Ligjerata 8

Teknologji Informative




                         1
Rrjetat kompjuterike

 Me rrjetat kompjuterike nënkuptojm lidhjen e dy apo më shumë
  kompjutorëve ndërmjet veti.
 Rrjeti kompjuteristik mundëson komunikimin midis shfrytëzuesve të
  sistemit/sistemeve informatike.
 Kompjutorët e lidhur në rrjetën kompjuteristike funksionojnë në
  mënyrë unike sipas standardeve të përcaktuara komunikuese çka do të
  thotë se “flasin gjuhën e njëjtë”




                                                                   2
Rrjetat kompjuterike




                       3
Shembulli i lidhjes së dy kompjutorëve




                                         4
Llojet e rrjetave kompjuterike
 LAN (Local area network) – ka karakter lokal dhe i lidhë
  kompjutorët në një hapsirë të kufizuar (ndërmarje,
  organizatë, e tj.)
     – Intraneti ndërlidhë sistemet kompjuteristike të një
  ndërmarje apo organizate duke u bazuar në teknikën e
  internetit posaqërisht në TCP/IP protokolin
    - Extraneti bënë zgjërimin e intranetit me ndërmarje të
  tjera si p.sh distributorët, furnitorët e tj.
 WAN (Wide Area Network) mbulon hapsirë të gjërë
  gjeografike dhe mundëson komunikimin në distanca të
  mëdha. (rrjetë e LAN-neve të ndërlidhura në hapirë të gjerë
  gjeografike)
            Interneti lidhë intranetët nga e gjithë bota

                                                             5
LAN dhe WAN




              6   6
intraneti




intraneti   extraneti
                              7
                                  7
Interneti
              Interneti përbëhet nga:
   një numër i shumtë i kompjuterëve
   të cilët direkt apo indirekt janë të ndërlidhur mes veti
   aplikojnë protokol të njejt transmisioni (TCP/IP)
   ku shërbime mundet të ofrohen ose/dhe të shfrytëzohen,
   dhe një numër i madh i shfrytëzuesve të cilët nga
    kompjutorët e tyre apo vendeve të tyre të punës kanë
    qasje direkte në këto shërbime
   një numër i madh i rrjetave të tjera të cilat ndërlidhen
    nëpërmjet të ashtuquajturëve gateways (kompjutor për
    komunikim)




                                                           8
9
                  9




              i
         et
       rn
  te
in
The Internet is just like the Universe




                                         10
                                              10
Modelet e studimit të rrjetës - OSI
 Kah fundi i viteve 80 dhe fillimi i vt. 90 paraqitet rritje e
  përdorimit të rrjetave që implementonin vetëm hardver dhe
  softver që rezultonte në jokompatibilitet dhe dobësim të lidhjeve

 ISO erdhi ne përfundim që kishte nevojë të krijohet një model i
  rrjetës që do t'i ndihmonte konstruktuesve të rrjetës të
  implemetojnë rrjeta që mund të komunikojnë dhe funksionojnë
  së bashku. Si rezultat në vitin 1984 u publikua Modeli Referues
  OSI.

 Modeli referues OSI i lejon përdoruesve të vizualizojnë funksionet
  e rrjetës që zhvillohen në secilin nivel.



                                                                       11
Modeli OSI
 Modeli referues OSI, ka shtatë nivele dhe secili prej tyre ilustron
  funksione të pjesëshme të rrjetës. Kjo ndarje e funksioneve quhet
  nivelizim. Ndarja e rrejtës në shtatë nivele ofron përparësitë
  vijuese:
  - E ndan komunikimin e rrjetave në pjesë më të vogla për ta bërë
  më të lehtë për ta kuptuar.
  - I standardizon komponentet e rrjetës për të lejuar zhvillimin dhe
  përkrahjen e ofruesve të shumëfishtë.
  - Mundëson lloje te ndryshme të hardver-it dhe softver-it të
  rrjetave për komunikim mes tyre.
  - Parandalon ndryshimet në njërin nivelizues nga efektet e tjerëve
  kështu që ata të mund të zhvillohen më shpejtë.
  - I ndan rrjetat komunikuese në pjesë të vogla për ta bërë procesin
  e të mësuarit më lehtë për t'u kuptuar.                               12
Modeli OSI
Shtatë nivelet e modelit referues
OSI janë:
• Niveli 7: Niveli i aplikimit (Aplication layer)
• Niveli 6: Niveli i prezentimit (Presentation layer)
• Niveli 5: Niveli i sesionit (Session layer)
• Niveli 4: Niveli i transportit (Transport layer)
• Niveli 3: Niveli i rrjetës (Network layer)
• Niveli 2: Niveli i lidhjes se shënimeve (Data link layer)
• Niveli 1: Niveli fizik (Physical layer)


                                                              13
Niveli i aplikimit (Aplication layer)

 Niveli i aplikimit është niveli më i afert i OSI për përdoruesit. Ai
  iu ofron aplikacioneve të përdoruesve shërbime të rrjetave.
 Dallohet nga nivelet tjera në atë se nuk i ofron shërbime asnjë
  niveli tjetër të OSI por vetëm aplikacioneve jashtë modelit OSI.

 Shembuj të aplikacioneve të tilla janë programet tabelare,
  programet për përgatitje dokumentesh si dhe terminalet e
  programeve bankare.




                                                                         14
Niveli i prezentimit
(Presentation Iayer)
 Niveli i prezentimit siguron që informacionet që i dërgon niveli i
  aplikimit të një sistemi janë të lexueshme nga niveli i aplikimit të
  një sistemi tjetër.
 Formatim i përbashkët i të dhënave




                                                                         15
Niveli i sesionit (Session layer)

 Themelon, menaxhon dhe përfundon sesionet në mes të dy
  konferencierëve apo nyjeve (hosts) që komunikojnë.
 Niveli i sesionit ofron shërbimet e tij nivelit të prezentimit.


 Sinkronizon dialogun në mes të dy niveleve të prezentimit të dy
  konferencierëve dhe menaxhon shkëmbimin e të dhënave mes
  tyre.




                                                                    16
Niveli i transportit (Transport layer)

 Niveli i transportit segmenton të dhënat nga sistemet e dërguesit
  dhe i rigrumbullon të dhënat ne burimin e të dhënave ne sistemin
  e pranuesit

 Kufiri ndërmjet nivelit të transportit dhe nivelit të sesionit mund
  të mendohet si kufi ndërmjet protokoleve të aplikimit dhe
  protokoleve të rrjedhjes se të dhënave.

 Gjersa niveli i aplikimit, prezentimit dhe i sesionit kanë te bëjnë
  me çështje aplikative, katër nivelet e ulëta kanë të bëjnë me
  çështjen e transportimit të te dhënave.




                                                                        17
Niveli i Rrjetës (Network layer)
 Niveli i rrjetës është nivel kompleks që ofron lidhshmëri dhe
  selektim të rruges ne mes të dy sistemeve të konferencierëve
  (nyjeve) që mund të jenë të vendosur ne rrjeta të ndara
  gjeografikisht.

 Rrugëtimi (routing)




                                                                  18
Niveli i lidhjes se shenimeve (Data Link)

 Niveli data link ofron transit të sigurtë të të dhënave përgjatë
  lidhjes fizike.

 Data link ka të bëjë me topologjinë e rrjetës, qasjen e rrjetës,
  lajmërimin e gabimit, dërgimi i caktuar i kornizave, dhe
  kontrollën e rrjedhjes se informatave.




                                                                     19
Niveli fizik (Physical layer)
 Niveli fizik definon specifikacionet elektrike, mekanike,
  procedurale dhe funksionale për aktivizimin, mirëmbajtjen dhe
  deaktivizimin e lidhjes fizike ne mes të sistemeve të fundme.

 Këto karakteristika si niveli i tensionit, ndryshimet e tensionit,
  shkallët e të dhënave fizike, maksimumi i distances se
  transmetimit, konektorët fizik dhe të tjerë dhe atributet e
  ngjashme definohen nga specifikacionet e nivelit fizik.




                                                                       20
Protokolet
 Përshkrimi preciz i rregullave dhe mënyra në të cilën kompjuterët e
  ndryshëm mund të komunikojnë në rrjet quhet protokol.

 Me anë të protokoleve arrihet lidhja në mes të kompjuterëve personalë
  dhe qendrës së madhe kompjuterike.
 Softveri i cili mundëson funksionimin normal të Internetit përbëhet nga
  dy komponente të protokoleve të cilat sipas standaradeve ndërkombëtare
  quhen:

    TCP (Transmission Control Protocol ) dhe
    IP ( Internet Protocol)


   TCP ka për detyrë organizmin dhe shpërndarjen e të dhënave në
     pakete të cilat duhet që të dërgohen, kurse IP ka për detyrë
     bartjen e tyre nëpër rrjet, që në terminologjinë kompjuterike
     quhet rutim (routing).

                                                                            21
TCP/IP

 Komunikimi/bartja e të dhënave ndërmjet sistemeve
 kompjuterike në internet realizohet nëpërmjet të të
 ashtuquajturit transmision control protocol/internet
 protocol-TCP/IP - me ndarje të të dhënave me madhësi
 të njejtë - të ashtuquajtura paketa të cilat munden të jenë
 me gjatësi të njejta apo të ndryshme.




                                                               22
Modeli TCP/IP
 I krijuar nga Departamenti i Mbrojtjes i SHBA-ve.
 Modeli TCP/IP ka katër nivele: nivelin e aplikimit, nivelin e
  transportit, nivelin e Internetit dhe nivelin e qasjes në rrjetë.




                                                                      23
Modeli TCP/IP
 Niveli 4: Niveli i aplikimit (Aplication layer)
  Dizajnerët e TCP/IP kuptuan që protokolet e niveleve të larta
  duhet të përfshijnë detale për nivelin e aplikimit dhe të
  prezentimit. Ata e krijuan një nivel të aplikimit që merret me
  protokolet e niveleve të larta, çështjet e përfaqësimit, dekodimin
  dhe kontrollën e dialogut.
 Niveli 3: Niveli i transportit (Transport layer)
  Niveli i transportit merret me cilësinë e shërbimeve të sigurisë,
  kontrollës së rrjedhjeve dhe korrektimit të gabimit. Një nga
  protokolet e tij, protokoli për kontrollë të transmetimit
  (transmission control protocoI-TCP), ofron mundësi të
  shkëlqyeshme dhe fleksibile për të krijuar komunikim të
  besueshëm, rrjedhje të mire informatash dhe gabime të vogla në
  rrjetë.
                                                                       24
Modeli TCP/IP
 Niveli 2: Niveli i Internetit (Internet layer)
  Qëllimi i nivelit të Intemetit është të dërgojë pakot nga burimi në
  ndër-rrjetë (internetwork) dhe të bejë ato të arrijnë në
  destinacion pavarësisht nga rruga dhe rrjeta që ata zgjedhin.
  Protokoli specifik që udhëheq me këtë nivel quhet Protokoli i
  Intemetit (Internet Protocol -IP).
 Niveli 1: Niveli i qasjes në rrjetë (Network access layer)
  Emërtimi i këtij niveli është shumë i gjerë dhe disi konfuz.
  Gjithashtu njihet edhe si niveli konferencier në rrjetë (host-to-
  network). Është niveli që merret me të gjitha çështjet që i kërkon
  një IP adresë për të bërë lidhjen fizike. Përfshinë detalet e
  teknologjisë së LAN dhe WAN, dhe të gjitha detalet në nivelin
  fizik OSI dhe atë të lidhjes se shenimeve (data link).


                                                                        25
Krahasimi i modelit OSI dhe modelit
TCP/IP




                                      26
Krahasimi i modelit OSI dhe modelit
TCP/IP
Ngjashmëritë:                       Dallimet:

- Që te dy posedojnë nivele         - TCP/IP kombinon nivelin e sesionit
- Që të dy posedojnë nivele të      dhe të prezentimit në nivelin e
aplikimit ndonëse ato kryejnë       aplikimit
shërbime të ndryshme                - TCP/IP duket më i thjeshtë sepse ka
- Që të dy posedojnë nivele         më pak nivele por kjo është vetëm ide
transport të krahasueshëm dhe       e gabuar. Niveli OSI, me nivelet e tij
nivele të rrjetës                   më shume në numër dhe më pak
- Profesionistët e rrjetave duhet   kompleks, është më i thjeshtë për t'u
që t'i dijnë që të dyja             zhvilluar dhe për të zgjidhur
                                    probleme.



                                                                         27
Grafi i protokolit TCP/IP




                            28
Grafi i protokolit TCP/IP
 FTP (File Transfer Protocol) – protokol që mundëson qasje të fajllave.
    Shumë serverë në mbarë botën u mundësojnë njerëzve të kyçen dhe të
    zbresin fajlle të ndryshme.
   HTTP (Hypertext Transfer Protocol) – specifikon çfarë mesazhesh
    klientët dërgojnë tek serverët dhe çfarë përgjigje marrin ato si kthesë.
   SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) – e-mail
   DNS (Domain Name System) – shndërrimi i emrave të
    konferencierëve(host) në IP adresa
   TCP (Transmission Control Protocol) – mundëson një rrjedhje bajtësh e
    dalë nga një burim (dërguesi) të dërgohet te pranuesi në internet. I
    fragmenton rrjedhjet e bajtëve në mesazhe diskrete dhe e bart secilin nga
    ta në shtresën e Internetit.
   UDP (User Datagram Protocol) – protokol jo fort i besueshëm për
    aplikacionet. Është me rëndësi të bëhet dërgimi i mesazhit shpejt pa
    krijuar ndërlidhje dhe se saktësia nuk është faktor vendimtar.



                                                                                29
30
Protokolet (kthehemi sërish)
  Secili rrjet kompjuterik dhe secili kompjuter i ndërlidhur në rrjet
     – i ashtuquajtur host i internetit, merr një adresë të veçantë të
     protokolit të Internetit (IP), p.sh. 129.144.50.56.




06/03/12                M-r. Fisnik Dalipi USHT 2008-2009                31 31
Klasat e rrjetit
 Ekzistojnë tri klasa të rrjetave TCP/IP. Secila klasë shfrytëzon
  adresë IP 32 bitëshe në mënyrë të ndryshme, duke shfrytëzuar më
  shumë ose më pak bita për pjesën e rrjetit (network part) të
  adresës. Klasat janë të emërtuara me shkronjat e para të alfabetit
  anglez: klasa A, klasa B dhe klasa C.
 Numrat e Rrjetit të klasës A
 Rrjeti i klasës A shfrytëzon 8 bitët e parë të IP adresës, si në
  figurën e mëposhtme.




                                                                       32
Klasat e rrjetit
 24 bitët e tjerë paraqesin pjesën e hostit të adresës IP të ilustruar
  si në figurën e mësipërme. Vlerat e përcaktuara për bajtin e parë
  të klasës A shtrihen në mes vlerave 0 dhe 127. P.sh. adresa
  75.4.10.4. Vlera 75 në bajtin e parë indikon se hosti është i klasës
  A. Bajtet tjera me rend 4.10.4. tregojnë adresën e hostit. Vetëm 127
  rrjeta të klasës A mund të ekzistojnë. Secili nga këta numra mund
  të përfshijë deri në 16,777,214 hoste (2^24 hoste).




                                                                          33
Klasat e rrjetit
 Numrat e Rrjetit të klasës B
 Rrjeti i klasës B shfrytëzon 16 bitët e parë të IP adresës, si në
  figurën e mëposhtme dhe 16 bitet tjera për numrat e hosteve.
 16 bitët e tjerë paraqesin pjesën e hostit të adresës IP të ilustruar si
  në figurën e mësipërme. Vlerat e përcaktuara për bajtin e parë të
  klasës B shtrihen në mes vlerave 128 dhe 191. P.sh. adresa
  129.144.50.56. Vlera 129 në dy bajtet e para indikon se hosti është i
  klasës B. Bajtet tjera me rend 144.50.56. tregojnë adresën e hostit.




                                                                             34
Klasat e rrjetit
 Numrat e Rrjetit të klasës C
 Rrjeti i klasës C shfrytëzon 24 bitët e parë të IP adresës, si në
  figurën e mëposhtme dhe 8 bitet tjera për numrat e hosteve.




 8 bitët e tjerë paraqesin pjesën e hostit të adresës IP të ilustruar si
  në figurën e mësipërme. Vlerat e përcaktuara për bajtin e parë të
  klasës C shtrihen në mes vlerave maksimalisht deri në vlerën
  192-254. P.sh. adresa 229.144.50.56. Vlera 229 në tre bajtet e para
  indikon se hosti është i klasës C. Bajtet tjera me rend. tregojnë
  adresën e hostit.

                                                                            35
Klasat e rrjetit




                   36
Arhitektura e Internetit




                            ndrimi i
                            protokolit



Legjenda

Sistemi kompjuterike
router
ndërlidhja
gateway
Paketi (TCP/IP-Protokoli)
Paketi (protokol tjetër)
                                         37
Gateways

 Të gjitha rrjetat kompjuterike nuk shfytëzojnë
  protokollin të njejtë për bartjen e të dhënave
  TCP/IP
 Për të komunikuar sistemet kompjuterike të
  rrjetave të tilla duhet ndërlidhur kompjutorët për
  komunikim të të ashtuquajturit gateways të cilët
  bëjnë ndarjen e rrjetave totalisht njërën prej tjetrës,
  duke mos dhënë kurfar informatash për protokollin
  e rrjetit në fjal, por vetëm bëhet bartja e të dhënave
  (bazë)

                                                       38   3
Router
 Paraqesin pajisje speciale planifikuese të rrugës në
  nyjet e rrjetave dhe janë përgjegjës për zgjedhjen e
  pjesës së rrugës të paketit që bartet
 në bazë të analizës së adresës së memoruar në vet
  paketin (ku duhet arritur paketi) dhe në bazë të
  tabelës së adresave interne (routing tables) bën
  përcaktimin/zgjedhjen e rrugës së mëtutjeshme të
  paketit të të dhënave nëpër rrjet.




                                                         39   3
40
Shërbimet në Internet
e-mail (electronic mail)– paraqet shërbimin më të shfrytëzuar të internetit,
  zakonisht kanë prapashtesat:
.com -për organizata komerciale dhe prfitabile
.org – organizata të përziera dhe joprfitabile
.net – infrastrukturën dhe dhënësit e shërbimeve të internetit
.edu – fakultete dhe univerzitete
.gov – institucione qeveritare
SMTP-(simple mail transport protocol)protokoli për bartjen e postës
  elektronike
SMTP –Server – sistem kompjuterik nëpërmjet të cilit bëhet bartja e postës
VoIP (Internet telephony, voice over IP- bartja e telefonatave nëpërmjet
  rrjetave kompjuterike të bazuara në IP posaqërisht nëpërmjet Internetit
Weblogs – online ditarë (Web faqe private apo të ndërmarjeve, të radhitura
  kronologjikisht, kurse përmbajtja e tyre mundë të komentohet nga të tjerët.
  Përpos Weblogjeve personale ekzistojnë poashtu edhe Weblogje sipas temave
  të caktuara, si dhe Weblogje të ndërmarjeve të cilat shërbejnë për
  komunikim, diskutim si dhe për transferimin e diturisë)


                                                                               41
ViC (virtual community)- Shoqëritë virtuele

 Paraqet term gjenerik (i përgjithshëm) për të gjitha llojet e shoqërive, të cilat
  formohen nëpërmjet komunikimit përmes kanaleve elektronike
 Shoqëritë virtuele përshkruajnë bashkimin e individëve apo organizatave, të
  cilat kanë interese dhe vlera të përbashkëta,të cilat ndërmjet veti i këmbejnë,
  dhe për një kohë të gjatë përmes mediumeve elektronike në mënyrë të
  pamvarur në hapsirë (dhe pjesërisht) edhe në kohë komunikojnë
 Kategorit/llojet e shoqërive virtuele
  - shoqëri të interesit (Communities of Interest)
  - shoqëritë për hobby(Hobby Communities)
  - shoqëritë e ndër/lidhjeve(Communities of Relationship)
  -shoqëritë e imagjinatave dhe lojrave(Communities of Fantasy)
  -shoqërit afariste(Business Communities)
  - shoqërit tregtare(Communities of Commerce)
  -shoqëritë e transakcioneve (Communities of Transaction)




                                                                              42      4
 newgroups– mundëson të ashtuquajtura komjuter konferenca-
  Usenet më e njohura në internet (çdo grup posedon një e-mail në të
  cilën edhe bazohet ky shërbim)
 kategorit kryesore të newgroups janë :
 - Comp, news, sci, soc, talk, dhe misc
 Chat (internet relay chat)– biseda në internet pothuajse në kohë
  reale – tekst e orientuar vegël komunikimi
 ftp (file transfer protocol)– është zhvillua për bartjen e të dhënave
  në internet/distanc ndërmjet sistemeve kompjuteristike
 Telnet – është zhvilluar që duke manipuluar me sisteme
  kompjuteristike nga distanca/nëpërmjet internetit të shfrytëzohen –
  sistemi personal i shfrytëzuesit vepron si një terminal i ndërlidhur në
  sistemin kompjuteristik qëndror




                                                                      43
 www (world wide web) – rrjet kompjuteristik i bazuar në internet
  e cila lejon që individët nga një kompjuter të i qasen informatave
  të deponuara në ndonjë kompjuter tjetër.
 Sistem i serverëve të internetit i cili mbështetë dokumente
  special të formatuara.
 Këto dokumente janë të formatuara në markup language të
  ashtuquajturën HTML (Hyper Text Markup Language) e cila mbështet
  linke me dokumentet tjera si p.sh grafika, audio dhe video fajlle,
  e që nënkupton se mundet të kalohet prej një dokumenti në
  tjetër dokument vetëm duke klikuar në linkun gjegjës, dhe
  paraqet bazën e Web-it.
 Nuk janë të gjithë serverët e internetit pjesë e World Wide Web
  e cila poashtu nuk është sinonim i Internetit




                                                                44
45
46
Client-server arhitektura
 client-server-sistem në përpunimin elektronik të të dhënave
  paraqet apo quajm atë strukturë rrjetore ku resurset ofrohen
  nga një server qëndror (softver) e të cilave munden t’ u
  qasen të shtuquajturit client-ët (stacionet punuese)
 Serveri ofron një shërbim kurse clienti një spërfaqe punuese
  apo një interfejs të aplikacionit
  p.sh: shfrytëzuesi i Web browserit bën kërkesat e clientit pë
  faqet(sajtet) nga serveri nëpër Webin e tërë.




                                                            47
Client-server Architecture

                               Peer to peer Network Architecture




               client server




                                                               48
Peer to peer ndërlidhja/arhitektura
 Paraqesin/emrim sinonim për një komunikacion ndërmjet të
  barabartëve në një rrjetë kompjuterike
 Në një rrjetë të quajtur peer to peer të gjith kompjutorët janë
  të barabart dhe munden të kërkojnë shërbime dhe poashtu
  edhe të ofrojnë shërbime, pra kompjutorët munden në të
  njejtënkohë të shërbejn si stacione punuese/client/ por
  poashtu edhe të marin përsipër detyra nga rrjeti./server/




                                                             49     4
Mbështetja kompjuteristike e prodhimit
– fabrika automatizuar
 Koncepti i fabrikës së informatizuar bazohet në:
- mbështetjen kompjuterike të projektimit – Computer Aided Desing/CAD
- mbështetjen kompjuterike të inzhinjeringut- Computer Aided engineering/
  CAE
- mbështetjen kompjuterike të prodhimit- Computer Aided
  Manufacturing/CAM
- mbështetjen kompjuterike të planifikimit- Computer Aided planning/CAP
- mbështetjen kompjuterike të kontrollit të cilësisë- Computer Aided Quality
  assurance CAQ




                                                                         Design/CAD
                                                                         Computer Aided
                                Manufacturing/CAM
                                Computer Aided




                                                                        50
zyra e informatizuar


 koncepti i zyrës së informatizuar bazohet në
 integrimin e teknikave të ndryshme të procesimit
 të dhënave, kurse si rezultat kemi procesimin e
 informatave në formë të tekstit,grafikes, post
 elektronike, konferenca elektronike e tj.




                                                 51
Telematika
 Integrimi i informatikës dhe të telekomunikimeve solli deri te
    TELEMATIKA nëpërmjet cilës dy teknologji krijojnë një
   teknologji të re të përbashkët.
  p.sh. ekonomia digjitale paraqet:
- impaktin/ndikimin e teknologjisë informatike në ekonomi




                                                            52   52
kanosjet…. viruset, worms, trojan, horse…..

Interneti dhe teknologjitë tjera e kanë ndryshuar mënyrën në të cilën
ekonomia funksionon/zhvillohet, dhe për këtë arsye këto teknologji paraqesin
mundësi të konsiderueshme për të gjitha llojet e bizneseve legjitime.
Mirëpo gjersa teknologjitë janë të reja , ekzistojnë/paraqiten poashtu edhe
numër i madh i mundesive për keqpërdorimin e tyre nga ana e kriminelëve
të ndryshëm ,si dhe mospërcjellja/mosazhuriteti i ligjit për t’i përcjellur
teknologjitë e reja mundet të sjell gjer te rritja e problemevel.




                              Virus's, trojans, spyware and…….

                                                                       53
 Në përgjithësi kanosjet të cilët janë përfshirë në këtë lëmi mundë të ndahen
  në
dy kategori:
   - ato të cilët qëllimisht lëndojnë mirëqenjen e të tjerëve për qëllime
  politike apo/dhe finansiare(viruse të ndryshme, spyware e tj.) dhe
   - ato të cilët nuk kanë qëllijme të tilla (spam si shembull kryesor i tyre)
Viruset – paraqesin programe apo pjesë të kodeve programore i cili është
  futur në kompjutor pa dijën e pronarit dhe funksionon pa dëshirën e të
  njejtit.
Worm – program apo algoritëm i cili e shumëfishon/riprodhon vehtëvetën
  nëpërmjet rrjetit kompjuterik dhe zakonisht kryen akcione qvllimkëqija.
Trojan Horse – program destruktiv i cili maskohet/paraqitet si aplikacion i
  mirë(zëmërgjërë,qëllimmirë).Për dallim nga viruset Trojan Horse nuk e
  riprodhojnë/shumfishojnë vehtëvetën.
Blended threart – i kombinojnë karakteristikat e virusave, të worms-ve dhe të
  Trojan Horse-ve dhe kodeve/programeve qëllimkëqija me
  cenueshmëri/lëndueshmëri të serverit dhe internetit.




                                                                           54    54
 Spyware – mundet të definohet si softwer i cili futet fshehurazi
  në kompjutorë me qëllim të mbikqyrjes/përcjelljes së punës së
  shfrytëzuesit dhe tia përcjellë informatat prapë burimit
  kryesorë(sajtet nga vie )
 Junk e-mail apo “spam” –dërgimi i reklamale/porosive të
  padëshiruara nëpërmjet e-meilit-dikur u paraqite si kërcnim
  më i madh për ekonominë digjitale, tash më nuk paraqet
  ndonjë problem serioz si pasojë e rritjes së mundësive për
  pastrimin e e- maileve dhe kujdesit të shfrytëzuesve
 Antivirus program – vegël (program) i cili kërkon/hulumton
  hard diskun nga viruset dhe i largon ata të cilët i gjen
 “pirateria”




                                                                55
Thank You!




   PYETJE???




                56
1 sur 56

Recommandé

rrjetat kompjuterike par
rrjetat kompjuterikerrjetat kompjuterike
rrjetat kompjuterikeMiallaq Rusta
3.4K vues42 diapositives
Teknologji topologji rrjetash - Lojet e Network-ut par
Teknologji topologji rrjetash - Lojet e Network-utTeknologji topologji rrjetash - Lojet e Network-ut
Teknologji topologji rrjetash - Lojet e Network-utXhejni Tanku
733 vues11 diapositives
Rrjeta kompjuterike leksion 1 par
Rrjeta kompjuterike leksion 1  Rrjeta kompjuterike leksion 1
Rrjeta kompjuterike leksion 1 Xhendris Ismaili
8.4K vues28 diapositives
03 web sherbimet par
03 web sherbimet03 web sherbimet
03 web sherbimetKursistat Peje
2.5K vues23 diapositives
Rrjetat kompjuterike par
Rrjetat kompjuterikeRrjetat kompjuterike
Rrjetat kompjuterikeXhelal Bislimi
5.2K vues25 diapositives
Punim seminarik tik par
Punim seminarik tikPunim seminarik tik
Punim seminarik tikBJashari
2.3K vues13 diapositives

Contenu connexe

Tendances

Rrjeta kompjuterike leksion 4 par
Rrjeta kompjuterike leksion 4  Rrjeta kompjuterike leksion 4
Rrjeta kompjuterike leksion 4 Xhendris Ismaili
4.9K vues46 diapositives
Rrjeta kompjuterike leksion 6 par
Rrjeta kompjuterike leksion 6  Rrjeta kompjuterike leksion 6
Rrjeta kompjuterike leksion 6 Xhendris Ismaili
2.6K vues14 diapositives
1. network fundamentals par
1. network fundamentals1. network fundamentals
1. network fundamentalsXhendris Ismaili
1.4K vues35 diapositives
Punimi Seminarik ne lenden TCP/IP par
Punimi Seminarik ne lenden TCP/IPPunimi Seminarik ne lenden TCP/IP
Punimi Seminarik ne lenden TCP/IPArben
1.8K vues13 diapositives
Rrjeta kompjuterike. par
Rrjeta kompjuterike.Rrjeta kompjuterike.
Rrjeta kompjuterike.Saimir Ciraku
4.5K vues13 diapositives
Client server par
Client server Client server
Client server elvakastrati
1.3K vues17 diapositives

Tendances(20)

Punimi Seminarik ne lenden TCP/IP par Arben
Punimi Seminarik ne lenden TCP/IPPunimi Seminarik ne lenden TCP/IP
Punimi Seminarik ne lenden TCP/IP
Arben1.8K vues
Rrjetat kompjuterike [Informatik] par Besart Gashi
Rrjetat kompjuterike [Informatik]Rrjetat kompjuterike [Informatik]
Rrjetat kompjuterike [Informatik]
Besart Gashi10.3K vues
Rrjetat, hubet , switchet, ruterat, praktike albtelekom par Kristian Qarri
Rrjetat, hubet , switchet, ruterat, praktike albtelekomRrjetat, hubet , switchet, ruterat, praktike albtelekom
Rrjetat, hubet , switchet, ruterat, praktike albtelekom
Kristian Qarri764 vues
Rrjeta kompjuterike leksion 7 tcp-ip dhe interneti par Xhendris Ismaili
Rrjeta kompjuterike leksion 7    tcp-ip dhe internetiRrjeta kompjuterike leksion 7    tcp-ip dhe interneti
Rrjeta kompjuterike leksion 7 tcp-ip dhe interneti
Xhendris Ismaili3.2K vues
Rrjeta kompjuterike leksion 8 mekanizmat e protokolleve te routimit par Xhendris Ismaili
Rrjeta kompjuterike leksion 8    mekanizmat e protokolleve te routimitRrjeta kompjuterike leksion 8    mekanizmat e protokolleve te routimit
Rrjeta kompjuterike leksion 8 mekanizmat e protokolleve te routimit
Xhendris Ismaili1.6K vues
Rrjeta kompjuterike - Modeli Hibrid par edmondkastrati
Rrjeta kompjuterike -  Modeli HibridRrjeta kompjuterike -  Modeli Hibrid
Rrjeta kompjuterike - Modeli Hibrid
edmondkastrati393 vues
Ligjerata 8 par ilir 1122
Ligjerata 8Ligjerata 8
Ligjerata 8
ilir 11221.5K vues

Similaire à Ligjerata 8

Projekt informatike.. par
Projekt informatike..Projekt informatike..
Projekt informatike..Daniela Muhaj
251 vues12 diapositives
Osi modeli dhe rrjetat e kompjuterit par
Osi modeli dhe rrjetat e kompjuteritOsi modeli dhe rrjetat e kompjuterit
Osi modeli dhe rrjetat e kompjuteritKreshnik Shahini
424 vues8 diapositives
Interneti par
Interneti Interneti
Interneti Akademia Virtuale
5.7K vues59 diapositives
Historiku i internetit par
Historiku i internetit Historiku i internetit
Historiku i internetit Zamira Hodaj
16.8K vues10 diapositives
Interneti par
Interneti  Interneti
Interneti Zamira Hodaj
2K vues10 diapositives
Interneti par
Interneti  Interneti
Interneti Zamira Hodaj
581 vues10 diapositives

Similaire à Ligjerata 8(20)

Historiku i internetit par Zamira Hodaj
Historiku i internetit Historiku i internetit
Historiku i internetit
Zamira Hodaj16.8K vues
Detyre Kursi - Simulimi i nje Rrjeti Kompjuterik - Packet Tracer par Durim Hysa
Detyre Kursi - Simulimi i nje Rrjeti Kompjuterik - Packet TracerDetyre Kursi - Simulimi i nje Rrjeti Kompjuterik - Packet Tracer
Detyre Kursi - Simulimi i nje Rrjeti Kompjuterik - Packet Tracer
Durim Hysa545 vues
Feco dist sys-2-v1 par L Dr
Feco dist sys-2-v1Feco dist sys-2-v1
Feco dist sys-2-v1
L Dr2.9K vues
Rrjetat kompjuterike X6 - 18.04.2020.pptx par AbedinBujupaj2
Rrjetat kompjuterike X6 - 18.04.2020.pptxRrjetat kompjuterike X6 - 18.04.2020.pptx
Rrjetat kompjuterike X6 - 18.04.2020.pptx
AbedinBujupaj250 vues
Informatika e biznesit java11(1) par coupletea
Informatika e biznesit   java11(1)Informatika e biznesit   java11(1)
Informatika e biznesit java11(1)
coupletea941 vues
Rrjeti Kompjuterik.pptx par Flon1
Rrjeti Kompjuterik.pptxRrjeti Kompjuterik.pptx
Rrjeti Kompjuterik.pptx
Flon1142 vues
Fjalor nga informatika par orhan2012
Fjalor nga informatikaFjalor nga informatika
Fjalor nga informatika
orhan20122.3K vues

Plus de Ferdi Nuredini

E drejta e procedures penale par
E drejta e procedures penaleE drejta e procedures penale
E drejta e procedures penaleFerdi Nuredini
3.1K vues225 diapositives
E drejta sendore (Pyetje) par
E drejta sendore   (Pyetje)E drejta sendore   (Pyetje)
E drejta sendore (Pyetje)Ferdi Nuredini
4.4K vues2 diapositives
E drejta trashegimore par
E drejta trashegimoreE drejta trashegimore
E drejta trashegimoreFerdi Nuredini
2.5K vues10 diapositives
E drejta administrative par
E drejta administrativeE drejta administrative
E drejta administrativeFerdi Nuredini
6.3K vues40 diapositives
Gjyqesia par
GjyqesiaGjyqesia
GjyqesiaFerdi Nuredini
1.3K vues8 diapositives
Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise] par
Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise]Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise]
Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise]Ferdi Nuredini
1K vues144 diapositives

Plus de Ferdi Nuredini(20)

Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise] par Ferdi Nuredini
Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise]Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise]
Gjykata ne RM [Republiken e Maqedonise]
Ferdi Nuredini1K vues

Ligjerata 8

  • 2. Rrjetat kompjuterike  Me rrjetat kompjuterike nënkuptojm lidhjen e dy apo më shumë kompjutorëve ndërmjet veti.  Rrjeti kompjuteristik mundëson komunikimin midis shfrytëzuesve të sistemit/sistemeve informatike.  Kompjutorët e lidhur në rrjetën kompjuteristike funksionojnë në mënyrë unike sipas standardeve të përcaktuara komunikuese çka do të thotë se “flasin gjuhën e njëjtë” 2
  • 4. Shembulli i lidhjes së dy kompjutorëve 4
  • 5. Llojet e rrjetave kompjuterike  LAN (Local area network) – ka karakter lokal dhe i lidhë kompjutorët në një hapsirë të kufizuar (ndërmarje, organizatë, e tj.) – Intraneti ndërlidhë sistemet kompjuteristike të një ndërmarje apo organizate duke u bazuar në teknikën e internetit posaqërisht në TCP/IP protokolin - Extraneti bënë zgjërimin e intranetit me ndërmarje të tjera si p.sh distributorët, furnitorët e tj.  WAN (Wide Area Network) mbulon hapsirë të gjërë gjeografike dhe mundëson komunikimin në distanca të mëdha. (rrjetë e LAN-neve të ndërlidhura në hapirë të gjerë gjeografike)  Interneti lidhë intranetët nga e gjithë bota 5
  • 7. intraneti intraneti extraneti 7 7
  • 8. Interneti Interneti përbëhet nga:  një numër i shumtë i kompjuterëve  të cilët direkt apo indirekt janë të ndërlidhur mes veti  aplikojnë protokol të njejt transmisioni (TCP/IP)  ku shërbime mundet të ofrohen ose/dhe të shfrytëzohen,  dhe një numër i madh i shfrytëzuesve të cilët nga kompjutorët e tyre apo vendeve të tyre të punës kanë qasje direkte në këto shërbime  një numër i madh i rrjetave të tjera të cilat ndërlidhen nëpërmjet të ashtuquajturëve gateways (kompjutor për komunikim) 8
  • 9. 9 9 i et rn te in
  • 10. The Internet is just like the Universe 10 10
  • 11. Modelet e studimit të rrjetës - OSI  Kah fundi i viteve 80 dhe fillimi i vt. 90 paraqitet rritje e përdorimit të rrjetave që implementonin vetëm hardver dhe softver që rezultonte në jokompatibilitet dhe dobësim të lidhjeve  ISO erdhi ne përfundim që kishte nevojë të krijohet një model i rrjetës që do t'i ndihmonte konstruktuesve të rrjetës të implemetojnë rrjeta që mund të komunikojnë dhe funksionojnë së bashku. Si rezultat në vitin 1984 u publikua Modeli Referues OSI.  Modeli referues OSI i lejon përdoruesve të vizualizojnë funksionet e rrjetës që zhvillohen në secilin nivel. 11
  • 12. Modeli OSI  Modeli referues OSI, ka shtatë nivele dhe secili prej tyre ilustron funksione të pjesëshme të rrjetës. Kjo ndarje e funksioneve quhet nivelizim. Ndarja e rrejtës në shtatë nivele ofron përparësitë vijuese: - E ndan komunikimin e rrjetave në pjesë më të vogla për ta bërë më të lehtë për ta kuptuar. - I standardizon komponentet e rrjetës për të lejuar zhvillimin dhe përkrahjen e ofruesve të shumëfishtë. - Mundëson lloje te ndryshme të hardver-it dhe softver-it të rrjetave për komunikim mes tyre. - Parandalon ndryshimet në njërin nivelizues nga efektet e tjerëve kështu që ata të mund të zhvillohen më shpejtë. - I ndan rrjetat komunikuese në pjesë të vogla për ta bërë procesin e të mësuarit më lehtë për t'u kuptuar. 12
  • 13. Modeli OSI Shtatë nivelet e modelit referues OSI janë: • Niveli 7: Niveli i aplikimit (Aplication layer) • Niveli 6: Niveli i prezentimit (Presentation layer) • Niveli 5: Niveli i sesionit (Session layer) • Niveli 4: Niveli i transportit (Transport layer) • Niveli 3: Niveli i rrjetës (Network layer) • Niveli 2: Niveli i lidhjes se shënimeve (Data link layer) • Niveli 1: Niveli fizik (Physical layer) 13
  • 14. Niveli i aplikimit (Aplication layer)  Niveli i aplikimit është niveli më i afert i OSI për përdoruesit. Ai iu ofron aplikacioneve të përdoruesve shërbime të rrjetave.  Dallohet nga nivelet tjera në atë se nuk i ofron shërbime asnjë niveli tjetër të OSI por vetëm aplikacioneve jashtë modelit OSI.  Shembuj të aplikacioneve të tilla janë programet tabelare, programet për përgatitje dokumentesh si dhe terminalet e programeve bankare. 14
  • 15. Niveli i prezentimit (Presentation Iayer)  Niveli i prezentimit siguron që informacionet që i dërgon niveli i aplikimit të një sistemi janë të lexueshme nga niveli i aplikimit të një sistemi tjetër.  Formatim i përbashkët i të dhënave 15
  • 16. Niveli i sesionit (Session layer)  Themelon, menaxhon dhe përfundon sesionet në mes të dy konferencierëve apo nyjeve (hosts) që komunikojnë.  Niveli i sesionit ofron shërbimet e tij nivelit të prezentimit.  Sinkronizon dialogun në mes të dy niveleve të prezentimit të dy konferencierëve dhe menaxhon shkëmbimin e të dhënave mes tyre. 16
  • 17. Niveli i transportit (Transport layer)  Niveli i transportit segmenton të dhënat nga sistemet e dërguesit dhe i rigrumbullon të dhënat ne burimin e të dhënave ne sistemin e pranuesit  Kufiri ndërmjet nivelit të transportit dhe nivelit të sesionit mund të mendohet si kufi ndërmjet protokoleve të aplikimit dhe protokoleve të rrjedhjes se të dhënave.  Gjersa niveli i aplikimit, prezentimit dhe i sesionit kanë te bëjnë me çështje aplikative, katër nivelet e ulëta kanë të bëjnë me çështjen e transportimit të te dhënave. 17
  • 18. Niveli i Rrjetës (Network layer)  Niveli i rrjetës është nivel kompleks që ofron lidhshmëri dhe selektim të rruges ne mes të dy sistemeve të konferencierëve (nyjeve) që mund të jenë të vendosur ne rrjeta të ndara gjeografikisht.  Rrugëtimi (routing) 18
  • 19. Niveli i lidhjes se shenimeve (Data Link)  Niveli data link ofron transit të sigurtë të të dhënave përgjatë lidhjes fizike.  Data link ka të bëjë me topologjinë e rrjetës, qasjen e rrjetës, lajmërimin e gabimit, dërgimi i caktuar i kornizave, dhe kontrollën e rrjedhjes se informatave. 19
  • 20. Niveli fizik (Physical layer)  Niveli fizik definon specifikacionet elektrike, mekanike, procedurale dhe funksionale për aktivizimin, mirëmbajtjen dhe deaktivizimin e lidhjes fizike ne mes të sistemeve të fundme.  Këto karakteristika si niveli i tensionit, ndryshimet e tensionit, shkallët e të dhënave fizike, maksimumi i distances se transmetimit, konektorët fizik dhe të tjerë dhe atributet e ngjashme definohen nga specifikacionet e nivelit fizik. 20
  • 21. Protokolet  Përshkrimi preciz i rregullave dhe mënyra në të cilën kompjuterët e ndryshëm mund të komunikojnë në rrjet quhet protokol.  Me anë të protokoleve arrihet lidhja në mes të kompjuterëve personalë dhe qendrës së madhe kompjuterike.  Softveri i cili mundëson funksionimin normal të Internetit përbëhet nga dy komponente të protokoleve të cilat sipas standaradeve ndërkombëtare quhen:  TCP (Transmission Control Protocol ) dhe  IP ( Internet Protocol) TCP ka për detyrë organizmin dhe shpërndarjen e të dhënave në pakete të cilat duhet që të dërgohen, kurse IP ka për detyrë bartjen e tyre nëpër rrjet, që në terminologjinë kompjuterike quhet rutim (routing). 21
  • 22. TCP/IP  Komunikimi/bartja e të dhënave ndërmjet sistemeve kompjuterike në internet realizohet nëpërmjet të të ashtuquajturit transmision control protocol/internet protocol-TCP/IP - me ndarje të të dhënave me madhësi të njejtë - të ashtuquajtura paketa të cilat munden të jenë me gjatësi të njejta apo të ndryshme. 22
  • 23. Modeli TCP/IP  I krijuar nga Departamenti i Mbrojtjes i SHBA-ve.  Modeli TCP/IP ka katër nivele: nivelin e aplikimit, nivelin e transportit, nivelin e Internetit dhe nivelin e qasjes në rrjetë. 23
  • 24. Modeli TCP/IP  Niveli 4: Niveli i aplikimit (Aplication layer) Dizajnerët e TCP/IP kuptuan që protokolet e niveleve të larta duhet të përfshijnë detale për nivelin e aplikimit dhe të prezentimit. Ata e krijuan një nivel të aplikimit që merret me protokolet e niveleve të larta, çështjet e përfaqësimit, dekodimin dhe kontrollën e dialogut.  Niveli 3: Niveli i transportit (Transport layer) Niveli i transportit merret me cilësinë e shërbimeve të sigurisë, kontrollës së rrjedhjeve dhe korrektimit të gabimit. Një nga protokolet e tij, protokoli për kontrollë të transmetimit (transmission control protocoI-TCP), ofron mundësi të shkëlqyeshme dhe fleksibile për të krijuar komunikim të besueshëm, rrjedhje të mire informatash dhe gabime të vogla në rrjetë. 24
  • 25. Modeli TCP/IP  Niveli 2: Niveli i Internetit (Internet layer) Qëllimi i nivelit të Intemetit është të dërgojë pakot nga burimi në ndër-rrjetë (internetwork) dhe të bejë ato të arrijnë në destinacion pavarësisht nga rruga dhe rrjeta që ata zgjedhin. Protokoli specifik që udhëheq me këtë nivel quhet Protokoli i Intemetit (Internet Protocol -IP).  Niveli 1: Niveli i qasjes në rrjetë (Network access layer) Emërtimi i këtij niveli është shumë i gjerë dhe disi konfuz. Gjithashtu njihet edhe si niveli konferencier në rrjetë (host-to- network). Është niveli që merret me të gjitha çështjet që i kërkon një IP adresë për të bërë lidhjen fizike. Përfshinë detalet e teknologjisë së LAN dhe WAN, dhe të gjitha detalet në nivelin fizik OSI dhe atë të lidhjes se shenimeve (data link). 25
  • 26. Krahasimi i modelit OSI dhe modelit TCP/IP 26
  • 27. Krahasimi i modelit OSI dhe modelit TCP/IP Ngjashmëritë: Dallimet: - Që te dy posedojnë nivele - TCP/IP kombinon nivelin e sesionit - Që të dy posedojnë nivele të dhe të prezentimit në nivelin e aplikimit ndonëse ato kryejnë aplikimit shërbime të ndryshme - TCP/IP duket më i thjeshtë sepse ka - Që të dy posedojnë nivele më pak nivele por kjo është vetëm ide transport të krahasueshëm dhe e gabuar. Niveli OSI, me nivelet e tij nivele të rrjetës më shume në numër dhe më pak - Profesionistët e rrjetave duhet kompleks, është më i thjeshtë për t'u që t'i dijnë që të dyja zhvilluar dhe për të zgjidhur probleme. 27
  • 28. Grafi i protokolit TCP/IP 28
  • 29. Grafi i protokolit TCP/IP  FTP (File Transfer Protocol) – protokol që mundëson qasje të fajllave. Shumë serverë në mbarë botën u mundësojnë njerëzve të kyçen dhe të zbresin fajlle të ndryshme.  HTTP (Hypertext Transfer Protocol) – specifikon çfarë mesazhesh klientët dërgojnë tek serverët dhe çfarë përgjigje marrin ato si kthesë.  SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) – e-mail  DNS (Domain Name System) – shndërrimi i emrave të konferencierëve(host) në IP adresa  TCP (Transmission Control Protocol) – mundëson një rrjedhje bajtësh e dalë nga një burim (dërguesi) të dërgohet te pranuesi në internet. I fragmenton rrjedhjet e bajtëve në mesazhe diskrete dhe e bart secilin nga ta në shtresën e Internetit.  UDP (User Datagram Protocol) – protokol jo fort i besueshëm për aplikacionet. Është me rëndësi të bëhet dërgimi i mesazhit shpejt pa krijuar ndërlidhje dhe se saktësia nuk është faktor vendimtar. 29
  • 30. 30
  • 31. Protokolet (kthehemi sërish)  Secili rrjet kompjuterik dhe secili kompjuter i ndërlidhur në rrjet – i ashtuquajtur host i internetit, merr një adresë të veçantë të protokolit të Internetit (IP), p.sh. 129.144.50.56. 06/03/12 M-r. Fisnik Dalipi USHT 2008-2009 31 31
  • 32. Klasat e rrjetit  Ekzistojnë tri klasa të rrjetave TCP/IP. Secila klasë shfrytëzon adresë IP 32 bitëshe në mënyrë të ndryshme, duke shfrytëzuar më shumë ose më pak bita për pjesën e rrjetit (network part) të adresës. Klasat janë të emërtuara me shkronjat e para të alfabetit anglez: klasa A, klasa B dhe klasa C.  Numrat e Rrjetit të klasës A  Rrjeti i klasës A shfrytëzon 8 bitët e parë të IP adresës, si në figurën e mëposhtme. 32
  • 33. Klasat e rrjetit  24 bitët e tjerë paraqesin pjesën e hostit të adresës IP të ilustruar si në figurën e mësipërme. Vlerat e përcaktuara për bajtin e parë të klasës A shtrihen në mes vlerave 0 dhe 127. P.sh. adresa 75.4.10.4. Vlera 75 në bajtin e parë indikon se hosti është i klasës A. Bajtet tjera me rend 4.10.4. tregojnë adresën e hostit. Vetëm 127 rrjeta të klasës A mund të ekzistojnë. Secili nga këta numra mund të përfshijë deri në 16,777,214 hoste (2^24 hoste). 33
  • 34. Klasat e rrjetit  Numrat e Rrjetit të klasës B  Rrjeti i klasës B shfrytëzon 16 bitët e parë të IP adresës, si në figurën e mëposhtme dhe 16 bitet tjera për numrat e hosteve.  16 bitët e tjerë paraqesin pjesën e hostit të adresës IP të ilustruar si në figurën e mësipërme. Vlerat e përcaktuara për bajtin e parë të klasës B shtrihen në mes vlerave 128 dhe 191. P.sh. adresa 129.144.50.56. Vlera 129 në dy bajtet e para indikon se hosti është i klasës B. Bajtet tjera me rend 144.50.56. tregojnë adresën e hostit. 34
  • 35. Klasat e rrjetit  Numrat e Rrjetit të klasës C  Rrjeti i klasës C shfrytëzon 24 bitët e parë të IP adresës, si në figurën e mëposhtme dhe 8 bitet tjera për numrat e hosteve.  8 bitët e tjerë paraqesin pjesën e hostit të adresës IP të ilustruar si në figurën e mësipërme. Vlerat e përcaktuara për bajtin e parë të klasës C shtrihen në mes vlerave maksimalisht deri në vlerën 192-254. P.sh. adresa 229.144.50.56. Vlera 229 në tre bajtet e para indikon se hosti është i klasës C. Bajtet tjera me rend. tregojnë adresën e hostit. 35
  • 37. Arhitektura e Internetit ndrimi i protokolit Legjenda Sistemi kompjuterike router ndërlidhja gateway Paketi (TCP/IP-Protokoli) Paketi (protokol tjetër) 37
  • 38. Gateways  Të gjitha rrjetat kompjuterike nuk shfytëzojnë protokollin të njejtë për bartjen e të dhënave TCP/IP  Për të komunikuar sistemet kompjuterike të rrjetave të tilla duhet ndërlidhur kompjutorët për komunikim të të ashtuquajturit gateways të cilët bëjnë ndarjen e rrjetave totalisht njërën prej tjetrës, duke mos dhënë kurfar informatash për protokollin e rrjetit në fjal, por vetëm bëhet bartja e të dhënave (bazë) 38 3
  • 39. Router  Paraqesin pajisje speciale planifikuese të rrugës në nyjet e rrjetave dhe janë përgjegjës për zgjedhjen e pjesës së rrugës të paketit që bartet  në bazë të analizës së adresës së memoruar në vet paketin (ku duhet arritur paketi) dhe në bazë të tabelës së adresave interne (routing tables) bën përcaktimin/zgjedhjen e rrugës së mëtutjeshme të paketit të të dhënave nëpër rrjet. 39 3
  • 40. 40
  • 41. Shërbimet në Internet e-mail (electronic mail)– paraqet shërbimin më të shfrytëzuar të internetit, zakonisht kanë prapashtesat: .com -për organizata komerciale dhe prfitabile .org – organizata të përziera dhe joprfitabile .net – infrastrukturën dhe dhënësit e shërbimeve të internetit .edu – fakultete dhe univerzitete .gov – institucione qeveritare SMTP-(simple mail transport protocol)protokoli për bartjen e postës elektronike SMTP –Server – sistem kompjuterik nëpërmjet të cilit bëhet bartja e postës VoIP (Internet telephony, voice over IP- bartja e telefonatave nëpërmjet rrjetave kompjuterike të bazuara në IP posaqërisht nëpërmjet Internetit Weblogs – online ditarë (Web faqe private apo të ndërmarjeve, të radhitura kronologjikisht, kurse përmbajtja e tyre mundë të komentohet nga të tjerët. Përpos Weblogjeve personale ekzistojnë poashtu edhe Weblogje sipas temave të caktuara, si dhe Weblogje të ndërmarjeve të cilat shërbejnë për komunikim, diskutim si dhe për transferimin e diturisë) 41
  • 42. ViC (virtual community)- Shoqëritë virtuele  Paraqet term gjenerik (i përgjithshëm) për të gjitha llojet e shoqërive, të cilat formohen nëpërmjet komunikimit përmes kanaleve elektronike  Shoqëritë virtuele përshkruajnë bashkimin e individëve apo organizatave, të cilat kanë interese dhe vlera të përbashkëta,të cilat ndërmjet veti i këmbejnë, dhe për një kohë të gjatë përmes mediumeve elektronike në mënyrë të pamvarur në hapsirë (dhe pjesërisht) edhe në kohë komunikojnë  Kategorit/llojet e shoqërive virtuele - shoqëri të interesit (Communities of Interest) - shoqëritë për hobby(Hobby Communities) - shoqëritë e ndër/lidhjeve(Communities of Relationship) -shoqëritë e imagjinatave dhe lojrave(Communities of Fantasy) -shoqërit afariste(Business Communities) - shoqërit tregtare(Communities of Commerce) -shoqëritë e transakcioneve (Communities of Transaction) 42 4
  • 43.  newgroups– mundëson të ashtuquajtura komjuter konferenca- Usenet më e njohura në internet (çdo grup posedon një e-mail në të cilën edhe bazohet ky shërbim)  kategorit kryesore të newgroups janë : - Comp, news, sci, soc, talk, dhe misc  Chat (internet relay chat)– biseda në internet pothuajse në kohë reale – tekst e orientuar vegël komunikimi  ftp (file transfer protocol)– është zhvillua për bartjen e të dhënave në internet/distanc ndërmjet sistemeve kompjuteristike  Telnet – është zhvilluar që duke manipuluar me sisteme kompjuteristike nga distanca/nëpërmjet internetit të shfrytëzohen – sistemi personal i shfrytëzuesit vepron si një terminal i ndërlidhur në sistemin kompjuteristik qëndror 43
  • 44.  www (world wide web) – rrjet kompjuteristik i bazuar në internet e cila lejon që individët nga një kompjuter të i qasen informatave të deponuara në ndonjë kompjuter tjetër.  Sistem i serverëve të internetit i cili mbështetë dokumente special të formatuara.  Këto dokumente janë të formatuara në markup language të ashtuquajturën HTML (Hyper Text Markup Language) e cila mbështet linke me dokumentet tjera si p.sh grafika, audio dhe video fajlle, e që nënkupton se mundet të kalohet prej një dokumenti në tjetër dokument vetëm duke klikuar në linkun gjegjës, dhe paraqet bazën e Web-it.  Nuk janë të gjithë serverët e internetit pjesë e World Wide Web e cila poashtu nuk është sinonim i Internetit 44
  • 45. 45
  • 46. 46
  • 47. Client-server arhitektura  client-server-sistem në përpunimin elektronik të të dhënave paraqet apo quajm atë strukturë rrjetore ku resurset ofrohen nga një server qëndror (softver) e të cilave munden t’ u qasen të shtuquajturit client-ët (stacionet punuese)  Serveri ofron një shërbim kurse clienti një spërfaqe punuese apo një interfejs të aplikacionit p.sh: shfrytëzuesi i Web browserit bën kërkesat e clientit pë faqet(sajtet) nga serveri nëpër Webin e tërë. 47
  • 48. Client-server Architecture Peer to peer Network Architecture client server 48
  • 49. Peer to peer ndërlidhja/arhitektura  Paraqesin/emrim sinonim për një komunikacion ndërmjet të barabartëve në një rrjetë kompjuterike  Në një rrjetë të quajtur peer to peer të gjith kompjutorët janë të barabart dhe munden të kërkojnë shërbime dhe poashtu edhe të ofrojnë shërbime, pra kompjutorët munden në të njejtënkohë të shërbejn si stacione punuese/client/ por poashtu edhe të marin përsipër detyra nga rrjeti./server/ 49 4
  • 50. Mbështetja kompjuteristike e prodhimit – fabrika automatizuar  Koncepti i fabrikës së informatizuar bazohet në: - mbështetjen kompjuterike të projektimit – Computer Aided Desing/CAD - mbështetjen kompjuterike të inzhinjeringut- Computer Aided engineering/ CAE - mbështetjen kompjuterike të prodhimit- Computer Aided Manufacturing/CAM - mbështetjen kompjuterike të planifikimit- Computer Aided planning/CAP - mbështetjen kompjuterike të kontrollit të cilësisë- Computer Aided Quality assurance CAQ Design/CAD Computer Aided Manufacturing/CAM Computer Aided 50
  • 51. zyra e informatizuar  koncepti i zyrës së informatizuar bazohet në integrimin e teknikave të ndryshme të procesimit të dhënave, kurse si rezultat kemi procesimin e informatave në formë të tekstit,grafikes, post elektronike, konferenca elektronike e tj. 51
  • 52. Telematika  Integrimi i informatikës dhe të telekomunikimeve solli deri te TELEMATIKA nëpërmjet cilës dy teknologji krijojnë një teknologji të re të përbashkët. p.sh. ekonomia digjitale paraqet: - impaktin/ndikimin e teknologjisë informatike në ekonomi 52 52
  • 53. kanosjet…. viruset, worms, trojan, horse….. Interneti dhe teknologjitë tjera e kanë ndryshuar mënyrën në të cilën ekonomia funksionon/zhvillohet, dhe për këtë arsye këto teknologji paraqesin mundësi të konsiderueshme për të gjitha llojet e bizneseve legjitime. Mirëpo gjersa teknologjitë janë të reja , ekzistojnë/paraqiten poashtu edhe numër i madh i mundesive për keqpërdorimin e tyre nga ana e kriminelëve të ndryshëm ,si dhe mospërcjellja/mosazhuriteti i ligjit për t’i përcjellur teknologjitë e reja mundet të sjell gjer te rritja e problemevel. Virus's, trojans, spyware and……. 53
  • 54.  Në përgjithësi kanosjet të cilët janë përfshirë në këtë lëmi mundë të ndahen në dy kategori: - ato të cilët qëllimisht lëndojnë mirëqenjen e të tjerëve për qëllime politike apo/dhe finansiare(viruse të ndryshme, spyware e tj.) dhe - ato të cilët nuk kanë qëllijme të tilla (spam si shembull kryesor i tyre) Viruset – paraqesin programe apo pjesë të kodeve programore i cili është futur në kompjutor pa dijën e pronarit dhe funksionon pa dëshirën e të njejtit. Worm – program apo algoritëm i cili e shumëfishon/riprodhon vehtëvetën nëpërmjet rrjetit kompjuterik dhe zakonisht kryen akcione qvllimkëqija. Trojan Horse – program destruktiv i cili maskohet/paraqitet si aplikacion i mirë(zëmërgjërë,qëllimmirë).Për dallim nga viruset Trojan Horse nuk e riprodhojnë/shumfishojnë vehtëvetën. Blended threart – i kombinojnë karakteristikat e virusave, të worms-ve dhe të Trojan Horse-ve dhe kodeve/programeve qëllimkëqija me cenueshmëri/lëndueshmëri të serverit dhe internetit. 54 54
  • 55.  Spyware – mundet të definohet si softwer i cili futet fshehurazi në kompjutorë me qëllim të mbikqyrjes/përcjelljes së punës së shfrytëzuesit dhe tia përcjellë informatat prapë burimit kryesorë(sajtet nga vie )  Junk e-mail apo “spam” –dërgimi i reklamale/porosive të padëshiruara nëpërmjet e-meilit-dikur u paraqite si kërcnim më i madh për ekonominë digjitale, tash më nuk paraqet ndonjë problem serioz si pasojë e rritjes së mundësive për pastrimin e e- maileve dhe kujdesit të shfrytëzuesve  Antivirus program – vegël (program) i cili kërkon/hulumton hard diskun nga viruset dhe i largon ata të cilët i gjen  “pirateria” 55
  • 56. Thank You!  PYETJE??? 56