Ligjerata 7

Teknologji Informative




                         1
7.1 Karakteristikat e Databazës
(Bazës së të dhënave)
  Të dhënat ruhen në tabela, të cilat kanë rreshta dhe
   kolona. Databaza mund të ketë shumë tabela, ku çdo
   tabelë ruan të dhëna për gjëra të ndryshme
  Çdo rresht në tabelë përmban të dhëna për ndodhi ose
   instanca të gjërave në interes
  Databaza përmban të dhëna dhe relacione




                                                          2
Të dhënat në tabela




                      3
Relacionet ndërmjet tabelave




                               4
Disa konventa


  Emrat e Tabelave janë të shënuara me shkronja të
  mëdha:
     STUDENT, CLASS, GRADE
  Emrat e kolonave janë të shënuara me një shkrronjë të
   madhe në fillim, dhe emrat e përbëra shënohen me
   shkronja të mësha në fillim të çdo fjale:
    Term, Section, ClassNumber, StudentName




                                                           5
Databaza krijon informacion

 Të dhëna = Fakte dhe ndodhi të regjistruara/verifikuara
 Informacioni = Njohuri të nxjerra nga të dhënat
 Databaza përmban të dhëna, por në atë mënyrë që mund të
  nxjerrim informata nga të dhënat
 Të dhënat në tabelat STUDENT, CLASS and GRADE
 mund të prodhojnë informacione për secilin student




                                                       6
Shembuj të databazave




                        7
Komponentat e Sistemit të Databazës:
Microsoft Access




                                       8
MS Access në detaje




                      9
Aplikacionet, DBMS dhe SQL

  Aplikacionet janë programe kompjuterike me anë të cilave
   punojnë përdoruesit
  Sistemi për Menaxhim të Databazës - Database Management
   System (DBMS) krijon, proceson dhe administron databazën
  Structured Query Language (SQL) është një gjuhë standarde
   e databazave që përdoret nga të gjitha DMBS-et komerciale




                                                          10
Çfarë është MS Access?

  MS Access është DBMS plus gjenerues aplikacionesh:
    DBMS krijon, proceson dhe administron MS Access
     databazën
    Gjeneruesi i aplikacionit përfshin komponentat
     pyetësore, të formave dhe raporteve
    DBMS makina e MS Access DBMS quhet Jet, e cila
     nuk shitet si produkt i veçantë
  MS Access 2000 dhe më vonë mund të përdoren si gjenerues
  aplikacionesh për MS SQL Server DBMS


                                                         11
Sistemet e Databazave të klasit Enterprise




                                         12
DBMS Produkte më të njohura

    Microsoft Access
    Microsoft SQL Server
    IBM DB2
    Oracle Corporation ORACLE
    Sybase
    Informix
    Ingress
    Dhe mos e anashkaloni MySQL


                                   13
Databaza

  Databaza është koleksion vetë-përshkrues me tabela të
   integruara
  Tabelat quhet të integruara sepse ato përmbajnë të
   dhëna për relacionet ndërmjet rreshtave me të dhëna
  Databaza quhet vetë-përshkruese pasiqë përmban
   përshkrim të vetvehtes
  Të dhënat vetë-përshkruese quhen metadata, që janë të
   dhëna për të dhënat



                                                      14
Metadata Tabelë tipike




                         15
Përmbajtja e Databazës


       •   Tabela
       •   Metadata
       •   Indekse
       •   Stored procedures
       •   Triggers
       •   Të dhëna sigurie
       •   Të dhëna për Backup



                                 16
Tre tipe të dizajnit të Databazës


   1. Nga të dhënat ekzistuese
      Analizimi i tabelave dhe tekst fajlleve të ndryshme
      Nxjerrja e të dhënave nga databaza ekzistuese
      Dizajni me anë të normalizimit
     2. Zhvillimi i ri i Sistemeve
     - Krijohet modeli i të dhënave për nevojat e aplikacionit
     - Transformimi i modelit të të dhënave në dizajn të databazës
     3. Ridizajnimi i Databazës
     - Migrimi i databazës në databazë të re
     - Integrimi i dy apo më shumë databazave




                                                                     17
Dizajnimi i databazës nga të dhënat ekzistuese




                                                 18
Importimi i të dhënave: Një apo dy Tabela?




   Kjo është një vendim-marrje e
   rëndësishme, bazohet në rregullat e
   normalizimit




                                         19
Dizajnimi i Databazës duke zhvilluar sistem/
aplikacion




                                         20
Dizajnimi i Databazës me anë të ridizajnimit të
databazës ekzistuese




                                                  21
Structured Query Language - SQL


  Structured Query Language (SQL) u zhvillua nga IBM
   në fund të viteve 1970.
  SQL është bërë standard nacionnal në SHBA nga
   American National Standards Institute (ANSI) në 1992
   [SQL-92].
  Verzioni më i ri [SQL3] ekziston dhe inkorporon disa
   koncepte të orientuara në objekte, por nuk përdoret
   gjërësisht nga DBMS produktet komerciale.




                                                          22
SQL si Nëngjuhë e të dhënave

  SQL nuk është gjuhë e plotë programore si C, C#, edhe
  Java.
  SQL ëshë nëngjuhë për të dhëna për krijimin dhe
  procesimin e të dhënave dhe meta të dhënave
  (metadata) të databazës.
  SQL është i gjithëpranishëm në DBMS produktet
  komerciale të klasave - enterprise.



                                                      23
SQL DDL dhe DML

  SQL formulimet/pyetësorët mund të ndahen
  në dy kategori:
    Data definition language (DDL) formulime
       Për krijimin e tabelave, relacioneve, dhe strukturave tjera.

    Data manipulation language (DML) formulimet.
       Për pyetësor dhe modifikim të të dhënave




                                                                       24
Gjuhët e databazave

  Gjuha për definimin e të dhënave - Data Definition
    Language (DDL)

       I mundëson DBA ose përdoruesit të përshkruaj dhe
        emërojë entietete, atribute dhe relacione të nevojshme
        për aplikacionin.

       CREATE, ALTER, DROP.



                                                            25
Gjuhët e databazave

    Gjuha për Manipulimin e të dhënave- Data Manipulation
     Language (DML)
    Ofrom operacione për manipulim bazik të të dhënave në
     databazë.
        DML procedurale- iu mundëson përdoruesve
         saktësisht se si ti manipulojnë të dhënat.
        DML jo procedurale- iu mundëson përdoruesve në
         çfarë gjendje nevojiten të dhënat dhe jo në çmënyrë
         duhet të nxirren nga baza.
        INSERT, UPDETE, DELETE.
                                                         26
Funksionet e DBMS
    Ruajtja, nxjerrja dhe përditësimi i të dhënave.

        Duhet tju mundësoj përdoruesve të ruajnë nxjerrin
         dhe ti përditësojnë/ndryshojnë të dhënat në
         databazë.

    Katalog për qasje nga përdoruesi.

        Duhet të mundësoj katalogimin e të dhënave ku
         përshkrimet e elementëve të të dhënave do të
         ruhen dhe që janë të qasshme nga ana e
         përdoruesit.
                                                         27
Funksionet e DBMS
    Mbështetje e transakcioneve
        Duhet të shërbejë si mekanizëm që ose të gjitha
         përditësimet që korespondojnë me një
         transakcion të dhënë janë kryer ose asnjë prej
         tyre nuk është kryer.

    Shërbime për kontrollin e konkurencës
        Duhet të shërbejë si mekanizëm që mundëson që
         databaza është përditësuar korrektësisht atëherë
         kur përdorues të shumëfishtë e përditësojnë
         databazën në mënyrë konkurente.


                                                            28
Funksionet e DBMS

   Shërbimet e rigjenerimit (recovery services)
       Duhet të shërbejë si mekanizëm për rigjenerimin e
        databazës në raste kur dëmtohet databaza në
        mënyra të shumta.

   Shërbimet e autorizimit
       Duhet të shërbejë si mekanizëm që do të sigurojë se
        vetëm persona të autorizuar mund ti qasen
        databazës.


                                                            29
Funksionet e DBMS
  Mbështetje për komunikimin e të dhënave
    Duhet ë jetë në gjendje të integrohet me softverët për
     komunikim.
  Shërbimet e integritetit
       Duhet të shërbejë si mekanizëm që do të mundësojë se
        edhe të dhënat e databazës edhe ndryshimet ndaj të
        dhënave të pasojnë rregulla të caktuara.




                                                              30
Komponentat e DBMS
                 Procesuesi i
                   pyetësorëve
                 Menaxhuesi i
                   databazës (DM)
                 Menaxhuesi i fajllave

                 DML preprocesuesi

                 DDL kompajleri

                 Menaxhuesi i katalogut


                                      31
Modeli Relacional-Terminologjia

 Kemi pranuar një apo më shumë tabela
  me të dhëna.
 Të dhënat duhet të ruhen në databazë të
  re.
 PYETJE: A duhet që të dhënat të ruhen
  ashtu si i kemi pranuar, ose duhet që të
  njëjtat të transformohen për tu ruajtur?

                                         32
Sa tabela?




  A duhet ti ruajmë këto dy tabela kështu si janë, ose duhet ti kombinojmë ato
  në një tabelë në databazën tonë të re?


                                                                                 33
7.2 Modeli Relacional

 Futet në përdorim në 1970
 Krijuar nga E.F. Codd
   Ai ishte një inzhiner i IBM
   Modeli shfrytëzon fushën e matematikës e quajtur si
    “algjebra relacionale”
 Tani përdoret si model standard për DBMS produktet
 komerciale




                                                          34
Terminet e rëndësishme të Modelit
Relacional
 Entity - Entiteti
 Relation - Relacioni
 Functional Dependency – Varshmëria funksionale
 Determinant - Përcaktues
 Candidate Key – Çelës kandidat
 Composite Key – Çelës i përbërë
 Primary Key – Çelës primar
 Surrogate Key – Çelës surogat
 Foreign Key – Çelës i jashtëm
 Referential integrity constraint – Rregulla e integritetit
  referencial
 Normal Form – Forma normale
 Multivalued Dependency – Varshmëria shumëvlerëshe
                                                               35
Entiteti - përsëritje

   Entiteti është diçka që mund të identifikohet e që
   përdoruesit mund ta hetojnë/gjurmojnë:
     Klientët
     Kompjuterët




                                                         36
Relacioni
  Produktet relacionale të DBMS i ruajnë të dhënat e
   entiteteve në relacione, të cilat janë tipe speciale të
   tabelave
  Relacioni është tabelë dydimensionale që i
   posedon këto karakteristika:
    Rreshtat përmbajnë të dhëna për entitetin
    Kolonat ruajnë të dhëna për atributet e entitetit
    Të gjithë entitetet në kolonë janë të të njëjtit tip
    Secila kolonë ka emër unik
    Qelitë e tabelës kanë vlera të veçantë
    Rradhitja e kolonave është e parëndësishme
    Rradhitja e rreshtave është e parëndësishme
    Dy rreshta nuk mund të jenë identike

                                                            37
Një relacion




               38
Relacion me vlera me gjatësi të ndryshme




                                           39
Tabelat që nuk janë relacione:
Të hyra të shumëfishta për një qeli




                                      40
Tabelat që nuk janë relacione: :
Tabelë me rradhitje të kërkuar të rreshtave




                                          41
Terminologji Alternative

  Edhe pse jo të gjitha tabelat janë relacione, terminet
  tabelë dhe relacion përdoret në mënyrë të
  këmbyeshme
  Këto termine janë ekuivalente:




                                                      42
Varshmëria funksionale
  Varshmëria funksionale ndodh kur vlera e një
   atributit(teve) përcakton vlerat e atributit(teve) tjetër:
      StudentID  EmriStudentit
      StudentID  (NrKampusit, NrDhomes, Pagesa)
  Atributi në anën e majtë të varshmërisë funksionale quhet
   përcaktues (determinant)
  Varshmëritë funksionale mund të bazohen edhe në
   ekuacione:
        Totali = Sasia X Çmimi
    (Quantity, UnitPrice)  ExtendedPrice
        (Sasia, Çmimi)  Totali
  Varshmëritë funksionale nuk janë ekuacione!

                                                                43
Varshmëritë funksionale nuk janë ekuacione!




       ObjectColor  Weight
       ObjectColor  Shape
       ObjectColor  (Weight, Shape)

                                        44
Përcaktuesit e përbërë

  Përcaktuesit e përbërë: Përcaktues i një varshmërie
  funksionale që përbëhet nga më shumë se një atribut

   (StudentName, ClassName)  (Grade)
      (EmriStudentit, Lënda)  (Nota)




                                                        45
Rregullat e varshmërisë funksionale


   Nëse A  (B, C), atëherë
   A  B edhe A C
   Nëse (A,B)  C, atëherë as A edhe as B nuk përcakton C
   vetëvetiu




                                                       46
Varshmëritë funksionale në tabelën
SKU_DATA




                                     47
Varshmëritë funksionale në tabelën
SKU_DATA

  SKU  (SKU_Description, Department, Buyer)

  SKU_Description  (SKU, Department, Buyer)

  Buyer  Department




                                               48
Varshmëritë funksionale në tabelën
ORDER_ITEM




                                     49
Varshmëritë funksionale në tabelën
ORDER_ITEM

  (OrderNumber, SKU)      (Quantity, Price, ExtendedPrice)

  (Quantity, Price)  (ExtendedPrice)




                                                              50
Çelsat

  Një çelës është një kombinim i një apo më shumë
   kolonave që përdoret për identifikim të rreshtave në
   relacion
  Çelësi i përbërë është çelës që përbëhet nga dy apo më
   shumë kolona




                                                       51
Çelësi kandidat dhe primar

  Çelësi kandidat është çelës që përcakton të
   gjitha kolonat tjera të relacionit
  Çelësi primar është çelës kandidat i
   zgjedhur si primar
    Ka një dhe vetëm një çelës primar për një relacion
    Çelësi primar mund të jetë çelës i përbërë
    Çelësi primar ideal është i shkurtërm numerik dhe që nuk
    ndryshon kurrë




                                                            52
Çelësat surrogat

  Çelësi surrogat është një kolonë
  artificiale e shtuar në relacion që të
  shërbejë si çelës primar:
    E shton DBMS
    I shkurtër, numerik dhe nuk ndryshon kurrë - çelës
     primar ideal!
    Ka vlera artificial që nuk kanë kuptim për
     shfrytëzuesit
    Normalisht fshihet në forma apo raporte

                                                      53
Çelësat surrogat

  SHËNIM: Çelësi primar është i nënvizuar:


  RENTAL_PROPERTY pa çelës surrogat:
  RENTAL_PROPERTY (Street, City,
  State/Province, Zip/PostalCode, Country, Rental_Rate)

  RENTAL_PROPERTY me çelës surrogat:
   RENTAL_PROPERTY (PropertyID, Street, City,
   State/Province, Zip/PostalCode, Country, Rental_Rate)




                                                           54
Çelësat e jashtëm

  Çelës i jashtëm është çelës primar i një
  relacioni që vendoset në një relacion
  tjetër për të formuar link ndërmjet
  relacioneve:
    Çelësi i jashtëm mund të jetë kolonë e vetme ose
    çelës i përbërë




                                                        55
Çelësat e jashtëm

SHËNIM: Çelësat primar të relacioneve janë
 nënvizuar dhe çelësat e jashtëm janë në italics :

DEPARTMENT (DepartmentName, BudgetCode, ManagerName)
EMPLOYEE(EmployeeNumber, EmployeeName, DepartmentName)




                                                         56
Rregulla e integritetit regerencial


 Rregulla e integritetit referencial është fjali që kufizon vlerat e
  çelësit të jashtëm me vlerat për çelsin primar ekzistues në relacionin
  korespondues
 Çelësi i jashtëm me rregullën e integritetit referencial

SHËNIM: Çelësi primar i relacionit është nënvizuar dhe çelësi i jashtëm
  është në italics:
SKU_DATA (SKU, SKU_Description, Department, Buyer)
ORDER_ITEM (OrderNumber, SKU, Quantity, Price, ExtendedPrice)
  Where ORDER_ITEM.SKU must exist in SKU_DATA.SKU


                                                                        57
Thank You!




   PYETJE???




                58
1 sur 58

Recommandé

Database par
DatabaseDatabase
DatabaseXhendris Ismaili
15.1K vues118 diapositives
Bazat e te dhenave par
Bazat e te dhenaveBazat e te dhenave
Bazat e te dhenaveMenaxherat
23.2K vues19 diapositives
Menaxhimi i bazave së të dhënave par
Menaxhimi i bazave së të dhënaveMenaxhimi i bazave së të dhënave
Menaxhimi i bazave së të dhënaveErmon Cërvadiku
7.9K vues9 diapositives
Deyrat e portofolit te informatikes semestri i dyte par
Deyrat e portofolit te informatikes semestri i dyteDeyrat e portofolit te informatikes semestri i dyte
Deyrat e portofolit te informatikes semestri i dyteRexhino Kovaci
1.2K vues34 diapositives
PROJEKTIMI I PROGRAMIT PËR MENAXHIM TË DOKUMENTACIONIT NË SHKOLLAT E MESME TË... par
PROJEKTIMI I PROGRAMIT PËR MENAXHIM TË DOKUMENTACIONIT NË SHKOLLAT E MESME TË...PROJEKTIMI I PROGRAMIT PËR MENAXHIM TË DOKUMENTACIONIT NË SHKOLLAT E MESME TË...
PROJEKTIMI I PROGRAMIT PËR MENAXHIM TË DOKUMENTACIONIT NË SHKOLLAT E MESME TË...UBT - Higher Education Institution
1.9K vues14 diapositives
Microsoft access-projekt-ne-word par
Microsoft access-projekt-ne-wordMicrosoft access-projekt-ne-word
Microsoft access-projekt-ne-wordAberi Kajo
335 vues28 diapositives

Contenu connexe

Tendances

Shpend Stojkaj baza e të dhënave par
Shpend Stojkaj baza e të dhënaveShpend Stojkaj baza e të dhënave
Shpend Stojkaj baza e të dhënaveShpend Stojkaj
9K vues27 diapositives
microsoft Access Punim ne Word Driton Nuha par
microsoft Access Punim ne Word Driton Nuhamicrosoft Access Punim ne Word Driton Nuha
microsoft Access Punim ne Word Driton NuhaDriton Nuha
5.7K vues28 diapositives
Teknologji e informimit dhe komunikimit (TIK) Punim Seminarik Driton Nuha par
Teknologji e informimit dhe komunikimit (TIK) Punim Seminarik Driton NuhaTeknologji e informimit dhe komunikimit (TIK) Punim Seminarik Driton Nuha
Teknologji e informimit dhe komunikimit (TIK) Punim Seminarik Driton NuhaDriton Nuha
6.1K vues22 diapositives
Organizimi i te dhenave par
Organizimi i te dhenaveOrganizimi i te dhenave
Organizimi i te dhenaveMenaxherat
2.6K vues5 diapositives
Informatika e biznesit java7 par
Informatika e biznesit java7Informatika e biznesit java7
Informatika e biznesit java7coupletea
692 vues21 diapositives
Krijimi i formularit par
Krijimi i formularitKrijimi i formularit
Krijimi i formularitLiridon Gashi
2.2K vues7 diapositives

Tendances(12)

microsoft Access Punim ne Word Driton Nuha par Driton Nuha
microsoft Access Punim ne Word Driton Nuhamicrosoft Access Punim ne Word Driton Nuha
microsoft Access Punim ne Word Driton Nuha
Driton Nuha 5.7K vues
Teknologji e informimit dhe komunikimit (TIK) Punim Seminarik Driton Nuha par Driton Nuha
Teknologji e informimit dhe komunikimit (TIK) Punim Seminarik Driton NuhaTeknologji e informimit dhe komunikimit (TIK) Punim Seminarik Driton Nuha
Teknologji e informimit dhe komunikimit (TIK) Punim Seminarik Driton Nuha
Driton Nuha 6.1K vues
Organizimi i te dhenave par Menaxherat
Organizimi i te dhenaveOrganizimi i te dhenave
Organizimi i te dhenave
Menaxherat2.6K vues
Informatika e biznesit java7 par coupletea
Informatika e biznesit java7Informatika e biznesit java7
Informatika e biznesit java7
coupletea692 vues
Ndërtimi i bazës së të dhënave në programin Access par Rexhino Kovaci
Ndërtimi i bazës së të dhënave në programin AccessNdërtimi i bazës së të dhënave në programin Access
Ndërtimi i bazës së të dhënave në programin Access
Rexhino Kovaci5.2K vues
Microsoft office 4 programet e office par Marjan DODAJ
Microsoft office 4 programet e officeMicrosoft office 4 programet e office
Microsoft office 4 programet e office
Marjan DODAJ13.6K vues
Ligjerata 6 par ilir 1122
Ligjerata 6Ligjerata 6
Ligjerata 6
ilir 11221.3K vues

Similaire à Ligjerata 7

Lek 1 (12 files merged).pdf par
Lek 1 (12 files merged).pdfLek 1 (12 files merged).pdf
Lek 1 (12 files merged).pdflkot
9 vues601 diapositives
Benefitet, përparësit e Database Mirroring ndaj Clustering par
Benefitet, përparësit e Database Mirroring ndaj ClusteringBenefitet, përparësit e Database Mirroring ndaj Clustering
Benefitet, përparësit e Database Mirroring ndaj ClusteringAtdhe Buja
356 vues4 diapositives
E dhëna dhe menaxhimi i diturive par
E dhëna dhe menaxhimi i dituriveE dhëna dhe menaxhimi i diturive
E dhëna dhe menaxhimi i diturivebddauti
153 vues9 diapositives
Ligjerata 6 par
Ligjerata 6Ligjerata 6
Ligjerata 6Ferdi Nuredini
1.1K vues31 diapositives
Softveri aplikativ baze ligj e iii par
Softveri aplikativ baze ligj e iiiSoftveri aplikativ baze ligj e iii
Softveri aplikativ baze ligj e iiiValdet Shala
4K vues15 diapositives
Client server par
Client server Client server
Client server elvakastrati
1.3K vues17 diapositives

Similaire à Ligjerata 7(12)

Lek 1 (12 files merged).pdf par lkot
Lek 1 (12 files merged).pdfLek 1 (12 files merged).pdf
Lek 1 (12 files merged).pdf
lkot9 vues
Benefitet, përparësit e Database Mirroring ndaj Clustering par Atdhe Buja
Benefitet, përparësit e Database Mirroring ndaj ClusteringBenefitet, përparësit e Database Mirroring ndaj Clustering
Benefitet, përparësit e Database Mirroring ndaj Clustering
Atdhe Buja356 vues
E dhëna dhe menaxhimi i diturive par bddauti
E dhëna dhe menaxhimi i dituriveE dhëna dhe menaxhimi i diturive
E dhëna dhe menaxhimi i diturive
bddauti153 vues
Softveri aplikativ baze ligj e iii par Valdet Shala
Softveri aplikativ baze ligj e iiiSoftveri aplikativ baze ligj e iii
Softveri aplikativ baze ligj e iii
Valdet Shala4K vues
Bazat e Te Dhenave - ACCESS par Ajla Hasani
Bazat e Te Dhenave  - ACCESSBazat e Te Dhenave  - ACCESS
Bazat e Te Dhenave - ACCESS
Ajla Hasani87.5K vues

Plus de Ferdi Nuredini

E drejta e procedures penale par
E drejta e procedures penaleE drejta e procedures penale
E drejta e procedures penaleFerdi Nuredini
3.1K vues225 diapositives
E drejta sendore (Pyetje) par
E drejta sendore   (Pyetje)E drejta sendore   (Pyetje)
E drejta sendore (Pyetje)Ferdi Nuredini
4.4K vues2 diapositives
E drejta trashegimore par
E drejta trashegimoreE drejta trashegimore
E drejta trashegimoreFerdi Nuredini
2.5K vues10 diapositives
E drejta administrative par
E drejta administrativeE drejta administrative
E drejta administrativeFerdi Nuredini
6.3K vues40 diapositives
Gjyqesia par
GjyqesiaGjyqesia
GjyqesiaFerdi Nuredini
1.3K vues8 diapositives
Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise] par
Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise]Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise]
Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise]Ferdi Nuredini
1K vues144 diapositives

Plus de Ferdi Nuredini(20)

Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise] par Ferdi Nuredini
Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise]Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise]
Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise]
Ferdi Nuredini1K vues

Ligjerata 7

  • 2. 7.1 Karakteristikat e Databazës (Bazës së të dhënave)  Të dhënat ruhen në tabela, të cilat kanë rreshta dhe kolona. Databaza mund të ketë shumë tabela, ku çdo tabelë ruan të dhëna për gjëra të ndryshme  Çdo rresht në tabelë përmban të dhëna për ndodhi ose instanca të gjërave në interes  Databaza përmban të dhëna dhe relacione 2
  • 3. Të dhënat në tabela 3
  • 5. Disa konventa  Emrat e Tabelave janë të shënuara me shkronja të mëdha:  STUDENT, CLASS, GRADE  Emrat e kolonave janë të shënuara me një shkrronjë të madhe në fillim, dhe emrat e përbëra shënohen me shkronja të mësha në fillim të çdo fjale:  Term, Section, ClassNumber, StudentName 5
  • 6. Databaza krijon informacion  Të dhëna = Fakte dhe ndodhi të regjistruara/verifikuara  Informacioni = Njohuri të nxjerra nga të dhënat  Databaza përmban të dhëna, por në atë mënyrë që mund të nxjerrim informata nga të dhënat  Të dhënat në tabelat STUDENT, CLASS and GRADE mund të prodhojnë informacione për secilin student 6
  • 8. Komponentat e Sistemit të Databazës: Microsoft Access 8
  • 9. MS Access në detaje 9
  • 10. Aplikacionet, DBMS dhe SQL  Aplikacionet janë programe kompjuterike me anë të cilave punojnë përdoruesit  Sistemi për Menaxhim të Databazës - Database Management System (DBMS) krijon, proceson dhe administron databazën  Structured Query Language (SQL) është një gjuhë standarde e databazave që përdoret nga të gjitha DMBS-et komerciale 10
  • 11. Çfarë është MS Access?  MS Access është DBMS plus gjenerues aplikacionesh:  DBMS krijon, proceson dhe administron MS Access databazën  Gjeneruesi i aplikacionit përfshin komponentat pyetësore, të formave dhe raporteve  DBMS makina e MS Access DBMS quhet Jet, e cila nuk shitet si produkt i veçantë  MS Access 2000 dhe më vonë mund të përdoren si gjenerues aplikacionesh për MS SQL Server DBMS 11
  • 12. Sistemet e Databazave të klasit Enterprise 12
  • 13. DBMS Produkte më të njohura  Microsoft Access  Microsoft SQL Server  IBM DB2  Oracle Corporation ORACLE  Sybase  Informix  Ingress  Dhe mos e anashkaloni MySQL 13
  • 14. Databaza  Databaza është koleksion vetë-përshkrues me tabela të integruara  Tabelat quhet të integruara sepse ato përmbajnë të dhëna për relacionet ndërmjet rreshtave me të dhëna  Databaza quhet vetë-përshkruese pasiqë përmban përshkrim të vetvehtes  Të dhënat vetë-përshkruese quhen metadata, që janë të dhëna për të dhënat 14
  • 16. Përmbajtja e Databazës • Tabela • Metadata • Indekse • Stored procedures • Triggers • Të dhëna sigurie • Të dhëna për Backup 16
  • 17. Tre tipe të dizajnit të Databazës  1. Nga të dhënat ekzistuese  Analizimi i tabelave dhe tekst fajlleve të ndryshme  Nxjerrja e të dhënave nga databaza ekzistuese  Dizajni me anë të normalizimit 2. Zhvillimi i ri i Sistemeve - Krijohet modeli i të dhënave për nevojat e aplikacionit - Transformimi i modelit të të dhënave në dizajn të databazës 3. Ridizajnimi i Databazës - Migrimi i databazës në databazë të re - Integrimi i dy apo më shumë databazave 17
  • 18. Dizajnimi i databazës nga të dhënat ekzistuese 18
  • 19. Importimi i të dhënave: Një apo dy Tabela? Kjo është një vendim-marrje e rëndësishme, bazohet në rregullat e normalizimit 19
  • 20. Dizajnimi i Databazës duke zhvilluar sistem/ aplikacion 20
  • 21. Dizajnimi i Databazës me anë të ridizajnimit të databazës ekzistuese 21
  • 22. Structured Query Language - SQL  Structured Query Language (SQL) u zhvillua nga IBM në fund të viteve 1970.  SQL është bërë standard nacionnal në SHBA nga American National Standards Institute (ANSI) në 1992 [SQL-92].  Verzioni më i ri [SQL3] ekziston dhe inkorporon disa koncepte të orientuara në objekte, por nuk përdoret gjërësisht nga DBMS produktet komerciale. 22
  • 23. SQL si Nëngjuhë e të dhënave  SQL nuk është gjuhë e plotë programore si C, C#, edhe Java.  SQL ëshë nëngjuhë për të dhëna për krijimin dhe procesimin e të dhënave dhe meta të dhënave (metadata) të databazës.  SQL është i gjithëpranishëm në DBMS produktet komerciale të klasave - enterprise. 23
  • 24. SQL DDL dhe DML  SQL formulimet/pyetësorët mund të ndahen në dy kategori:  Data definition language (DDL) formulime  Për krijimin e tabelave, relacioneve, dhe strukturave tjera.  Data manipulation language (DML) formulimet.  Për pyetësor dhe modifikim të të dhënave 24
  • 25. Gjuhët e databazave  Gjuha për definimin e të dhënave - Data Definition Language (DDL)  I mundëson DBA ose përdoruesit të përshkruaj dhe emërojë entietete, atribute dhe relacione të nevojshme për aplikacionin.  CREATE, ALTER, DROP. 25
  • 26. Gjuhët e databazave  Gjuha për Manipulimin e të dhënave- Data Manipulation Language (DML)  Ofrom operacione për manipulim bazik të të dhënave në databazë.  DML procedurale- iu mundëson përdoruesve saktësisht se si ti manipulojnë të dhënat.  DML jo procedurale- iu mundëson përdoruesve në çfarë gjendje nevojiten të dhënat dhe jo në çmënyrë duhet të nxirren nga baza.  INSERT, UPDETE, DELETE. 26
  • 27. Funksionet e DBMS  Ruajtja, nxjerrja dhe përditësimi i të dhënave.  Duhet tju mundësoj përdoruesve të ruajnë nxjerrin dhe ti përditësojnë/ndryshojnë të dhënat në databazë.  Katalog për qasje nga përdoruesi.  Duhet të mundësoj katalogimin e të dhënave ku përshkrimet e elementëve të të dhënave do të ruhen dhe që janë të qasshme nga ana e përdoruesit. 27
  • 28. Funksionet e DBMS  Mbështetje e transakcioneve  Duhet të shërbejë si mekanizëm që ose të gjitha përditësimet që korespondojnë me një transakcion të dhënë janë kryer ose asnjë prej tyre nuk është kryer.  Shërbime për kontrollin e konkurencës  Duhet të shërbejë si mekanizëm që mundëson që databaza është përditësuar korrektësisht atëherë kur përdorues të shumëfishtë e përditësojnë databazën në mënyrë konkurente. 28
  • 29. Funksionet e DBMS  Shërbimet e rigjenerimit (recovery services)  Duhet të shërbejë si mekanizëm për rigjenerimin e databazës në raste kur dëmtohet databaza në mënyra të shumta.  Shërbimet e autorizimit  Duhet të shërbejë si mekanizëm që do të sigurojë se vetëm persona të autorizuar mund ti qasen databazës. 29
  • 30. Funksionet e DBMS  Mbështetje për komunikimin e të dhënave  Duhet ë jetë në gjendje të integrohet me softverët për komunikim.  Shërbimet e integritetit  Duhet të shërbejë si mekanizëm që do të mundësojë se edhe të dhënat e databazës edhe ndryshimet ndaj të dhënave të pasojnë rregulla të caktuara. 30
  • 31. Komponentat e DBMS  Procesuesi i pyetësorëve  Menaxhuesi i databazës (DM)  Menaxhuesi i fajllave  DML preprocesuesi  DDL kompajleri  Menaxhuesi i katalogut 31
  • 32. Modeli Relacional-Terminologjia  Kemi pranuar një apo më shumë tabela me të dhëna.  Të dhënat duhet të ruhen në databazë të re.  PYETJE: A duhet që të dhënat të ruhen ashtu si i kemi pranuar, ose duhet që të njëjtat të transformohen për tu ruajtur? 32
  • 33. Sa tabela? A duhet ti ruajmë këto dy tabela kështu si janë, ose duhet ti kombinojmë ato në një tabelë në databazën tonë të re? 33
  • 34. 7.2 Modeli Relacional  Futet në përdorim në 1970  Krijuar nga E.F. Codd  Ai ishte një inzhiner i IBM  Modeli shfrytëzon fushën e matematikës e quajtur si “algjebra relacionale”  Tani përdoret si model standard për DBMS produktet komerciale 34
  • 35. Terminet e rëndësishme të Modelit Relacional  Entity - Entiteti  Relation - Relacioni  Functional Dependency – Varshmëria funksionale  Determinant - Përcaktues  Candidate Key – Çelës kandidat  Composite Key – Çelës i përbërë  Primary Key – Çelës primar  Surrogate Key – Çelës surogat  Foreign Key – Çelës i jashtëm  Referential integrity constraint – Rregulla e integritetit referencial  Normal Form – Forma normale  Multivalued Dependency – Varshmëria shumëvlerëshe 35
  • 36. Entiteti - përsëritje  Entiteti është diçka që mund të identifikohet e që përdoruesit mund ta hetojnë/gjurmojnë:  Klientët  Kompjuterët 36
  • 37. Relacioni  Produktet relacionale të DBMS i ruajnë të dhënat e entiteteve në relacione, të cilat janë tipe speciale të tabelave  Relacioni është tabelë dydimensionale që i posedon këto karakteristika:  Rreshtat përmbajnë të dhëna për entitetin  Kolonat ruajnë të dhëna për atributet e entitetit  Të gjithë entitetet në kolonë janë të të njëjtit tip  Secila kolonë ka emër unik  Qelitë e tabelës kanë vlera të veçantë  Rradhitja e kolonave është e parëndësishme  Rradhitja e rreshtave është e parëndësishme  Dy rreshta nuk mund të jenë identike 37
  • 39. Relacion me vlera me gjatësi të ndryshme 39
  • 40. Tabelat që nuk janë relacione: Të hyra të shumëfishta për një qeli 40
  • 41. Tabelat që nuk janë relacione: : Tabelë me rradhitje të kërkuar të rreshtave 41
  • 42. Terminologji Alternative  Edhe pse jo të gjitha tabelat janë relacione, terminet tabelë dhe relacion përdoret në mënyrë të këmbyeshme Këto termine janë ekuivalente: 42
  • 43. Varshmëria funksionale  Varshmëria funksionale ndodh kur vlera e një atributit(teve) përcakton vlerat e atributit(teve) tjetër: StudentID  EmriStudentit StudentID  (NrKampusit, NrDhomes, Pagesa)  Atributi në anën e majtë të varshmërisë funksionale quhet përcaktues (determinant)  Varshmëritë funksionale mund të bazohen edhe në ekuacione: Totali = Sasia X Çmimi (Quantity, UnitPrice)  ExtendedPrice (Sasia, Çmimi)  Totali  Varshmëritë funksionale nuk janë ekuacione! 43
  • 44. Varshmëritë funksionale nuk janë ekuacione! ObjectColor  Weight ObjectColor  Shape ObjectColor  (Weight, Shape) 44
  • 45. Përcaktuesit e përbërë  Përcaktuesit e përbërë: Përcaktues i një varshmërie funksionale që përbëhet nga më shumë se një atribut (StudentName, ClassName)  (Grade) (EmriStudentit, Lënda)  (Nota) 45
  • 46. Rregullat e varshmërisë funksionale  Nëse A  (B, C), atëherë  A  B edhe A C  Nëse (A,B)  C, atëherë as A edhe as B nuk përcakton C vetëvetiu 46
  • 47. Varshmëritë funksionale në tabelën SKU_DATA 47
  • 48. Varshmëritë funksionale në tabelën SKU_DATA SKU  (SKU_Description, Department, Buyer) SKU_Description  (SKU, Department, Buyer) Buyer  Department 48
  • 49. Varshmëritë funksionale në tabelën ORDER_ITEM 49
  • 50. Varshmëritë funksionale në tabelën ORDER_ITEM (OrderNumber, SKU)  (Quantity, Price, ExtendedPrice) (Quantity, Price)  (ExtendedPrice) 50
  • 51. Çelsat  Një çelës është një kombinim i një apo më shumë kolonave që përdoret për identifikim të rreshtave në relacion  Çelësi i përbërë është çelës që përbëhet nga dy apo më shumë kolona 51
  • 52. Çelësi kandidat dhe primar  Çelësi kandidat është çelës që përcakton të gjitha kolonat tjera të relacionit  Çelësi primar është çelës kandidat i zgjedhur si primar  Ka një dhe vetëm një çelës primar për një relacion  Çelësi primar mund të jetë çelës i përbërë  Çelësi primar ideal është i shkurtërm numerik dhe që nuk ndryshon kurrë 52
  • 53. Çelësat surrogat  Çelësi surrogat është një kolonë artificiale e shtuar në relacion që të shërbejë si çelës primar:  E shton DBMS  I shkurtër, numerik dhe nuk ndryshon kurrë - çelës primar ideal!  Ka vlera artificial që nuk kanë kuptim për shfrytëzuesit  Normalisht fshihet në forma apo raporte 53
  • 54. Çelësat surrogat SHËNIM: Çelësi primar është i nënvizuar:  RENTAL_PROPERTY pa çelës surrogat: RENTAL_PROPERTY (Street, City, State/Province, Zip/PostalCode, Country, Rental_Rate)  RENTAL_PROPERTY me çelës surrogat: RENTAL_PROPERTY (PropertyID, Street, City, State/Province, Zip/PostalCode, Country, Rental_Rate) 54
  • 55. Çelësat e jashtëm  Çelës i jashtëm është çelës primar i një relacioni që vendoset në një relacion tjetër për të formuar link ndërmjet relacioneve:  Çelësi i jashtëm mund të jetë kolonë e vetme ose çelës i përbërë 55
  • 56. Çelësat e jashtëm SHËNIM: Çelësat primar të relacioneve janë nënvizuar dhe çelësat e jashtëm janë në italics : DEPARTMENT (DepartmentName, BudgetCode, ManagerName) EMPLOYEE(EmployeeNumber, EmployeeName, DepartmentName) 56
  • 57. Rregulla e integritetit regerencial  Rregulla e integritetit referencial është fjali që kufizon vlerat e çelësit të jashtëm me vlerat për çelsin primar ekzistues në relacionin korespondues  Çelësi i jashtëm me rregullën e integritetit referencial SHËNIM: Çelësi primar i relacionit është nënvizuar dhe çelësi i jashtëm është në italics: SKU_DATA (SKU, SKU_Description, Department, Buyer) ORDER_ITEM (OrderNumber, SKU, Quantity, Price, ExtendedPrice) Where ORDER_ITEM.SKU must exist in SKU_DATA.SKU 57
  • 58. Thank You!  PYETJE??? 58