Ce diaporama a bien été signalé.
Nous utilisons votre profil LinkedIn et vos données d’activité pour vous proposer des publicités personnalisées et pertinentes. Vous pouvez changer vos préférences de publicités à tout moment.
POLIPTYK OLKUSKI
Bazylika kolegiacka
pw. św. Andrzeja w Olkuszu
dnidziedzictwa.pl
Jan Wielki
a
c
b
d
1.
2.
a
e
d
h
b
f
c
g
POLIPTYK OLKUSKI JANA WIELKIEGO W KOŚCIELE
PARAFIALNYM W OLKUSZU
Wzniesiony zapewne w 1. poł...
Poliptyk olkuski, drugie otwarcie
– wersja „świąteczna”
a. Zwiastowanie Marii
b. Narodzenie Chrystusa i Zwiastowanie
paste...
Imitacja brokatowej tkaniny uzyskana przez
rowkowanie w zaprawie i położenie złotej fo-
lii (fragment kwatery ze sceną Naw...
Aniołowie w strojach liturgicznych podkre-
ślają sakramentalny, eucharystyczny sens
Wcielenia; Maria była określana jako „...
CECHY RZEMIEŚLNICZE
Żaden towarzysz nie może świętować ani przerywać pracy bez pozwolenia i woli mistrza,
to znaczy żeby c...
Ostrożeń łąkowy i stokrotka pospolita
w scenie Nawiedzenia (rozpoznanie roślin
według pracy magisterskiej M. Michniew-
ski...
Bibliografia:
Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego, t. 1–2,
red. F. Kiryk, R. Kołodziejczyk, Warszawa–Kra-
ków 1978.
J. Gad...
Prochain SlideShare
Chargement dans…5
×

POLIPTYK OLKUSKI – BAZYLIKA KOLEGIACKA PW. ŚW. ANDRZEJA W OLKUSZU (przewodnik)

3 637 vues

Publié le

Przewodnik po obiekcie przygotowany w ramach XIII Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego (2011).

Publié dans : Technologie, Formation
  • Dating direct: ❤❤❤ http://bit.ly/39mQKz3 ❤❤❤
       Répondre 
    Voulez-vous vraiment ?  Oui  Non
    Votre message apparaîtra ici
  • Sex in your area is here: ❤❤❤ http://bit.ly/39mQKz3 ❤❤❤
       Répondre 
    Voulez-vous vraiment ?  Oui  Non
    Votre message apparaîtra ici

POLIPTYK OLKUSKI – BAZYLIKA KOLEGIACKA PW. ŚW. ANDRZEJA W OLKUSZU (przewodnik)

  1. 1. POLIPTYK OLKUSKI Bazylika kolegiacka pw. św. Andrzeja w Olkuszu dnidziedzictwa.pl Jan Wielki
  2. 2. a c b d 1. 2. a e d h b f c g POLIPTYK OLKUSKI JANA WIELKIEGO W KOŚCIELE PARAFIALNYM W OLKUSZU Wzniesiony zapewne w 1. poł. XIV w. kościół pw. św. Andrzeja w Olkuszu jest jednym z najważniejszych zabytków gotyckiej architektury w Małopolsce. Mająca świadczyć o znaczeniu olkuskich mieszczan świątynia była bogato dekorowana i wyposażona we wspaniałe dzieła sztuki. Najcenniejszym zachowanym obiektem jest tzw. poliptyk olkuski, umiejscowiony obecnie przy ścianie północnej korpusu nawowego. Został on ufundowany przez bogatą mieszczkę Annę Sperhozową (zm. ok. 1482) i jej siostrzeńca, ks. Jana Wolnego, który – realizując testament ciotki – zamówił nastawę ołtarzową u swojego szwagra, malarza krakowskiego Jana Wielkiego. Poliptyk został ukończony w 1485 r. Początkowo znajdował się on na ołtarzu Bożego Ciała i Wniebowzięcia NMP, przy sakramentarium (charakterystycznej dla późnego średniowiecza architektonicznej strukturze, w której przechowywano sakrament Eucharystii), obok ściany tęczowej, pomiędzy prezbiterium a nawami. Na początku XVII w. – kiedy to znacząco przekształco- no wnętrze kościoła, dostosowując je do wymogów zreformowanej liturgii kontrrefor- macyjnej, i wprowadzono nowe ołtarze oraz inne elementy wyposażenia – przeniesiono poliptyk do kaplicy św. Anny przy prezbiterium; wtedy najprawdopodobniej w części środkowej nastawy, na tle renesansowej niszy, umieszczono późnogotycką figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Od lat 60. XX w. poliptyk pełnił funkcję nastawy ołtarza główne- go w prezbiterium. Po konserwacji świątyni przeprowadzonej w latach 90. XX w. został przeniesiony na obecne miejsce.
  3. 3. Poliptyk olkuski, drugie otwarcie – wersja „świąteczna” a. Zwiastowanie Marii b. Narodzenie Chrystusa i Zwiastowanie pasterzom c. Nawiedzenie d. Zaśnięcie i Wniebowzięcie duszy Marii a c b d 3. 3.Poliptyk olkuski zamknięty – wersja „codzienna” a. Chrystus w Ogrojcu b. Opłakiwanie c. Niesienie krzyża d. Ukrzyżowanie Poliptyk olkuski, pierwsze otwarcie – wersja „niedzielna” a. Obrzezanie b. Pokłon Trzech Króli c. Ofiarowanie Chrystusa w świątyni d. Rzeź niewiniątek i Ucieczka do Egiptu e. Zwiastowanie Annie i Zwiastowanie Joachimowi f. Spotkanie Joachima i Anny przy Złotej Bramie g. Narodzenie Marii h. Ofiarowanie Marii w świątyni 2. 1. Poliptyk olkuski składa się z szafy środkowej (wewnątrz której znajduje się nienależą- ca do jego pierwotnej struktury rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem) oraz dwóch par ruchomych, malowanych dwustronnie skrzydeł. Taka forma nastawy, charakterystyczna dla sztuki późnogotyckiej, pozwalała na wprowadzenie różnych wątków treściowych, ukazywanych w zależności od rangi święta kościelnego. W czasie najważniejszych uro- czystości poliptyk całkowicie otwierano – widoczne były sceny poświęcone Marii jako Matce Boga oraz niezachowane przedstawienie w części środkowej. W okresie mniej ważnych świąt otwierano jedynie skrzydła zewnętrzne; w ten sposób eksponowano 8 scen, 4 z życia rodziców Marii: św. św. Joachima i Anny; oraz 4 poświęcone dzieciństwu Jezusa. W pozostałych natomiast okresach, kiedy obie pary skrzydeł były zamknięte, można było zobaczyć 4 sceny związane z Męką Chrystusa.
  4. 4. Imitacja brokatowej tkaniny uzyskana przez rowkowanie w zaprawie i położenie złotej fo- lii (fragment kwatery ze sceną Nawiedzenia) Ornament tła wytłaczany w gruncie (kredowo-klejowym podkładzie pod farby, zapobiegającym ich wsiąkaniu w drewno) i pokryty następnie złotą folią oraz wykona- ne z drewna maswerki, nałożone na deskę malowidła (fragment kwatery ze sceną Zaśnięcia i Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny) MISTRZ MALARSKI JAN WIELKI Johannes malarz krakowski, zwany Vyelgy Jan, obrazy, według wcześniejszego zobo- wiązania trzymane, na zlecenie czcigodnego Johannesa Volnego, bakałarza nauk, bez [dalszej] zwłoki odmalować jest zobowiązany do dnia św. Michała (fragment ponaglenia wystosowanego 18 lipca 1485 r. do Jana Wielkiego, wzywającego go do ukończenia prac nad poliptykiem olkuskim; za: Przybyszewski 1965, s. 90, tłum. K. Magnowski). Poliptyk olkuski jest źródłowo poświadczonym dziełem mistrza Jana, dla niepospolitego wzrostu zwanego Wielkim. Prace wykończeniowe musiał on jednak najprawdopodob- niej zlecić swojemu przyjacielowi, malarzowi Stanisławowi Staremu, o czym świadczą inskrypcje zakodowane w ornamentach posadzki w scenie Narodzenia Marii. Wiadomo bowiem, że latem 1485 r. Jan Wielki został dotkliwie pobity przez innego malarza, Jana Waligórę, co uniemożliwiło mu samodzielne dokończenie zleconej pracy. Najstarsza wzmianka o Janie Wielkim pochodzi z 1466 r. i dotyczy uzyskania przez niego praw miejskich. Prowadził on początkowo bardzo ubogie życie, powoli dorabiając się majątku i znaczenia. Jeszcze w 1477 r. malarz mieszkał u znajomego szewca Jana, płacąc mu niewielki czynsz. Dopiero ożenek z Katarzyną (wzmiankowaną po raz pierwszy w 1476 r.), córką zamożnych mieszczan trudniących się m.in. handlem olkuskim ołowiem, przyczynił się do poprawy sytuacji materialnej Jana Wielkiego i pozwolił mu na rozwi- nięcie działalności zawodowej. Zyskując coraz większą sławę jako malarz i prowadząc jednocześnie w imieniu swojej żony interesy handlowe, zgromadził spory majątek, po- większony dodatkowo o spadki po teściach. W 1486 r. mógł sobie już pozwolić na kupno domu przy ulicy Grodzkiej, a niedługo potem na zatrudnianie w nim służby. Niestety, pod koniec życia – na przełomie 1495 i 1496 r. – pochopnie poręczył finansowo za szlach- cica Mikołaja Szwejkowskiego; gdy ten wyjechał na Litwę, nie spłacając zaciągniętych zobowiązań, zostały one ściągnięte z majątku Jana Wielkiego. Malarz zmarł na początku 1497 r., pozostawiając po sobie spore długi. Sprawy o uregulowanie kwestii finanso- wych przez jego spadkobierców ciągnęły się jeszcze przez kilkanaście lat.
  5. 5. Aniołowie w strojach liturgicznych podkre- ślają sakramentalny, eucharystyczny sens Wcielenia; Maria była określana jako „żywa monstrancja”, nosząca prawdziwe Ciało Chrystusa. List z trzema pieczęciami jest oficjalnym, „urzędowym” zawiadomieniem Marii przez Trójcę Świętą o wybraniu Jej na Matkę Boga; Zwiastowanie było pojmowane jako akt prawny zawarty pomiędzy Trójcą Świętą a ludzkością. Maria nazywana była „nową górą Syjon” oraz „cienistą górą Boga, na której pasł się Baranek”. Fragment kwatery ze sceną Zwiastowania WARSZTAT PÓŹNOŚREDNIOWIECZNEGO MALARZA Namocz tablicę klejem trzy razy, a tych, co są pobielone, nie musisz namaczać klejem- zrób klajster z mąki razem ze sproszkowaną żywicą, tyle, żeby było dobrze. Wymieszaj to dobrze razem drewienkiem. Powlecz tym folię cynową i naklej ją tam, gdzie chcesz (frag- ment XV-wiecznego traktatu o technikach malarskich, tzw. Manuskryptu z Tegernsee; za: Kaszowska 1999, s. 11). Na podstawie badań źródłowych i porównawczych Janowi Wielkiemu obecnie przypisu- je się około 10 dzieł. Jawi się on jako artysta, który do perfekcji opanował arkana rzemio- sła malarskiego, a był to zawód wymagający wielostronnych umiejętności i znajomości różnorodnych technik artystycznych. Malarz musiał umieć odpowiednio przygotować drewniane podobrazie (czasem podklejane lnianym płótnem), biegle posługiwać się far- bami temperowymi (w których spoiwem dla barwników są żółtka i białka jaj oraz różne żywice i kleje), znać podstawowe techniki rytownicze i pozłotnicze oraz wiedzieć, jak za pomocą werniksu (czyli specjalnego lakieru) zabezpieczyć warstwę malarską i nadać jej połysk. Aby osiągnąć odpowiednio wysokie kwalifikacje, trzeba było przejść długi proces szko- lenia. Właściwa nauka trwała około 4 lat. Po tym czasie uczeń stawał się czeladnikiem: pomocnikiem mistrza, wyręczającym go w pracach przygotowawczych i po dojściu do pewnej wprawy wykonującym mniej wymagające partie dzieła. Obowiązkowym etapem nauki była wędrówka (najczęściej dwuletnia) do innych ośrodków artystycznych, pod- czas której przyszły malarz zapoznawał się z nowymi rozwiązaniami stylowymi; dla Jana Wielkiego celem takiej wyprawy był zapewne Wrocław. Za świadectwo gotowości do uprawiania zawodu uznawano sporządzenie pracy mistrzowskiej; w Krakowie w tym celu należało wykonać obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, krucyfiks bądź przedsta- wienie świętego Jerzego na koniu. Po pozytywnym zaliczeniu pracy i uzyskaniu tytułu mistrza można było uzyskać prawo miejskie i otworzyć własny warsztat, w którym – po zdobyciu odpowiedniej renomy – kształciło się kolejne pokolenie artystów. Jan Wielki Budowla kościelna w tle jest świątynią Jerozolimską, ale i symbolem Marii jako „Świątyni Pańskiej” i „żywego Kościoła”.
  6. 6. CECHY RZEMIEŚLNICZE Żaden towarzysz nie może świętować ani przerywać pracy bez pozwolenia i woli mistrza, to znaczy żeby chodził na piwo [...] A który by się takim okazał, ten ma być pozbawiony swojego tygodniowego zarobku, albowiem przez taką samowolę mistrzowie dochodzą do upadku (fragment ustaw cechu malarzy w Krakowie z 1490 r.; za: Gadomski 1988, s. 92). W uznaniu dla umiejętności malarskich Jana Wielkiego powołano go na początku 1495 r. wraz z Witem Stwoszem na starszego cechu: organizacji skupiającej rzemieślników podobnych specjalizacji, w tym wypadku malarzy, snycerzy i witrażowników. W myśl ówczesnego prawa cechy rzemieślnicze za pomocą ściśle skodyfikowanych przepisów regulowały wszystkie przejawy zawodowej działalności: pilnowały solidności rzemiosła, ustalały relacje pomiędzy zamawiającym a wykonawcą oraz pomiędzy poszczególnymi warsztatami i nadzorowały proces nauczania. Bez zezwolenia cechu nikt nie mógł praco- wać ani też sprzedawać wyrobów swojej pracy w obrębie murów miejskich. W ramach cechu poszczególni rzemieślnicy nieraz współpracowali z sobą, często też konkurowali. Biegłość techniczna i kunszt artystyczny miały wymierną wartość rynkową i pozwalały rywalizować o zlecenia. W 2. poł. XV w. wyznacznikiem klasy artystycznej była przede wszystkim umiejętność przekonującego przedstawienia rzeczywistości: postaci ludzkiej, towarzyszących człowiekowi przedmiotów i otaczającego go pejzażu. Na gruncie krakowskim niezrównanym mistrzem w realistycznym ukazywaniu świata we wszystkich jego przejawach był przybyły z Norymbergi rzeźbiarz Wit Stwosz; swoimi najlepszymi pracami dorównywał mu poziomem Jan Wielki. Umiejętnie wpisywał on postać ludzką w przestrzeń krajobrazu i odtwarzał mieszczańskie wnętrza; jak żaden inny malarz potrafił oddać też wygląd polnych roślin. Jeden ze znawców jego twórczości, Michał Walicki, pisał: „pędzel jego zatrzymuje się z zaciekawieniem i odkrywczą radością nad połyskliwą grą brokatu, haftów, kamieni i metalu, utrwala drżący migot pawich oczu na skrzydłach aniołów, wydobywa głąb komnaty, inwentaryzując cierpliwie dostatnie ich wyposażenie” (Walicki 1965, s. 84).
  7. 7. Ostrożeń łąkowy i stokrotka pospolita w scenie Nawiedzenia (rozpoznanie roślin według pracy magisterskiej M. Michniew- skiej) UZNANIE I SŁAWA Mistrzem bowiem biegłym w swojej pracy był Wit Niemiec z Norymbergi, mąż godny po- dziwu cnotami charakteru, którego talent i praca chwalone są w całym chrześcijańskim świecie, co i dzieło jego głosić będzie wiecznie (fragment edyktu rady miejskiej Krakowa z 1489 r., zwalniającego Wita Stwosza z płacenia podatków miastu w uznaniu za pracę przy ołtarzu mariackim; za: Gadomski 1988, s. 21, tłum. K. Magnowski). Według powszechnego mniemania artyści średniowieczni tworzyli swoje dzieła ano- nimowo, dbając jedynie o chwałę Bożą i nie troszcząc się o uznanie za życia. Owemu poglądowi przeczą jednak liczne świadectwa. Najwybitniejsi twórcy cieszyli się podzi- wem nie tylko ze względu na swoje umiejętności techniczne i wirtuozerię warsztato- wą; potrafiono docenić także czynniki intelektualne i kreacyjne w ich pracy. Wybitni malarze, rzeźbiarze i złotnicy byli polecani i hojnie nagradzani, nieraz w uznaniu dla swych zasług artystycznych pełnili ważne funkcje na dworach książęcych czy w radach miejskich. Zachowało się wiele świadectw mówiących o podziwie, jakim w Krakowie cieszył się Wit Stwosz i jego dzieła. Wiemy także o nieznanym z nazwiska malarzu Janie, który w 1472 r. otrzymał od króla grunty w Nowej Wsi pod Krakowem „za biegłość w sztuce malarskiej”. Renomą wybiegającą daleko poza Małopolskę, sięgającą Wielkopolski i Kujaw cieszył się również Jan Wielki – starszy cechu i malarz pracujący dla najmożniejszych zlece- niodawców swojej epoki (w tym króla). O uznaniu dla poliptyku olkuskiego świadczy fakt, znany z zapisów archiwalnych, że miał on posłużyć jako wzór dwóm artystom: malarzowi Adamowi i snycerzowi Janowi, którzy w 1487 r. wykonywali nastawę ołtarza głównego do klasztornego kościoła Augustianów w Olkuszu. Jan Wielki górował nad większością działających współcześnie z nim w Krakowie twórców nie tylko perfekcyj- nym opanowaniem rzemiosła, lecz także przygotowaniem intelektualnym, pozwalają- cym wyrażać w dziełach malarskich skomplikowane treści teologiczne. Jak stwierdził najwybitniejszy znawca średniowiecznego malarstwa w Małopolsce, prof. Jerzy Ga- domski: „mistrz Jan nie tylko wzrostem, ale przede wszystkim jako uprawiający sztukę malarską twórca zasłużył na miano Wielkiego” (Gadomski 2005, s. 110). Skróty „PH”, „CS” i „1485” umieszczone w scenie Narodzin Marii są odczytywane jako data ukończenia dzieła oraz tekst „P(inxit) H(anus), C(omplevit) S(tanislaus)”, czyli „malował Jan, ukończył Stanisław”
  8. 8. Bibliografia: Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego, t. 1–2, red. F. Kiryk, R. Kołodziejczyk, Warszawa–Kra- ków 1978. J. Gadomski, Gotyckie malarstwo tablicowe Małopolski 1460–1500, Warszawa 1988. J. Gadomski, Anielska asysta Gabriela w Zwia- stowaniach Jana Wielkiego, „Folia Historiae Artium” 1994, XXX. J. Gadomski, Jan Wielki. Krakowski malarz z drugiej połowy wieku XV, seria: Ars Vetus et Nova, t. XVII, Kraków 2005. Z. Kaszowska, Brokaty wytłaczane – zapo- mniana technika, „Biuletyn Informacyjny Konserwatorów Dzieł Sztuki” 1999, t. 10. Z. Kliś, Scena Zwiastowania Marii na kwate- rze olkuskiego poliptyku, „Analecta Craco- viensia” 1994, XXVI. M. Michniewska, „Rośliny w małopolskim malarstwie tablicowym”, IHS UJ, Kraków 2009 (praca magisterska). W. Leśniak, Olkuska Bazylika św. Andrzeja na tle dziejów miasta i parafii, Olkusz 2006. B. Przybyszewski, Powstanie i autorstwo po- liptyku olkuskiego, „Folia Historiae Artium” 1965, II. M. Walicki, Złoty widnokrąg, Warszawa 1965. Ilustracje: Na okładce: fragment kwatery z przedstawie- niem Modlitwy w Ogrojcu, Poliptyk olkuski; fot. Tomek Sinek, z archiwum Stanisława Wywioła, rys. Sabina Francuz Pozostałe: fot. Tomek Sinek, z archiwum Stanisława Wywioła współpraca: Rzymskokatolicka Parafia przy bazylice św. Andrzeja Apostoła w Olkuszu tekst: Krzysztof Magnowski opieka merytoryczna: Karolina Pachla-Wojciechowska koncepcja graficzna projektu Twarze Małopolski. XIII Dni Dziedzictwa Kulturowego: Agnieszka Buława-Orłowska opracowanie graficzne: Sabina Francuz © by MIK, Kraków 2011 Projekt Twarze Małopolski. XIII Dni Dziedzictwa Kulturowego realizowany przez Małopolski Instytut Kultury jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Małopolskiego Regionalnego Programu Operacyjnego na lata 2007–2013 oraz ze środków Województwa Małopolskiego. Urząd Miasta i Gminy Olkusz

×