Ce diaporama a bien été signalé.
Nous utilisons votre profil LinkedIn et vos données d’activité pour vous proposer des publicités personnalisées et pertinentes. Vous pouvez changer vos préférences de publicités à tout moment.

Anatomiye giris ve temel kavramlar

124 610 vues

Publié le

Publié dans : Formation
  • Follow the link, new dating source: ❤❤❤ http://bit.ly/2Y8gKsI ❤❤❤
       Répondre 
    Voulez-vous vraiment ?  Oui  Non
    Votre message apparaîtra ici
  • Dating for everyone is here: ❤❤❤ http://bit.ly/2Y8gKsI ❤❤❤
       Répondre 
    Voulez-vous vraiment ?  Oui  Non
    Votre message apparaîtra ici

Anatomiye giris ve temel kavramlar

  1. 1. ANATOMİYE GİRİŞ VE TEMEL KAVRAMLAR Hazırlayan: Prof. Dr. N. Şimşek CANKURANATOMİ NEDİR? eğitiminde kalıplaşmış kurallarla, işlevsel bağlantıları dikkate almayan bir yöntem seçilmesi Canlılar, hücre adı verilen en küçük yapısal ezbere dayanan ve edinilen bilgilerin kısa zamandabirimlerin, çok karmaşık fonksiyonları yerine unutulmasına yol açan bir öğrenme ile sonuçlanır.getirebilecek şekilde bir araya gelmesiyle Herhangi bir yapının işlevlerinin ve diğer yapılarlaoluşmuşlardır. Hücre, gözle görülemeyecek kadar bağlantılarının birlikte öğrenilmesi ise anatomininküçüktür ve çevresi yarı geçirgen bir zarla bir bütün halinde daha kolay anlaşılması olanağınıkuşatılmış durumdadır. Hücreye şeklini veren yaratır. Bu nedenle yapıların ayrıntılarından çoksitoplâsma gerekli yaşamsal öğeleri içeren, yarı sıvı hastalıklar ya da yaralanmalarla olan işlevselbir maddedir. Aynı görevdeki hücrelerin bağlantılarının öğrenilmesi, çağdaş tıp anlayışınakümelenmesi ile dokular; farklı dokuların belirli bir daha uygundur.işlevi görmek üzere birleşmesiyle de organlaroluşur. Yapısal özellikleri farklı olan organların bir ANATOMİNİN ALT GRUPLARIaraya gelmesi sonucunda da belirli bir işlevselbütünlük gösteren sistemler şekillenir. İnsanlarda olduğu gibi, diğer canlılarda da Anatomi terimi, eski Yunanca Ana yapısal özelliklerin araştırılması anatominin(=içinden) ve Tome (-Temnein) (=kesmek) konusudur. Temel olarak kabul edildiği şekliylekelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Keserek diğer temel tıp bilimleri anatomi ile ilgiliayırma, parçalama anlamına gelmektedir. Anatomi çalışmalardan türemişlerdir.teriminin Latince’deki karşılığı dissection’dur. Tarihsel süreçte insan vücudununGünümüzde, kadavranın bölgelere ayrılması ve bu tanınmasına duyulan yoğun ilgi ve buna bağlı eldebölgelerin kesilerek incelenmesi yöntemi için genel edilen bilgi birikimi nedeniyle anatomi alt gruplarabir ifade olarak disseksiyon terimi kullanılmaktadır. ayrılmıştır. Anatomi geniş anlamda vücudun normal 1. Makroskopik Anatomi (Grossşeklini, yapısını; vücudu oluşturan organları ve bu Anatomi): İnsan yapısını gözle görülebilen şekliyleorganlar arasındaki yapısal, görevsel ilişkileri inceleyen anatomi dalıdır. Bu amaçla kullanılaninceleyen bilim dalıdır. Şekil bilim anlamına gelen temel eğitim aracı, ilaçlanarak doku özelliklerininmorfoloji kavramı da canlıların şekilsel olarak uzun zaman kalıcılığı sağlanan ölü insan vücududurincelenmesini belirtir. Bir görüşe göre anatomi (kadavra). Modeller, yazılı gereçler (kitap, atlas,terimi morfoloji ile özdeş olarak da kabul edilir. poster gibi), video görüntüleri ve bilgisayarAncak günümüzde oluşumların yalnızca şekilsel programlarından da eğitimde geniş ölçüdedeğil işlevsel özelliklerinin de önem kazanması, yararlanılmaktadır. Bilgisayarlı eğitim, bazı eğitimyapılan çalışmalarda hücre içi öğelerin ayrıntılı kurumlarında kadavranın yanında en yaygınolarak, hatta moleküler düzeyde incelenmesi kullanılan yöntem halini almıştır. Üç boyutluanatomi biliminin sınırlarını genişletmiştir. Anatomi görüntülerin elde edilmesi önemli bir avantajıdır. 1
  2. 2. 2. Mikroskopik Anatomi (Histologia): 5. Patolojik Anatomi: Makroskopik ya daVücudu oluşturan organlardan özel teknikler ile mikroskopik olarak insan dokusunun normalalınarak boyanan doku örneklerini mikroskop olmayan yapısını inceler.altında inceleyen bilim dalıdır. Histoloji kelime Öğrenim yöntemlerine göre anatominin altolarak eski Yunanca’daki histos (=doku) ve logos grupları:(=bilim) sözcüklerinden oluşmuştur ve doku bilimi Anatomi eğitiminde temel amaç öğrencininanlamına gelir. Mikroskop, gözle görülemeyen kendisine gereken bilgiyi en etkili yolla elde etmesivarlıkları değişen oranlarda büyüterek ve bunu verimli bir şekilde değerlendirmesidir.görülebilmelerini sağlayan en önemli eğitim Amaca ulaşabilmek için gereken bilginin değişikaracıdır. yollarla verildiği farklı öğretim yöntemleri 3. Sitoloji: Histolojinin bir bölümü olarak kullanılır. Bu yöntemlere göre de anatomi bir takımda kabul görmekte olan hücre bilimidir. Hücreyi alt dallara ayrılır.oluşturan yapıların ayrıntılı olarak incelenmesinitemel alır. Sistematik Anatomi (Anatomia 4. Gelişimsel Anatomi (Developmental Systematica): Organizmayı organ topluluklarındanAnatomy): İnsan vücudunun şekillenmeye oluşan sistemlere ayırıp, incelemeyi esas tutar. Bubaşladığı ilk andan ölümüne kadar geçirdiği evreleri öğretim modelinde bir sistem içindeki organlar veve normal yapısal değişiklikleri inceler. Çeşitli alt doku grupları belirli bir sırayla öğretililir.başlıklara ayrılabilir: Bölgesel Anatomi (AnatomiaA-Doğum Öncesi Dönemi Anatomisi Topographica-Anatomia Regionalis): Vücut(Embryologia): Dişi ve erkek eşey hücrelerinin bölgelere ayrılarak buralarda yer alan doku vebirleşmesi ile şekillenen zigot oluşumundan organlar dıştan içe incelenir.doğuma kadar olan dönemi incelemeyi temel alır. Karşılaştırmalı Anatomi (AnatomiaBu dönemi de embriyo ve fötus dönemi anatomisi Comparativa): Çeşitli hayvanlar ve hayvanlarlaolarak ikiye ayırmak olanaklıdır. Teknolojik insanlar arasındaki benzer organları kıyaslamagelişmeler, bazı hastalıkların doğumdan önce yaparak inceler.saptanabilmesini ve tedavisini sağlayabilmekte Cerrahi Anatomi (Anatomiaolduğundan fötus anatomisinin önemi giderek Chirurgica): Cerrahi uygulamaları dikkate alarakartmaktadır. organizmayı topografik olarak inceleyen anatomiB-Çocukluk Dönemi Anatomisi (Child dalıdır.Anatomy): Doğumdan itibaren puberte dönemi Klinik Anatomi (Anatomia Clinica):sonrasına kadar süren gelişimi inceler. Sistematik, topografik ve cerrahi anatomiyiC-Erişkin Dönemi Anatomisi (Adult Anatomy): kapsayan bilgilerin klinikte canlı insan üzerindeErişkin insan vücudunun yapısını inceler. Klasik uygulamasını yapan anatomi dalıdır.ders kitaplarında verilen bilgiler erişkin insan Yüzeysel (Surface) Anatomi: Canlıvücudu temel alınarak hazırlanmıştır. üzerinde organları elle, gözle veya radyolojik,D-Yaşlılık Dönemi Anatomisi (Geriatric endoskopik olarak inceleyen daldır.Anatomy) : Yaşlı insanlardaki normal yapısal Kesitsel Anatomi (Radyolojik Anatomi):değişiklikleri inceler. Günümüzde teknolojinin gelişmesiyle ortaya çıkan 2
  3. 3. ve önemi giderek artan bir topografik anatomi yani disseksiyon işlemi önceden yapılmışşeklidir. Çeşitli hastalıkların tanısında kullanılan kadavralardan yararlanarak öğrenmenin yaygınlığıyeni yöntemlerden bilgisayarlı tomografi (CT), artmaktadır. Tıp eğitimi ileri düzeye ulaşannükleer manyetik rezonans görüntüleme (NMRI), ülkelerde öğrenci başına 2-4 kadavradanpozitron emisyon tomografisi (PET) ve sintigrafide, yararlanılmaktadır. Kadavra ile çalışarakvücudun değişik açılardan ve birkaç milimetrelik öğrenmenin olumsuz özellikleri içinde ölüm sonrasıince dilimlere ayrılması ile elde edilen görüntülerin dönemde doku ve organların normal şekil veincelenmesi amaçlanır. gerginliklerini kaybetmeleri; tespit amaçlı Estetik (Plastik-Artistik) Anatomi: uygulanan kimyasal maddeler nedeni ile de yapı,Çeşitli durumlarda vücudun dış şeklinde oluşan renk ve koku açısından farklılaşmaları sayılabilir.değişiklikleri ve nedenlerini inceleyen daldır; daha Canlı insan üzerinde yapılan anatomiçok ressam ve heykeltraşları ilgilendirir. öğreniminde yüzeysel anatomi, endoskopi, çeşitli Spor Anatomisi: Spor eğitimi verilen organ görüntüleme yöntemleri gibi farklı tekniklerkurumlarda özellikle hareket sistemini oluşturan kullanılmaktadır. Gerçekte bir hasta ile yapılan fizikyapıların incelenmesine dayanan bir daldır. muayene, öğrenilmiş bulunan anatomi bilgisinin ortaya konması durumudur. Endoskopi, özel Ölü organ ya da dokularla ilgili çalışmalar araçlar kullanarak içi boşluklu olan organlarınölü anatomisi (necro anatomi); yaşayan insanla gözlenmesini olanaklı kılan bir yöntemdir. Basit birilgili çalışmalar da canlı anatomisi (living tanımlama ile bir ışık kaynağından elde edilenanatomy) başlıklarında toplanabilir. ışınların eğrilebilir bir boru aracılığı ile incelenmek istenen organa kadar ulaştırılmasıdır. Gırtlak,ANATOMİ ÖĞRENİM YÖNTEMLERİ bronşlar, mide, mesane gibi farklı sistemlere ait organlar ya da eklem boşlukları endoskopik olarak İnsan vücudunu öğrenmek için farklı incelenebilir. Gözle inceleme dışında tanı ve tedaviyöntemlerden yararlanılabilir. Bu yöntemler ölü ya amaçlı girişimlerde de bulunulabilir.da canlı insan üzerine uygulanabileceği gibi insan Organ görüntüleme disseksiyonun tersinekavramını temel alan yazılı ya da görsel araçlar doku bütünlüğünü bozmadan canlı organizmaolabilir. üzerinde uygulanabilen yöntemleri içerir. Anatomi eğitiminin temelini kadavra ile Gönüllülerin kullanılması ile toplumlara ait normalyapılan çalışmalar oluşturmaktadır. Disseksiyonlar değerler belirlenebilir. Normal yapılarınkitap, atlas, model, bilgisayar programları gibi görüntülenmesi dışında çatlakveya kırık olan kemikyöntemlerle elde edilemeyen vücudun üç boyutlu yapılar ya da sonradan gelişen tümörlerin ortayayapısını tanıma fırsatını kusursuz bir şekilde konmasında son derece yararlı yöntemlerdir.sağlamaktadır. Öğrenci anatomik yapıların birbirleri Radyolojik tetkikler, en yaygın kullanım alanıile olan ilişkilerini, komşuluklarını görerek, olan organ görüntüleme yöntemleridir. Budokunarak, bir başka deyişle insanla bire bir temas yöntemlerden en eskisi ve en sık kullanılanı X-kurarak öğrenebilmektedir. Günümüzde, tıp eğitimi ışınlarından yararlanılan radyografi çekimleridir.sürecinde anatomi öğrenmeye ayrılan süre giderek Farklı dokuların radyoaktif ışınları emmedaralmaktadır. Bu nedenle proseksiyon yönteminin farklılığının ölçülmesi esasına dayanır. Bir başka 3
  4. 4. ifade ile X-ışını kullanarak vücudun resminin ile ilgili farklılıkların göreceli kavramlar olduğunuçekilmesidir. Bilgisayar destekli tomografi da belirtmek gerekir. Örneğin beyaz ırktan olan birgeliştirilmiş bir radyografi yöntemidir. Vücudun kişi kendisi ile aynı deri rengine sahip insanlarıince dilimler halinde ve değişik açılardan birbirinden kolayca ayırabilirken sarı ırktaki kişilergörüntülenmesi olanağını verir. Ultrasound, ses için aynı başarıyı gösterememektedir. Bu durumdalgalarının farklı organlardan farklı yoğunlukta sarı ırktaki kişiler için de aynıdır. Dış görünüşünyansıtılması prensibine dayanır. Bir elementin tersine deri dışında kalan yapısal özellikler bütünradyoaktif izotoplarının belirli bir organda ırklar için benzerlik gösterir.toplanması ve bunun işaretlerden oluşan bir harita Anatomik yapıda cinsler arasındaki enhaline getirilmesine radyoizotop görüntüleme, belirgin özellik, üreme organlarının tamamen farklıfarklı dokuların atomik kompozisyonuna ait olmasıdır. Yaş faktörünün aynı olduğu varözelliklerin belirlenmesi yöntemine de manyetik sayıldığında her toplum için ortak olan ancakrezonans görüntüleme (magnetic resonance kişiden kişiye değişebilen bir özellik de boy, vücutimaging-MRI) adı verilir. ağırlığı, vücut kitlesi, merkezi sinir sisteminin toplam kitlesi gibi kriterlerin erkeklerde dahaİNSAN ANATOMİSİ İLE İLGİLİ yüksek değerlerde olmasıdır. Bu farklılığı temelDEĞİŞKENLER: olarak kas-iskelet sisteminin yapısal özellikleri belirler. Erkekler kadınlara oranla daha geniş Klasik anatomi kitaplarında ve atlaslarında omuzlu, daha dar kalçalıdır. Kadınlarda derialtı yağtanımlanan yapısal özellikler genellikle Avrupa ve dokusu nispeten daha kalındır ve yağ dokusununKuzey Amerika beyaz ırkına (Kafkas ırkı) ait dağılımı da erkeklere oranla farklılık gösterir. Buözellikler temel alınarak hazırlanır. Bu kitaplarda dağılım erkeklere oranla açısal değil, yuvarlak hatlıyetişkin erkek yapısı ile ilgili en sık karşılaşılan bir vücut yapısının ortaya çıkmasına yol açar.özellikler tanımlanır. Kadınlarda var olan Erkeklerle kadınlar arasında en çok bilinen farklıfarklılıklar ayrıca belirtilir. özellikler içinde yüz görünümü, saç yapısı, boyun Dış görünüşe bakarak insanların birbirleri çıkıntısının varlığı da sayılabilir.ile aynı özelliklere sahip olmadıkları savı ileri Genetik faktörler de yapınınsürülebilir. Gerçekten de her bir insan fiziksel şekillenmesinde etkili olabilir. Yaşamını normalayrıntıları ile değerlendirildiğinde diğer insanlardan olarak sürdüren, anatomik yapısı bir ya da birkaçfarklıdır. Belirli bir topluluk içinde yaşayan özellik dışında diğer insanlarla aynı olan kişiler deinsanlarda az sayıda saptanan farklılıklar toplumlar olabilir. Örneğin bütün üyelerinin el ya da ayakarasında çok daha belirgin hale gelir. Vücut parmakları altı parmaklı olan, kalbi sağ taraftayapısında farklılık yaratan unsurlar: yaş, ırk, bulunan ya da tek böbreği olan küçük topluluklarcinsiyet, genetik ve çevresel faktörler olarak olabilir.sayılabilir. Bu unsurlar içinde anatomik yapıyı Büyüme aşamalarındaki farklı beslenme,farklı kılan ilk iki özellik yaş ve cinsiyettir. Bununla fiziksel aktivite gibi çevresel faktörler anatomikbirlikte dış görünüşle ilgili, yani vücudu dıştan yapıda farklılık yaratabilir. Örneğin aynı toplumsaran deri, göz ve saç rengine ait en önemli içindeki iyi beslenen bireyler yeterincedeğişkenliği yaratan ırksal özelliklerdir. Ancak deri beslenemeyenlere oranla ya da yoğun spor yapan 4
  5. 5. bireyler hiç sportif aktivitede bulunmayanlara anatominin kurucusu olarak kabul edilen Andreasoranla daha gelişmiş vücut yapısına sahiptir. Vesalius (1514-1564) çok sayıda insan ölüsü incelemiş ve insan vücut yapısı üzerinde çalışmıştır.ANATOMİNİN KISA TARİHÇESİ: 1543 yılında yazdığı "De Humani Corporis Fabrica" adlı eseri Avrupa ülkelerinde uzun yıllar anatomi Tarihte tıbbi konular genel bir bakış açısı ders kitabı olarak kullanılmıştır. Binlerce yılile ele alınmıştır. Öncelikli olarak sık görülen yalnızca gözle görülebilen oluşumların ölü insanhastalıkların nedenlerinin bulunması amaçlanmış ve vücudu üzerinde araştırılmasını amaçlayan anatomidaha çok anatomi ile fizyoloji konuları ilgi bilimi, mikroskobun keşfi ile görülemeyen yapılarıçekmiştir. İlk dönemlerin bilim adamları hekimlik, da inceleme olanağına kavuşmuştur. Teknolojidefelsefe, matematik gibi birden fazla sayıdaki pozitif kaydedilen ilerlemeler oluşumların on binlerce kezbilim dalında çalışmalar yapmışlardır. Mağara büyütülebilmesini mümkün kılmaktadır. Çağımızdadönemi insanının avladığı hayvanların dış çalışmaların canlı insanlar üzerinde de sürdürülmesigörünüşlerinin yanı sıra iç organlarını da duvarlara sonucunda, anatominin çeşitli fizyolojikresmettiği bilinmektedir. Anatomiyle ilgili ilk yazılı fonksiyonlarla ve klinik bilimlerle olan bağlantılarıkayıtlar eski Yunanda Hippocrates (M.Ö.460-377) da araştırılabilmektedir.ile başlar. Hippocrates’in kafa kemikleri ile ilgilitanımlamaları günümüzde de geçerlidir. Aynı ANATOMİDE KULLANILAN TERİMLERdönemlerin bir başka hekimi olan Aristoteles’deanatomi ile ilgili tanımlamalarda bulunmuştur. Ünlü Her bilim dalında olduğu gibi anatomide deYunan hekimi Galenos (M.S. 130-200) ölü hayvan çok miktarda kendine özgü terim vardır. Bunlar,disseksiyonlarına ağırlık vermiştir. Daha sonra yüzlerce yıldır kullanılan ve çoğunluğu Latince (L)insanlarda da tanımlanmış olan periferik sinirler, ve az bir bölümü de eski Yunanca (Grekçe-GR)eklemler ve kaslar üzerinde gözlemler yapmıştır. kökenli olan terimlerdir. Her ülkede tıp eğitimiGalenos’un anatomik oluşumları ve çeşitli veren kurumlarda anadildeki karşılıkları ile birliktehastalıkları tanımladığı eseri orta çağın sonlarına öğretilirler. Anatomik terimler belirli vücutkadar kullanılmıştır. M.S. 980-1037 yıllarında bölgelerinin tanımlanmasını sağlayan kesin anlamlıyaşayan ve Avrupalılar tarafından Avicenna ismi ile sözcüklerdir. Anatomi öğreniminde terimlerin işarettanınan İbn-i Sina "Tıp Kanunu" kitabında anatomi ettikleri oluşumlar kadar Türkçedeki karşılıklarınınve fizyoloji ile ilgili konulara da yer vermiştir. İbn-i da öğrenilmesi gereklidir. Bu durum öğrenmeSina eserlerinde Hippocrates ve Galenos’un sürecini uzatan önemli bir faktör gibi görünebilir.görüşlerinden de yararlanmıştır. Ancak bir oluşum isminin Latince terminolojideki Avrupa’da yaşanan yenilik hareketlerine karşılığını ezberlemek yerine, ne anlama geldiğininparalel olarak anatomik çalışmaların da gelişme bilinmesi onun işlevsel özelliklerinin de kolaycagösterdiği gözlenir. Örneğin Leonardo da Vinci’nin kavranılmasını sağlamaktadır. Bu yolla öğrenilen(1452-1519) insan vücudu ile ilgili çizimleri anatomi bilgisi daha uzun süreli korunabilir. Bugeçerliğini bugün de sürdürmektedir. Anatomi, yolla sık tekrarlar önlenebilir. Günümüzde bilim diliancak 16. yüzyılda bağımsız bir bilim dalı olarak İngilizce’nin öne çıkması nedeniylekonumuna gelmiştir. İlk anatomist ve modern 5
  6. 6. oluşumların bu dildeki karşılıklarının öğrenilmesi Terminologia Anatomica esas alınmaktadır.de önem kazanmıştır. Karaciğer, böbrek, gibi güncel Türkçede sık Tıbbi-anatomik terimlerle ilgili kullanılan sözcükler Latince terimlerin karşılığıdüzenlemeler ilk olarak 1895 yılında Basel’de olarak tercih edilmektedir.(İsviçre) uluslar arası düzeyde yapılan bilimsel Anatomik terimlerin uluslar arası alandakitoplantılarla belirlenmiştir. Basel Nomina yaygın kullanımına karşın, değişik klinik dallardakiAnatomica’sı (BNA) olarak isimlendirilen bu bilim adamları oluşumları tanımlarken kenditoplantılarda 30.000’den fazla sayıya ulaşan terimlerini tercih etmektedirler. Örneğinanatomi terimlerinde sadeleşmeye gidilmiş, Latince anatomistlerce articulatio zygapophysealis olaraktemel alınarak terim sayısı 4.500 dolayına isimlendirilen omurlar arasındaki küçük eklemlereindirilmiştir. Aynı oluşumu tanımlayan farklı ortopedistlerce faset eklem olarak tanımlanırlar.dillerdeki karşılıkları terk edilmiş, oluşumları ilk Fransızca facette sözcüğünden köken alan bu terim,kez tanımlayan araştırmacılara saygı unsuru olarak kıymetli bir taşın işlenmiş, parlatılmış yüzeyionların isimlerinin verildiği eponim terimlerin anlamına gelir ve ekleme katılan kemik yüzeylerinkullanılmasına son verilmiştir. BNA’dan sonra düz ve parlak olması nedeni tercih edilmiştir.anatomi, histoloji ve embriyoloji ile ilgili terimlerin Latince, tıp eğitiminde ve sanatsal edebi dilçağa uygunluğu beş yılda bir toplanan Dünya olarak geniş kullanılma alanına sahip olmaklaAnatomistler Kurultayları ile gözden geçirilerek birlikte günümüzde yaşayan bir dil değildir.yenilenmiştir. Nomina Anatomica ile ilgili son Yirminci yüzyılın ortalarına kadar Katoliktoplantı 1985 yılında yapılmış, oluşturulan yeni bir Kilisesi’nin resmi dili olarak kullanılmıştır. Temelçalışma grubu Terminologia Anatomica (1998) olarak 26 harften oluşan ve Türkçe gibi fonetik birisimli çalışmayı yayınlamıştır. Bu terimlerin her dildir yani yazıldığı gibi okunur. Latince harflerinülkede kullanılmasıyla tıp alanında dil birliği okunuşu büyük oranda Türkçe’dekilere benzer.sağlanmış olmaktadır. Anatomide tanımlanan Sessiz harfler –e seslidir. Latince terimlerin yazılmaterimler tıbbın diğer alanlarında değişmeden ve okunma kurallarının daha iyi anlaşılması için tıpkullanılırlar. Ancak klinik bilimlerde anatomik terminolojisi ders notlarından yararlanılmasıoluşumlar için Fransızca ve İngilizceden yapılan gereklidir.Türkçeleştirilmiş kullanımlar ya da eponim ANATOMİK DURUŞ;terimlerin kullanılması sıklıkla karşılaşılan DÜZLEM VE EKSENLERdurumlardır. Türkiye’de anatomik oluşumlarınisimlendirilmesinde 19. yüzyıl sonlarına kadar Anatomik duruş:Arapça ve Farsça sözcükler kullanılmıştır. Bu Anatomi öğretiminde organlar vedönemde tıbbi eğitim dili olarak Fransızca oluşumları anlatılırken tüm tanımlamalar vekullanılmış, dünyada yaşanan gelişmeler ışığında ilişkiler; karşımızda ayakta duran, yüzü bize dönük,Latince terminoloji giderek yerleşmiştir. Latince baş ve gövdesi dik, kolları yanlarda aşağıya sarkık,terimlerin karşılığı olarak Osmanlıca yerine avuç içi öne bakan, ayakları birleşik ve öne dönükTürkçenin kullanılması ancak cumhuriyet bir kişiye göre yapılır. Bu pozisyona anatomikdöneminde gerçekleşmiştir. Günümüzde hazırlanan duruş denir (Şekil: 1). Bu konumda bulunan birkitaplarda, anatomik oluşumların tanımlanmasında insan vücudundan dört düzlemin ve üç ana eksenin 6
  7. 7. geçtiği tasarlanmıştır. Gerçekte olmayan butasarlanmış düzlem ve yönler, bir organ ya daoluşumun vücuttaki normal duruş şeklini (situspozisyonunu) anlatabilmek için gereklidir. Bu pozisyonda, organların belirli noktalarıntanımlanmasında superior, inferior, anterior veposterior (üst, alt, ön ve arka) gibi terimlerkullanılır. Bu terimlerin alternatifi olarakembriyolojik gelişim aşamaları ile ilgilitanımlanmış olan cranialis, caudalis, ventralis vedorsalis (baş, kuyruk, ön ve sırt) sözcükleri dekullanılabilir. Farklı bölgelerin tanımlanmasında Şekil 2. Yön ve yer belirten terimlerkullanılan terimler, karşılaştırma olanağınınyaratılması için genellikle ters anlamlı sıfatlardan Düzlemler (Planum’lar): İnsan vücudunuoluşturulmuştur. Vücutta tanımlanmış herhangi bir tanımlamak amacıyla kullanılırlar ve vücuduoluşumun yeri kişinin anlık pozisyonuna göre tasarlanmış kesitlere ayırırlar (Şekil 3).değişme göstermez. Örneğin ayakta duran bir Planum sagittale (Oksal düzlem): Karşıkişinin, yatan bir hastanın ya da elleri üzerinde yöne doğru ok atmaya hazırlanan bir kişide yayyürüyen bir akrobatın ağzı daima gözlerinin alt tarafından oluşturulan düzlemdir. Vücudu sağ ve sol(inferior) tarafındadır. Pozisyonun belirtilmesinde iki yarıma ayırır. Vücudun tam ortasından geçerekkullanılan terimlerin bir bölümü Şekil: 2’de iki eşit yarıma ayıran sagittal düzleme planumtanımlanmıştır. medianum ya da planum sagittale medianum denir. Planum frontale (coronale- Taçsal düzlem): Planum medianuma dikey olarak alın bölgesine paralel, yukarıdan aşağıya veya tersine geçen tüm düzlemlerdir. Vücudu ön ve arka bölümlere ayırır. Planum transversum (horizontale- Yatay düzlem): Yere paralel ve diğer düzlemlere dik olarak geçen düzlemlerdir. Vücudu üst ve alt bölümlere ayırır. Temel düzlemler dışında kalan ve klinik anatomide sık kullanılan düzlemler: İç organları koruyan ve kuşatan kemiklerin belirli Şekil 1. Anatomik duruş çıkıntılarından geçen beş yatay düzlem vardır. Bu düzlemler iç organların yerlerini tanımlamaları açısından klinik uygulamalarda önemlidir. 7
  8. 8. 1. Planum subcostale: En alt kıkırdak kaburgalara 3. Planum interspinale: Her iki koksa kemiğininteğet geçen düzlemdir. üst-ön uçlarından geçen düzlemdir.2. Planum transpyloricum: Sternum alt ucu ile 4. Planum intertuberculare: Tuberositassymphysis pubica arasındaki uzaklığın tam iliacaların üst bölümünden geçen düzlemdir.ortasından geçen düzlemdir. 5. Planum supracristale: Iliumda crista iliacanın en üst bölümünden geçen düzlemdir.Şekil 3. Düzlemler:1- Planum sagittale, 2- Planum horizontale (transversum), 3- Planum coronale (frontale)Eksenler (Axisler - Yönler): İnsan vücudundangeçen ve eklemler çevresinde oluşan hareketlerintanımlanmasında kullanılan yönlerdir. Üç temel vesonsuz sayıda ikincil eksen vardır (Şekil: 4). Temeleksenler şunlardır: Axis verticalis: Baştan ayaklara doğrudüşey inen, yere dik eksendir. Axis sagittalis: Ok yönünde, yere paralel,önden arkaya veya arkadan öne geçen eksendir. Axis transversalis: Yere paralel, sağdansola, soldan sağa geçen eksendir. Şekil 4. Eksenler: 1- Axis transversalis, 2- Axis verticalis, 3- Axis sagittalis 8
  9. 9. VÜCUDUN BÖLÜMLERİ (PARTESCORPORIS HUMANI) İnsan vücudu (corpus humanum) beşbölüme ayrılır (Şekil: 5).1- Baş (Caput)2- Boyun (Collum)3- Gövde (Truncus) a. Göğüs (Thorax) b. Karın (Abdomen) c. Leğen (Pelvis)Gövde, vücudun kemik yapılar içinde korunanbölümü olarak kabul edilir. Bununla birlikte ön, yanve arka taraftan korunmalı olan tek yer göğüstür. Şekil 5. İnsan vücudunun bölümleri (partes corporisGöğüs ve karın arasında bulunan diaphragma, bu iki humani):bölümü birbirinden ayıran kas ve kiriş dokularından 1- Baş (Caput), 2- Boyun (Collum), 3- Gövde (Truncus), a. Göğüs (Thorax), b. Karın (Abdomen),oluşan bir bölmedir. Yaygın düşüncenin aksine c. Leğen (Pelvis), 4- Üst taraf (Membrum superius/Extremitas superius), a. Kol (Brachium), b.yatay bir düzlemde değildir. Karın bölgesi, yalnızca Önkol (Antebrachium), c. El (Manus), 5 Alt taraf -arkada yer alan omurga kemikleri ile korunurken (Membrum inferius/Extremitas inferius), a. Uyluk (Femur), b. Bacak (Crus), c. Ayak (Pes)leğen bölgesi tamamı ile kemik koruma içindedir.Karın ve leğen arasında ayırıcı bir oluşum Erişkinde anatomik yapınınbulunmaması nedeni ile bazı kaynaklar bu tanımlanmasında kullanılan bir başka yöntembölümleri tek bir boşluk olarak değerlendirmekte ve oluşumların gelişimsel kökenlerine göreburaya abdomino-pelvik boşluk ismi verilmektedir. tanımlanmasıdır. Gelişime göre insan vücudu üç4- Üst taraf (Membrum superius/Extremitas yapıdan şekillenir:superius) 1. Somatik yapılar: Vücut duvarından oluşan a. Kol (Brachium). yapılardır. İskelet, iskelet kasları, bu yapılarla ilgili b. Önkol (Antebrachium) bağ dokular ve deri somatik yapıları oluşturur. Üst c. El (Manus) ve alt taraflar da somatik yapılardır.5 Alt taraf - (Membrum inferius/Extremitas 2. Visseral yapılar: Kalp, akciğerler, sindiriminferius) kanalı gibi yapıların oluşturduğu iç organlardır. a. Uyluk (Femur) 3. Yutak kavsi yapıları: Erken embriyolojik b. Bacak (Crus) evrede ağız arkasında kalan yutak alanlarından c. Ayak (Pes) gelişen yapılardır. Alt çene ile baş-boyun bölgesindeki bazı kaslar bu alanlar içinde yer alırlar.Ayrıca omos (omuz) üst tarafa; gluteus (kalça) alt Merkezi sinir sistemini oluşturan beyin vetarafa ait bağlantı (kavşak) bölümleri olarak kabul omurilik gibi yapılar bu sınıflama içinde uygun biredilmektedir. yerleşime sahip değildir. 9
  10. 10. VÜCUT BOŞLUKLARI VE BU 1. Göğüs boşluğunda: Akciğerler, kalp ve kalptenBOŞLUKLARDA BULUNAN ORGANLAR: çıkan büyük damarlar, soluk borusunun alt bölümü ve bronşlar, yemek borusu, timus bezi, ductus İskelet sistemi elemanlarınca (genel tanım olarak thoracicus, n. vagus ve n. phrenicus, bazı otonomkemiklerce) çevrelenmiş bulunan vücut bölümleri sinir lifleri.vücut boşlukları olarak belirtilir. Temel olarak ön ve 2. Karın boşluğunda: Mide, ince ve kalınarka iki vücut boşluğu vardır (Şekil: 6). bağırsaklar, pankreas, karaciğer, safra kesesi, dalak,1- Arka (Dorsal) vücut boşluğu: böbrekler, böbrek üstü bezleri, aortanın alt bölümü, A) Cavitas cranii (Kafatası boşluğu) bazı otonom sinir lifleri. B) Canalis vertebralis (Omurga kanalı) 3. Leğen boşluğunda: Mesane, ince bağırsak2- Ön (Ventral) vücut boşluğu kıvrımları, düz bağırsak (rectum), erkekte prostat, A) Cavitas thoracis (Cavitas thoracica, vesicula seminalis, ductus deferens; kadında uterus,Thorax - Göğüs boşluğu) ovariumlar, tuba uterinalar. B) Cavitas abdominalis (Cavitasabdominis, Abdomen - Karın boşluğu) Pozisyonun belirtilmesinde kullanılan yön ve yer C) Cavitas pelvis (Cavitas pelvica, Pelvis - belirten terimler (Şekil: 2):Leğen boşluğu) dexter- sağ X sinister- sol, anterior- ön, önde X posterior- arka, arkada ventralis- karın X dorsalis- sırt, sırtta, tarafında sagittalis- oksal, ok X transversalis- enine, yönünde medialis- iç yan X lateralis- dış yan, verticalis- düşey X horizontalis- yatay superior- üst, üstte X inferior- alt, altta cranialis- baş tarafında X caudalis- ayak tarafında, kuyruk tarafında superficialis- yüzeysel X profundus- derinŞekil 6. Vücut boşlukları: medius- orta1- Arka (Dorsal) vücut boşluğu, A) Cavitas cranii(Kafatası boşluğu), B) Canalis vertebralis (Omurga intermedius- iki oluşumun arasındakanalı), 2- Ön (Ventral) vücut boşluğu, A) Cavitas longitudinalis- boyuna, boyuncathoracis (cavitas thoracica-thorax-Göğüs boşluğu),B) Cavitas abdominalis (cavitas abdominis- centralis- merkezi X peripheralis- çevreabdomen-Karın boşluğu), C) Cavitas pelvis (cavitaspelvica- pelvis-Leğen boşluğu) internalis- iç (dahili) X externalis- dış (harici) proximalis- merkezi X distalis- merkezden Dorsal vücut boşluğunun üst bölümünde uzak(cavitas cranii) beyin; alt bölümünde ise (canalis ipsilateralis- aynı taraf X contralateralis- karşıvertebralis) omurilik yer almaktadır. taraf Ventral vücut boşluğu içinde yer alan apex- tepe X basis- tabanoluşumlar ise şunlardır: apicalis- tepede X basalis- tabanda 10
  11. 11. El ve ayaklar genel olarak benzer ve Gövdenin koronal düzlemde yapılan bükülmebirbirinin karşılığı olan yapılardır. Ancak hareketine ise lateral flexion denir.yerleşimlerine göre isimlendirilmelerinde farklılık rotation- dönme, döndürme. Vertikal eksende ortavardır. Elde avuç içi olarak tanımlanan bölge hat çevresinde yapılan harekettir. Boyun ile yapılananatomik duruşa göre ön yüzde yer alır ve elin dönme hareketinde yüzün öne gelen tarafının sağ yapalmar yüzünü (Palma manus) oluşturur. Elin diğer da sola doğru yer değiştirmesi söz konusudur. Üsttarafı dorsal yüzüdür (Dorsum manus-el sırtı). Avuç ve alt taraflarda yapılan dönme hareketlerinde ortaiçinin karşılığı olan ayak tabanı ise aşağıya hattın uzun kemiklerin ortasından geçtiği var sayılır.yönelmiştir ve burası ayağın plantar yüzüdür Yapılan hareket anatomik pozisyona göre(Planta pedis). Ayağın öne bakan tarafı ise dorsal tanımlanır ve iki yönde gerçekleşebilir. Buyüz (Dorsum pedis-ayak sırtı) olarak tanımlanır. hareketler external rotation (lateral rotation)-Benzer olarak el baş parmağı lateral (dış) tarafta dışa döndürme ve internal rotation (medialiken onun karşılığı olan ayak baş parmağı medial rotation)- içe döndürme olarak isimlendirilir.(iç) tarafta yer alır. Parmakların abduksiyon ve adduksiyon Anatomik pozisyon hakkında yeteri kadar hareketleri orta parmaktan geçen bir eksene görebilgi sahibi olan ve pozisyonun tanımında yön ve tanımlanır. Elde baş parmak, anatomik duruştayer belirten terimleri doğru kullanan bir öğrenci diğer parmaklarla 900 açı oluşturur ve palmar yüzüpostürdeki değişiklikleri ya da yapılan hareketleri içe dönüktür. Hareket yeteneği fazla olan başaçıklamakta bir güçlük yaşamayacaktır. parmağın palmar yüzü ile diğer parmakların palmar yüzlerinin karşı karşıya getirilmesi opposition;Organizmadaki hareketi belirtmek için normal konumuna getirilmesi ise reposition olarakkullanılan terimler (Şekil: 7): isimlendirilir. Ayakta tanımlanan bükme ve germe hareketlerinin tanımlanması iki şekilde yapılabilir.İnsan vücudunun bütün hareketleri eksenler Ayak tabanının arkaya bakacak şekilde bükülmesi,çevresinde yapılır. Bu terimler şunlardır: ayağın fleksiyon hareketini; öne bakacak şekildeflexion- bükme, bükülme. Herhangi bir uzvu bükülmesi ise ekstensiyon hareketini oluşturur. Busagittal planda ve horizontal eksende bükme hareketler ayağın plantar fleksiyonu ve dorsalişlemidir. fleksiyonu (dorsifeksiyon) olarak daextention- germe, gerilme. Bükülü olan uzvun tanımlanmaktadır.tekrar gerilmesidir.abduction- uzaklaştırma. Herhangi bir uzvun Özel tanımlanmış rotasyon hareketleri:koronal planda ve sagittal eksende orta hattan supinasyon- önkolun dışa döndürülmesi, su içmeuzaklaştırılmasıdır. pozisyonu, avuç içinin öne bakmasıadduction- yaklaştırma. Uzaklaştırılan uzvun tekrar pronasyon- önkolun içe döndürülmesi, avuç içininorta hatta yaklaştırılmasıdır. arkaya bakmasıBu dört hareket angular- açısal hareketler olarak inversion- ayak tabanının içe döndürülmesibilinir. Angular hareketlerin kombinasyonu dairesel eversion- ayak tabanının dışa döndürülmesibir hareket sağlar. Buna da circumduction adı elevation- yukarı doğru kaldırmaverilir. depression- aşağı doğru bastırma 11
  12. 12. Şekil 7. Hareketle ilgili terimler:A) Gövde ve eklentilerinin hareketleri: 1- (Sağa) Rotation, 2- Abduction, 3- Adduction, 4- External rotation (lateralrotation-supination), 5- Internal rotation (medial rotation-pronation -), 6- Flexion ve internal rotation, 7- Extentionve internal rotation, 8- Flexion, 9- Extention, 10- Lateral flexion Şekil 7. Hareketle ilgili terimler:B) Baş parmak ve diğer parmakların hareketleri 1- Extention, 2- Adduction, 3- Abduction, 4- Flexion, 5-Opposition, 6- Adduction, 7- Abduction, 8- Flexion Şekil 7. Hareketle ilgili terimler:C) Ayağın hareketleri: 1- Plantar fleksiyon, 2- Dorsal fleksiyon (dorsiflexion), 3- Eversion, 4- Inversion 12
  13. 13. ANATOMİK YAPILARIN TANIMLANMASI bir bölümü Grekçe bir bölümü de LatinceİÇİN KULLANILAN ÖNEKLER VE kökenlidir. Bu eklerin kullanılması ile çok sayıdaSONEKLER: bileşik sözcük türetilmiş olur. Öneklerin anatomi Tıbbi terimlerin anlamsal olarak terminolojisinde yaygın bir kullanım alanı vardır.değiştirilmesini önekler; gramer yapılarının Soneklerin kullanımı ise daha çok hastalıklar, tanıdeğiştirilmesini sonekler sağlamaktadır. Bu eklerin ve tedavi yöntemleri ile ilgili terminolojide görülür.Anatomi terminolojisinde sık kullanılan önekler:ante- ön, önde bulunan super- normalin üstünde, aşırı, fazlaretro-arka, arkada bulunan hyper- üst, üzerinde, yukarısında; aşırı, fazlaintra- iç, içinde bulunan hypo- alt, altında, aşağısında; eksikextra-dış, dışında bulunan; ayrıca, fazla mega- aşırı büyük, aşırı genişsub- alt, altta bulunan macro- büyük, irisupra- üst, üstte bulunan micro- minikinfra- alt, altta bulunan; öte, ötesinde bulunan pyo- cerahat, irin ile ilgiliinter- ara, arasında bulunan pyro- ateş, ısı ile ilgiliultra- uzakta pseudo- yalancı, sahteepi- üst, üstünde, yakınında uno- bircircum- çevresinde bi- ikiperi- etrafında, ilerisinde tri- üçendo- içinde tetra- dört, dört katecto-dışında quadri- dört, dört katpre- öncü, önce, önünde mono-bir, tekpost-sonu, sonrası, arkası multi- çok, birden fazlaKısaltmalar: Tıbbi terminolojide, oluşumların olarak belirlenmiş az sayıdaki terime uygulanır.özellikleri, yerleşim yeri, nitelik ve niceliklerinin Yani her terime ait bir kısaltma yoktur. Genel birtanımlanması amacı ile kısaltma işlemi uygulanır. kural olarak ilk harf ya da ilk hece esas alınarakSık kullanılan terimler genellikle kısaltılırlar. kısaltma yapılır. Çoğul varlıkların kısaltılmasındaKısaltılan terimlerin büyük bölümü de anatomi ile da, tekil varlık için yapılan kısaltmadaki son harfinilgilidir. Kısaltma işlemi yalnızca uluslar arası tekrarlanması temel kuraldır.Anatomi ile ilgili isimlerin kısaltılması:a., aa. : - arteria, arteriae, atardamar, atardamarlar for.: - foramen, delikart., artt. :- articulatio, articulationes, eklem, ggl., ggll.: - ganglion, ganglia, düğüm, düğümler eklemler (sinir düğümü)cart., cartil.: - cartilago, kıkırdak gl., gll. : - glandula, glandulae, bez, bezlerdigit.: -digitus, parmak inc.: - incisura, çentikfac.: - facies, yüz lig., ligg. - ligamentum, ligamenta, bağ, bağlarfasc.: - fasciculus, demetçik, küçük demet memb.: - membrana, zar 13
  14. 14. m., mm. : - musculus, musculi, kas, kaslar r., rr.: - ramus, rami, dal, dallarn., nn. : - nervus, nervi, sinir, sinirler tub.: - tuberculum, kabartınucl., nucll.: - nucleus, nuclei, çekirdek, tr., trr.: - tractus, tracti, yol, yollar (sinir liflerinin çekirdekler oluşturduğu yol)pl., plex.: - plexus, ağ, ağ şeklinde yapı v., vv : - vena,- venae, toplar damar, toplar damarlarproc., procc.: - processus, processi, çıkıntı, çıkıntılarAnatomik bölgeler ile ilgili kısaltmalar:C - cervicalis boyun S - sacralis kalça, leğenT - thoracalis göğüs Co - coccygeal kuyruk sokumu, koksiksL - lumbalis belAnatomi ile ilgili sıfatların kısaltılması:ant. : - anterior, anterius; ön, öndeki obl. :- obliquus, obliqua; eğik, eğik olanpost. : - posterior, posterius; arka, arkadaki dor. : - dorsalis, dorsale; sırt ile ilgilidext. : - dexter, dextra, dextrum; sağ, sağdaki vent.: - ventralis, ventrale; ön yüz ile ilgili,sin. : - sinister, sinistra sinistrum; sol, soldaki karınla ilgiliinf. : - inferior, inferius; alt, alttaki lat. : - lateralis, laterale; dış yan, dışyanda olansup.: - superior, superius; üst, üstteki med. : - medialis, mediale; iç, iç yanda olansuperfic.: - superficialis, superficiale; median.: - medianus, mediana, medianum; aradayüzeysel olanprof.: - profundus, profunda, profundum; derin, caud.: - caudales, caudale; kuyruk tarafında olan derinde olan cran.: - cranialis, craniale; baş tarafında olanint.: - internalis; iç, içte olan dist.: - distalis; merkezden uzakta olanext.: - externalis;dış, dışta olan prox.: - proximalis; merkeze yakın olanANATOMİDE SIK KULLANILAN DİĞER BAZI TERİMLER: (KISA ANATOMİ SÖZLÜĞÜ)abdomen – karın anastomosis - ağızlaşma brachium - kolabductio - uzaklaşma angulus – açı brevis – kısaaberrant - anormal yerleşim antebrachium - önkol bulla - kese, kabarcıkgösteren ansa - kavis, halka bursa - su kesesiabsorbtion – emilme antrum - mağara, kovuk calcaneus - topuk kemiğiaccessorius - ilave, eklenti apertura - ağız, açıklık canalis – kanalacetabulum - sirke tası aponeurosis - yassı kiriş caput - başacusticus - işitme ile ilgili arcus - kemer, yay capsula – kapsülacutus - keskin, kısa süreli arteria - atardamar carpus - el bileğiadaptatio – uyum articulatio – eklem cartilago – kıkırdakadductio - yaklaşma ascendens - yükselen cavum - boşluk, oyukaditus - ağız, açıklık auris – kulak cavitas - boşluk, oyukafferens - getiren axilla - koltuk altı cephalus - baş, kafaala – kanat biceps - iki başlı cerebellum – beyincik 14
  15. 15. cerebrum - beyin impressio – iz sinus - girinti, boşlukcervix – boyun incisura - çentik soma - vücut, gövdecosta - kaburga insertio - yapışma yeri spina – dikencirculatio – dolaşım lamina - levha, tabaka substantia - madde, cevhercircumferentia – çevre labium - dudak, kenar sulcus- olukcollum – boyun larynx - gırtlak sutura- dikişcolumna - sütun ligamentum- bağ synovia- eklem sıvısıcorpus - cisim, gövde margo - kenar tarsus - ayak bileğicoxa - kalça mandibula - alt çene tectum - tavan, çatıcranium- baş (iskelet) maxilla - üst çene tendo- kirişcrista - ibik şeklinde kenar musculus – kas teres – yuvarlakcrus – bacak nasus - burun thorax - göğüs kafesidiameter - çap nervus – sinir trochlea – makaradiaphragma - ikiye ayıran, bölen obliquus- eğik truncus - gövdedigitus – parmak obtusus - keskin olmayan tuber - tümsek, çıkıntıductus - kanal, tüp optic, opticus- görme ile ilgili tuberculum - tümsekcikefferens – uzaklaştıran, merkezden orbita - göz çukuru tuberositas - engebeli çıkıntıgötüren, orificium - açıklık, ağız turcicus - Türklerle ilgilierector – dikleştirici os – kemik umbilicus – göbekfacies - yüz, dış yüzey pecten - tarak, dişli yapı unguis - tırnakfascia - zar, örtü pelvis – leğen urina – idrarfemur - uyluk, uyluk kemiği porus- açıklık geçit uterus - rahimfibula - baldır kemiği processus – çıkıntı vagina - kılıf, kınforamen - delik protuberantia - yumru vena - toplardamarfossa – çukur quadriceps - dört başlı ventriculus – karınfovea- sığ çukur ramus - dal vertebra - omurganglion - sinir düğümü recessus - girinti, çıkmaz vertex - tepe noktasıgaster - mide regio - bölge vestibulum - giriş, antregenu – diz septum - ara duvarı, bölmeglandula - bez serratus - dişliBÖLÜM HAZIRLIĞINDA YARARLANILAN KAYNAKLAR1. Cankur NŞ. İngilizce ve Türkçe Karşılıkları ile Anatomi Terimleri Sözlüğü. Nobel ve Güneş, Bursa, 20022. Çimen A. Anatomi. (4. Bası). Uludağ Üniversitesi Basımevi, Bursa, 1994.3. Dorland WAN. Dorland’s Illustrated Medical Dictionary. (29. Baskı) Harcourt IE. WB Saunders, Philadelphia, 2000.4. Federative Committee on Anatomical Terminology. Terminologia Anatomica/International Anatomical Terminology.Georg Thieme Verlag, Stuttgart, 1998.5. Rogers A W. Textbook of Anatomy. Churchill Livingstone, Hong Kong, 1992.6. Sinnatamby CS. Last’s Anatomy Regional and Applied. (Onuncu baskı) Churchill Livingstone, Edinburgh, 1999.7.Toprak M, Akkın SM. Genel Anatomi Terminolojisi ve Kullanım Özellikleri. İstanbul Üniversitesi Basımevi ve FilmMerkezi, İstanbul, 1993. 15

×