olarak tes- bit etmek amacı ile, çok daha uzun süreli bir çalışma programı içerisinde konuyu tekrar ele almak ve köyler dahil tüm yerleşme merkezlerinde. amprik çalışmalar yapmak ihtiyacı doğmuştur. Bu ihtiyaç, ileride yerleşme merkezleri konusunda düzenleme çalışmalarına geçmeden önce bugünkü yerleşme sisteminin, özelliklerinin ve sorunlarının çok iyi teşhis edilmesi gereğinden doğnıaktadır. Bu sebeple, ikinci ve kesin metod uygu- lamasında, biran önce bazı tesbitler yapıp yayınlamak isteklerinin çok ötesinde bir anlayışla zaman, eleman ve maliyet sorunlarını ikinci plana atarak merkez yerler teorisini daha da geliştiren ve bu konudaki literatür içinde önemli bir ör- nek olacağına inanılan bir metot takip edilmiştir. Kalkınmada Öncelikli Yöreler Başkanlığı tarafından geliştirilerek uygula- masına geçilen bu metot herşeyden önce günümüze lcadar yapılan mekândaki ka- demelenme çalışmalarının kapsadığı eksiklikleri .gidermek amacından hareket et- mekte ve teorinin katı varsayımlarını ay-nen uygulamaktan kaçınmaktadır. Uygulanan metodun en büyük özelliği: e Metodun tümünün amprik verilere dayandırılması, e Merkezlerin kademe Ve etki alanlarının aynı zamanda tesbit edilmesinin 'hedef alınması, G Hedef kapsamlı, fonksiyonel bölgelerin tesbit edilmesine imkân tanı- masıdır. İkinci metot uygulaınası 3 safha içerisinde ele alınmıştır. 1. Safha : Tüm yerleşme merkezleri için amprik bilgi elde etmeyi amaçlıyan bir saha araş-tırmasının yapılması, 2. Safha : Elde_ edilen bilgilerin değerlendirilmesi, kademeler ve etki .alanla- rının tesbit edilmesi, 3. Safha : Ülkenin bütününde, çeşitli bölgelere göre tesbiti yapılan ayrı ka- deme merkezler ve bu merkezlerin etki alanlarının ayrıntılı bir şekilde özellikle- rinin tesbit ve tayin edilmesi ve buna dayanılarak, ileride mekân düzenleme ça- hşrnalarına imkân sağlıyacak normların elde edilmesini amaçlayan -bazı bilgisayar çalışmalarının yapılmasıdır. 15

×